# Leibniz Legible — https://leibnizlegible.com
# Piece: https://leibnizlegible.com/api/records/18071/text
# Catalogue record: 18071 — Leibniz an Johann Fabricius:
# Incipit: Ser_mus dux Antonius Ulricus Tibi significari clementissime jussit
# Date: 1698-02-26 (98-02-16)
# Sender: Leibniz — Addressee: Fabricius, J.
# Akademie-Ausgabe: AA I,15 N. 232
# Record in the Leibniz-Katalog: https://leibniz-katalog.bbaw.de/de/extended-search?id=18071&katnr=14566
# AA I,15: the volume in the Repositorium des Leibniz-Archivs (CC BY-NC 4.0): https://www.gwlb.de/leibniz/digitale-ressourcen/repositorium-des-leibniz-archivs/laa-bd-i-15
# In the Akademie-Ausgabe: AA I,15, p. 402 (PDF, Repositorium des Leibniz-Archivs, CC BY-NC 4.0): https://www.gwlb.de/fileadmin/Leibniz/repositorium-des-leibniz-archivs/LAA-BdI15.pdf#nameddest=232
# Work: https://leibnizlegible.com/work/00068366
# Title: Leibniz-Handschriften zur Theologie LH 1, 8
# Folios: Bl. 191–192 (from the shelfmark LH 1, 8 Bl. 191-192 (=14562,14563,14564)): 4 pages, canvases 375–378, page ids 00068366:0375 to 00068366:0378
# Original at the GWLB: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/resolve?id=00068366&page=375
# Lines: 333 recognised on 4 of 4 pages, mean confidence 0.92
# Catalogue: Leibniz-Katalog / Arbeitskatalog der Leibniz-Edition (https://leibniz-katalog.bbaw.de/), ed. Arbeitsstelle Potsdam I der Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften, CC BY 4.0.
# Machine transcription. Not an edition. Errors are expected: about 8% character error rate on Latin and French lines, higher on German.
# Licence: CC BY 4.0, Leibniz Legible. Machine output: do not ingest it as verified text; keep this provenance with the text.
# Wording rule: say "the machine reads it as …", never "Leibniz wrote".
# After the first blank line, page by page: a "## Folio <label> — <page id>" line ("## Canvas <n>" where no folio label is recorded), "# " lines naming its source image and model, then its recognised lines in reading order, one per line.

## Folio 191r — 00068366:0375
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 192v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068366/jpgs/default/00000375.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 100 lines, status machine
sle doctem fabricus
Ampliue vii
fauto Honora
inss
Tibi significani posit clementissene a se deside ratri expeti
sermus dux Anto ntus Ullricus mini in mandatis dedit ut quae libi significarem qua
quae secundum desiderata ipscus concert
vestri prioris novis considerationibus sappletam, latino sermone quamum vestita quamprimum
in ordinem rega redigantur, et ad expeditionem prompoveantur. Quod ut fiat melius promtiusque
commodissimm judicat sevenias sua, ut statim ubi redieris cum dominis Collegis commonices, absolutum
ex vestra sententia per nuntium proprium, si cursus publici dies non faveat, ipsi Goelsebustum trans-
misi cures qu cum praesente adhuc domino Abbate calixto comanicando altima imponi manus
et ab hoc demum reverso velmaestadium ex officeo sub sigillo Facultatis ad serenit perfectionem
aci ex decanatus officio perfectionem au ris aVderrias accipere ut sic ad serenitatem
suam transmilti possit perfectum tandem authenticum ad Serenitatum suam
transmitti possit. Quod superest vale et fave. Dabami Brunsuiga) 15 FesC 1698
Hac qua vides seripsi ex praesumta mento sini ducis, certus ipsi placitura. Atue in hanc firem
P. S
Deina nantium misi cum his ad E, aliisque ad
Abbatis gratio
quo facillimo eluctari poterimus, nec du Hobati ulla conquerendi ausa relinquetur. In mantem venit
s
posse in scripto. un catholicae d epostolici ficis agitur tale quiddam inseri cum Deys sit deus
ordinis, et corpus halesia cuno regimine contiendum Hierapchios
terminisse juisem
o
i
estatis ejusdem sit suris supremns in eo Magistratus
ac sedes (in Metropoli Christiani orbis Roma, ex humanis rationibus considerationibus placuerit, ete.
