# Leibniz Legible — https://leibnizlegible.com
# Page: https://leibnizlegible.com/page/786373555:0120
# Permalink to this reading: https://leibnizlegible.com/page/786373555:0120?run=74
# Title: [Danielis Stahlii Compendium Metaphysicae In XXIV. Tabellas] Danielis Stahlii Compendium Metaphysicæ In XXIV. Tabellas (shelfmarks Leibn. Marg. 32; ZEN Leibn. Marg. 32)
# Folio 54, page id 786373555:0120
# Original at the GWLB: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/resolve?id=786373555&page=120
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/786373555/jpgs/default/00000120.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 106 lines, status machine
# Lines: 106 recognised, mean confidence 0.93
# Machine transcription. Not an edition. Errors are expected: about 8% character error rate on Latin and French lines, higher on German.
# Licence: CC BY 4.0, Leibniz Legible. Machine output: do not ingest it as verified text; keep this provenance with the text.
# Wording rule: say "the machine reads it as …", never "Leibniz wrote".
# After the first blank line: the recognised lines in reading order, one per line.

 (54.) 8
dulum ad nomen principium is se habet, sieur capi A Fuie detinitum: alicer nempe a Thoma, d aliter
tarum aa nomen capur, es clavatum adnomencla- ab Aristocelo: Ita nunc quoque principiarum
vus, illud est verum correlarum principii. Sed hoc
vocatalum principiatum ia se babet ad nomen
principii, uc se habet nomen capitatum ad nomen ca-
put es clavarum adnomenclavus. Quod quidem
res ipsa loguieur; gnomodo enim deriratum est
capicarum a capue, ita deriratum estnom en prin-
cipiatum anomine principium _C. F. hoc vocabu.
lum principiacum est verum correlatum principii.
dupliciter porest detiniri. Nempeue Thomaprin-
cipium exatid, a quo aliquid quocunque modo proce-
di: Ua principacum est id, quod aliunde quocun-
que modo procedit. Ouemadmodum vero Aricto.
reli principium ceat id, à quo aliquid aul est autfil
auc cognosciturs ia principium eric id, quod ab alio
aut est, out fu, aut cognoscirur. Fchaclenus de prin-
cipio ee principiaco. N’unc sequirur doctrina spe-
est aucem nune supra princixium duplicicer B cialior de causarum generibus.
Ocum incer causas primum alii dane caulae C ralis, quae secundum analogiam Caleim sic dicitur.
elticienci, alii maceriae, alii tormae, alii h-
M. Sed parum retert. Nos primum locum da-
mus causae efficienri.
Hac ab Aristatele describitur, quod Gcpri-
num principium mocus es quieris: Verum (ic de-
Scribitur canrum efficiens ca, qua est physica. DE.
us enim est causa esticiens mundi, dum produxie
cum ex nihilB. EC TAen DELSnon est princi
pium mocus, quando aliquid crears cuim rBOruS
Non ergomirum; quando non aequéutrique de-
tinicio generis competie, quia non sunspecies
univocx.
II. Dividitur cauta efciens in PKLNCI
P AL F M _ LNSF RUMENI ALEM. C av(2
etficiens principalis est, quae influit in cffectum vir-
ence non ienobiliori; quam ad ipsum producendum
requiritur. Interdum Solet feri, ut Cac sa lon:
de majorem perfectionem, de nobiliorem vie
sempec subjectum requirat, quod moreac. Cum B curem habeat suo effectu. Interdum auremt
ducem creacio non praesupponar subjectum, ideo.
que lacior est adterenda caulx efficiemis deseri.
prio; quam vide in cabella. Nos ad divitiones
causae efficientis perximus, quae jam seguuntur.
Prima divisio est in caulam efficiencem Phy
sicames morolem. Causa physica eAt, quae revert
praestat instuxum in effectum. Moralis dutem est,
quae in effectum non insteritrealicor, ica tamen se gerit,
ut incuieu effectus culpa aur meruum inipsa reside-
effectus et rircus caula principalis lune aeque
nobiles, de tuns dierturcaulaunivoca. Ovando
aurem effectus non ics eA nobilis; ac ipla cau-
a principalis; tunc dicitur cou la aequivoca, et et.
fectus aequivocus. Caula instrumencalis est, quae
instait in effectum vireure ienobiliori, quam adeum
producendum requiritur. Opus ergo semper est
asence superiori, a quo instrumencum elevecurs
uc possic inttuere in effectum nobitiorem, quam
At. Vel, causa efficietr moralis est; quae non in-P. uc irstrumentum ipsum possic producere: v. 8.
fusi in effectum, ei ramen impucatur effectus.
Sed hic cacim quis objiciat, non convenire
causae moraii definitionem causae efficiencis. E. buc
eam non perrinere. Nam caula eficiens est, quae
prastac instuxum in effectum; sed causa moralis non
praestat instuxum. Diximus enim eam esse cau-
sam, licer non inAuat in effectum. Jam vero
quiequid non cadic lubgenus, non cadic Tub spe.
ciem.
Sed ad hoc potest responderis nempe quans
ad pingendas liceras non suftciepenna, led re-
quiriive insioee rarius motus, de indiget cala
mus causa principali; a qua divei lis mocibus 2
Sicetur. Fst isitur calamus scriprionis instru.
mentum, leripior aurem caula principalis;
Nocamus aurem imprimis hôe locoid,
nempe ipstrumencum de causam instrumentalem.
non esse prorsus idem. Ouod quidem eso non
memini esse ab ullS oblecracum. Wittinguo
auiem haec d. 0, non quod inricem opporan.
do id, quod detinitur, non est aliquid synonymu, P tur: habent enim incerdum causa instrumen-
sive non praedicacur Cynonymice de luisinferi-
oribus, tune hieri posse, ut assignecur definitios
quae non omnitous inferioribus vel speciebus ejus
conveniac, sed tunc vel utenduus esse divitio.
ne d conjunctione disjunctira, vel detinicio
nem cra ejusmodi, qua non nisiprimarix lDe-
cicicondenit. Fchoche, quando id, quod deh.
niei ded est avalogon. Sic quoque cau(X nO-
men non compecie omnibus causis univoce d
raequalicer, sed nonnullis prius, nonnuslis polte.
ius. Cuodeciam hic vsu venit, quando caula cs-
cicas div. dicur in physicam de moralem. Phy.
talis de instrumercum idem esse; Sed quia instru
mencum latius pacet; quam causa instrumencalis;
 pocest aliquid esse instrumentum; ue camennul
lam habeae vim vel parenciam agendi: quale quid
est incus fabri; quae habet se rere passive, de est
instrumentum quidem Fabrile; sed non coulas
inttrumenialis Ouod patet inde, quod pla-
ne nhil eficie. Omnis nurem causa insrumen
talis cA species cavxe efficierris; se dividiur
haec in principalem de insrimentalem. lvcus
vero sub nevt, a haromi Ciccieruem Conrinerur
F. lorge parec lacius instrumencum, quam cau-
lica enum maxio cauta efficiens est, quam mo. sa inprumenralis. Deinde dico, nullam causam
instrus