quen est
ln
Non erit necessat ut duis collegis, (duo schmidio sonsse ex cepto) minuta omnia narres
ne illis insolens videatur, scriptum a me fuisse praedelineatum; tametri Tibi cui omines circum
stantiae innotuere, pro aequitate Tila id sciam discips displicere non potuisse; quando nec dui
coctiptisatas, nec fuum tempus lucusque hanc quae adhibenda erat matarationem et cum sserebant
seis enim illa ipsa die dominica, qua Tibi pocessario in Ecclosia autaque comparendum fuit totum hoc confici debuisse
Nunc Latina vestis Tuo accedet stylo, libertasque erit omnia emendandi, addendi minuendi, quando tibi nobiscum
convenit in summa rei, et Dui collegae stytum utique Tuum agnoscentes nulla simit suspicione tangentio
senum vale.
plinae tibuebu
eo facilius accedere poterunt, cum in rebus ipsis
nihil non sit ad irentem etiam ipsorum Rego
etiau ut meminisecum du. d. spundio velis insinuare
Monse le ue Antome lne
Monseigneur
opponant actito promisso vos stuoitum
exulcerari possint, si apud ipsos a similibu absticeatur
inae 18 Feb. 1
nati
 adii prodeat quo
sam
rr
blica
sunt animi non itribindi. Iterum vale
 un expedient qui me paroist tres conforme aux intention
o
Revant à peine ce
de V. A. S. pour nous defaire des embarrns. J’ay dene envoyé une lettre pur un expres à Mons. Fabritius
o par un expres qu’ perte aussi cellecy, ou je luy ay fait sçavoir comme de la porrt de V. A. S. qu’elle
defire, qu’estant retourné à Helmstat il communique le projet au plus tost avec ses colleges, et l’ayant
ujeste il l’envoye par un expres s’il est besoin à v. A. S. pendant que M. Calixtus sera imor a
Wol fonbutel, ufin que V. A. S. by puisse ao le luy y puisse communiquer et y mettre la derniere
main. Ainsi M. Calixtus retrurus s. defenbat Heluistat, et plainemement satis fait, et des raisons
qui ont obligé de haster la chose on son absence, et de la deference qu’on a ene pour luy, in cuy
laissant le droit de la dermiere main; puisse a son retour à He hustat puisse y appliquer le sç ean
e la faculté; estant doyen presentement, et envoyer aiosi l’autentique à V. A. S. sins
alpinsi nous serons epemts des changemeus et transformations peut pstre peu recevables
qu’il pourroit faire luy même, s’il entreprenoit de tresser un nouveau projet à sa mode,
Cependant il sera.
je qui causeroit ou du prejudice, ou des nouvelles disputes.
peut estre bon, que V. A. S n’en dise rien à M. Calixbus avant l’exeation car
lpourroit écrire pour l’emperher; et en tout cas V. A. S. peut entren refenis à
Wdolfenbutel quolques jours de plus, à fin que ses cyllegnes ay ent le loisir d’achever
le tout avant son depart. An passe penant la liberhe de de fapé souneur
m’est encor tombé une chose dans l’esprit on a avis que Messieurs  les saxons
preparent un lime contre le dernier liure de M. Calixtus, ce qui feroit renouneller les disutes
et los et aigreurs. Ne sernit il donc peut estre à propos que M. de Steinbery, que je sçais estre
esté à la Hays, peri luy écrivit pour le faire empecher sous main; en
cun de euilquis ans jes sas du consistoire de Dresde, qu’ils fervient bien d’empeche le nonne renounellen
dans un temps qui est d’ailleurs si peu pcope si plein de danger pour
te moignam
de la Flessure de l’cgcise one
elle. 7) qu’en echange V. A. s. avoit dessein de faire en sorte, qu’on eritat à Mohustat tout doresnavia
ae qui pourroit donner sujet à des aigreurs il sera je laisse jnger si et à b. A. S s’il ne sera
apropos de den à M. de Steinberus les propres tenmes, cay il est iusé sans cela par car quoy
p
rien pe puisse estre adjouté à sa peuete on ne sçauroit estre plus penetrant qu’il est, neantmoins le defeu
e d’n perfaite je ne spas pas q’ il sost par faitement in formé de ces choses Enfin je prends la
liberte de recommanier le dernier bileet à V. A. S. istant avec devotion x
cuver lst
perne ce 16.
omnias
cure nec
astructus
tacultate
hut
Ecclesiae agend
acultate
ostructus
e

## Folio 191v — 00068366:0376
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 192r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068366/jpgs/default/00000376.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 75 lines, status machine
conscriptum peinae
in h diversorio
le Fer. 1698
Narratio eorum quae etsunt acta sunt, ut Facultate Theolo
renoverantur provecerepturq in majus audabiliq, majorum consiui
sica Helinstadien sis sententia haberetur conformis
ilis quae et
ante qu uri Epoieo stadie si
inte aliquot annos duo Epo Neostadiensi piae
memoriae, imperatoriis literis instructo, sunt res ponsa. Febm 1 698
Cum Facultas Helnestadiensis ad n Du. Abbatem calixtum; et du. Widebur.
Theulogica ad–
dium semorem redacta esset;  cogitatum est in aulis serio ut  loct
ao duce R udo pho Angusto
gium exduobus tragibus ex frxtenatumaiore
per viros egregios supplerentur. Et quidem jam antra aegitatum fuerat de
duo Botsacco Brunsviga illuc transferendo, sed epposuit se facultas merito, quod is diversis
tas obfora
principis innutritus esset, et in eo res erat ut temperamentum inveniretur, declarante
illo se dominorum collerarum fcurerum, licht a 7E∞O VHGcor doctrinam nulla censura
notaturum; sed quia hoc parum satisfucturum erat, quando ita unanimia responsa ex
facultate dari non potuissent feliciter evenit, ut ibse Hafuiam vocatus illuc ire,
quam has tricas subire mallet. postea cogitatum de da Fechtia R est tellae
de Duo. Fechtio Rostochiensi Theologo sane egregie docto, sed quem Dorschaei et
dantaneri antecessirum et placeptorum sententias sanerigiliores secuturum
constabat. Itaque diligenter institi apud aut in aulis tribus apud dominos aut
est inistros ut daretur opera conservandae Helmaestadii moderatiori Theologiae
n
et pretiosis
quae mihi et Ecclesiae necessaria, et his regionibus maximo decri ornamento
esse videretur. ita tandem jussussum, quando Dud Baierus  Halensibus
praevenientibus haberi non potuerat, cum dn. dischni it. Audr. Schmidio
e agere jussum, ut jena evocarit quod etiam feliciter successit
cum
sed cum interea et Wideburgius senior obiisset, nti obtinui ut
interveniente et commendante Schimidio evocaretur du d Fabritius
ab Altorfinis obtineretur En. D. Fabritius. Pams ex emu motus istipar
ius Generalis superintendens accessere, ut jam
Faculta) plenant atque ut ita dicam exundantem mensuram accepisse
a coneris consistens,
tempestivum
His Facultate igitur feliciter rediutegrata, visum est mihi necessarium
videretur, quiaque col
majus consilia
agi aliquid in ta quo renoverentur atque etiam proveherentur praricus
pin figemalibus apud Btuquici
atque instituta laudabista majom.
Et cum forte du. Abbes Calixtus ea
mertionem injecisset (ann superiores (1697) velle sese libros aliquot paternos
inprmi atque inter caetera illum qui inscriptus est de Tolerantia Reformatorum
publici Typographo recudendum dare. Gortatus sum, ut facereti et smo
duci Antonio ulrico optime ad saciam moderationem animato humillim
eag ea qua par est reverentia suggessi, esse quosdam qui mihi praedixe–
nint, scriptum hoc non tam calipti quidem non s vero facultalis fore, nec
ab ipsu approbatum iri, quos inter itat ipsem concionator Aulicus ducali
10
itaque virum eaefera extime animata pulchre satis facientem; sed in hoc uno minus
aequum, quod Jrenicis consilii sese abhorrentem ostendit. Itq His ergo dictoriis
occurri possi posse nonnihit si efficiatur si dun. Collegarum in Facultate
applansus accedant v versibus forte vel adjectis operi Epistolis testandi.
quod et smi ducis admonitu est ferctum. His actis scripsi ad Dn. Elecheliem
Spanhemium simi et potentissimi Electoris Braudeburiii Ministrum status
verum dochrina et prudentia insignem, ut mentionem aliquam hujusrerum apud
nos status faceret, ut si Auta Brandeburgica Electoralis pro suo in pacem
ille cum
protestantiam jeloeo uti vellet, occasionem commodam adesse scireto
Is c du. Eberhardo dankermanbu olloentus, ipso probante rem in consalio intimo
sententia
praesente Electori proponi dignam judicavit, bi probata sunt consilia  ista, et duo de Factem
praesidiconsistorii ab Electore in mandatis datum, ut Theologis ascitis deliveari aliquid mecumque compunicum
curaret. quod etiam pet Dn. spantede Spanhem Hanovera in Itinere legationis ad Gallos
satrar verurdo molanie in responsione adornanda me procutante à domino
ecatrnitio et schmidio in troysat
caeratis
est cella

## Folio 192r — 00068366:0377
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 191v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068366/jpgs/default/00000377.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 70 lines, status machine
poreriores sententia facuttatus habentur
ultut
quorum
sed haec pro Rtformatis, cum quibus utique
multo Reunio cum nostris apud intelligentes et mode
ratos pro facillima habenda este quoniam vero vota nostra atue
studia ex caritatis christianae praescripto longius multo porrigi
debent, ad   tollendum necmpe Schisma occidentis tot amna
tum perdit fatale, tot populorum cladibus insigne; visum mili
est praesenti animorum inclinatione habitu rerumque statu utem
dum esse, ut si nequeamus felicem tanti negotii exitum vivendo attin
gere, saltem fundamenta jaciamus, quibus iedifi pot
fortunante deo inaedificare pacem Ecclesiae posteritas possit
Nam Electorem et duces Brunsoiceuses smos scie
bam circa res faeras magna prudentia atque aequanimitate versar
pe Elector ante annos nonnullos ros ad
unau
 curaverat ut bini Hanoverant
ol Molanus et Barckhusius, biniqus Helmaestadienses
Frid utr. calixtus et  meierus cum Episco po Neostadiensi
piae memoriae Caesareis literis literis instructo circa  propositas
ab ipso regulas conferrent, et concordiae restituendae rationes
conferrent, et methodi titulo scriptum adornarent, quo
judicium de iis suum explicarent, quod etiam Episcopo est
communicatum multum sibi gratulanti est communicatur
s  sed nc Episcopus Ban et ex nostris Barkhusius
ac Meierus, obiere ut adeo ino tantum Theologi rei conscii
supersint, Molanus et Calixtus, quo magis vigitandum
Ausai iique extinctis aetate provectiores, quo magis vigilam
H
dum judicavi praesertim cum caeterisi unius fere
Molani persua rationibus persuasionibusque ac principis
voluntati potius quam propriae inclinationi dedisse
videantur, quod tunc fecere; ipseque du. Calixtus
ultra paterna  concessa progredi n difficilis, diu
acritor repugnarit. Ut ergo dectaratio quatuo
Quare ut sententia quatuorvirorum ab ipsa Theolo–
gica Helmestadiensium facultate reciperetur putavi
Huic fini iterum ad smum ducem Antonium
enitendum
Ulricum confugi,  lubentem utique et vix quic
quam lubentius pronius admittentem. rogabique ut du
Calipto committeret. id d. Calixto id negotii dari, ut
dFacultatis sententia de Reunione tollendi schismatis
ratione obti ad entem prius actorum obtineretur;
sed di caliptus et quod subvererer, ne parum satis fa–
ceret , quod illum haesitantem in nonnullis necessariis
paesitantem perspicerem; seci ut ante quam expedire
tur sub sigillo facultatis, communicaretur sere
nissimo duci. Forte accidit, ut dum ego Guelfebyti
essem mense Novembri anni superiores calixtus ipse scripti
atino sermen
delineationem afferret. Cum ego pertustrassem, statim
perspexi longissime ab Haroverana collatione recedi
nam quaere an inter requisita conciliationis con–
stituebatur, ut papa renuntiaret postulato infalli
bilitatis, et conced omnibus injungeret communio
nem sub utraque; aliaque id genus de quibus elegter
facete dux dicebat, paucis defungi posse potuisse autorem scripti,
postulando ut papa fieret Lutheranus, dixit ergo
sius dux ad du. Calixtum communicandum prius videri
cum dui Molano. Itaque merum tuli, Molamis aliud scriptum
concumant hujus refitatotium. lgo vero veritus ne in saliptns
Fin quolaudabilis et rava du–
schmidii modentio obtinuit,
in a ex vocendu labarantis
cui tanquam doctoratu priori
ipse erat sessurus.
scriptum ipsius
auspiciis concinnandum

## Folio 192v — 00068366:0378
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 191r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068366/jpgs/default/00000378.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 88 lines, status machine
seri
formulam hhedulam
fieret multo durior; dntineavi scedulam consignatiam
ad smum ducem misi, ad cujus ad nocuam posset a duo Calixto
rquae desiderata ipsius complexa du. Abbati et Collegis
pro noruva esse posset. ibi continebatur, peti conditiones
Reanionis non perfectae, sed praeliminaris per quam nostri a pantificiis
colente penitus sublatri interee possent; eaque re
eur
ad sensum Hanoveranaerum tractatuum accommodandas
videri.
Hoc sp Hanc schedam, ubi missu ac nomit
accepit du. Calixtus, A festinatum responsum sub sigillo
facultatis in nundinas Brunsuicenses Februarias attuit misium 1b98 misit
rogantibus licet collegiis ne nimis festinaretur; quibus um
Htunoverana acta non essent communicata, illi non
nisi sub conditione assenserant; Responsum erat paulo
informinis, et plenum vitis descriptoris; et contenta
iceban
nam
patidci
arum probabantur
quoque, ut expm
int sderat du Fabritius. Quem ad sinum ducem duxi
Expetebamus Hanoverani scripti copiam collcti comparationis
causa; Hac ergo tandem attulit duo calixtus versus exi
sub exitum septimanae, me queltebus tum digresso itaque a suro Asero vespere
sabbatemedii et omnibus
duce revocatus Brcusuigam die
inspectis, cum tempus urgeret et dui calixto et Fabritio rsequenti die, qui solis el
alixo
oficiosi Ecclesia et Huta adeundae essent officio causa adeundae essent
equorem sacium non melius collocari posse ratus aliam responsi
delineationem velut jussu sini ducis concinnavi, et huic mox deinde
m
et du. Fabritio probavi, quem rogavi, ut mediator inter ducem et mesejus
jussa agentem, et du. Calixtum esset. quo minus autem turbaretur
du. Abbas diximus hanc delineationem facultati legem non dare, seusa
animi ad mentem ducis Germanico sermone esse expressa; sed posse
Helinsta latimum repponsum re u retinendis verbis
responsi supplendisque et temperandis; H Facultatis autem
arbitrio verbis,e et sententiis latinejam responsum novissime vali-
turum conscribi posse. De his jam multa mihi cum du. Abbate
coram sino duce disputatio, ostendebam, quod et dux supiente monuerat
si pontifici non nisi juris humani autoritas concederetur, im in ipso
omnem tradandi spem absciudi. et posse illi ac deberi concedi aliquid
amplius. tametsi du. Abbas Scripte hu Hanoveranit autoritate
tueretur; cui reponebam; id unum postea Episcopo+t maxime obstitisse
Addiceram et sut subinde rationes resp temperaveram et quae de annullatione
Aanthematisnorum Tridentinorum et ordinationum nostrarum ratihabitione
ac similibus exigebantur, ut rem consequi liceat, modo maxime suavi et acceptabili
dicissim added de sustuli et mentionem Antichristi superfluam,
et contra adjeci conditionem de ratificandis a papa declarationibus doctorum
sacrum quae nostris satis faciant et anathematismos nostrorum tollant; item
de non obtrudendbus nobis missis privatis aliisque ritbus quos nostriot
sunquam verbo dei parum consentaneos probare nequeunt, tolerare tamen
extremae necessitatis causa, potius quam pacem Ecclesiae impedire
His Tandem ergo du. Calixtus nova haec esse desiverata, nova scripto reqsitione
dictitabat, dux  non hic ut in processus ordine formam curari. uam se vivae vocis
cogerentur
drculo haec ip patere, ipsum et Fabricium proEpistola fore, praleliveatione inentem
mam abertim exponi. His die Lunae actis, jussus sum a duce cum diis Abbate et Fabritio
denuo examinare reformationem scripti meam. percurri quidem cum ambobus, 
Tabiisius assentiebatur calixtus negavit, se nisi communicato cum collegiis negotio
sentensiam dicturum. Interim, quod moneret amplius non habebat. Et ea ipsa die
queltebustum dpEgo altera die so d venia sini ducis discessi Hanoveram
repetiturus. Noctem peinae egi medio fere itinere. Mane paulo mraturius
evigitanti in mentem venit scribere du Fatrilius cui scriptimei relicta erat scriptum meum
relictum erat, ut jusso dui ducis latine vessilum et pro ce nata accommodatum
communicaret tur collegis, quo praesente adhiuc salixlo statuum provinciae congentu,
quelfebyti interfeturo ad duci mitti atque isa oc cum du Calixto communicante
ultina manus imponi posset, ita novis litibus, quarum prrata seges futura esset si altera  tertia
nora a dn. calixto Helmaestadii ficiet delineatio, supersederi posse. Cuu reisim
evegtum expecto. Hanc ad du. Fatritum Epistolam propri nuntio Smul duct misi
s ut si videretur ad illum sub ducali operento redderetur, quod autoritatem literis mecs esse
py de duo losele
tuu. Huius consim jam eventum expecto.
quippe unius senioris
compositum artitrio
monitis aliorum non
satis observatis
=+Romam profecto
H restituendo
calice, et
Facultati pu
=alterae nundi
narumsepti
manae ts