# Leibniz Legible — https://leibnizlegible.com
# Piece: https://leibnizlegible.com/api/records/21663/text
# Catalogue record: 21663 — Observationes de principio juris
# Incipit: (1) Dissertatio anno superiore (1699) edita est de principi juris natu
# Date: 1700-07-31
# Akademie-Ausgabe: AA IV,8 N. 012
# Other printings: -E (nach nicht gefund.Vorlage): Monathlicher Auszug, Juli 1700, S. 371-382. Weitere Drucke: 1. Kortholt, Epistolae 4 S. 172-182 (nach D). 2. Dutens, Opera 4,3 S. 270-275 (nach KORTHOLT). Übersetzung: G. W. LEIBNIZ, Scritti politici e di diritto naturale, hrsg. von Vittorio Mathieu, Turin 1951 (2. Auflage Turin 1965), S. 201-210 (nach KORTHOLT oder DUTENS)
# Record in the Leibniz-Katalog: https://leibniz-katalog.bbaw.de/de/extended-search?id=21663&katnr=38549
# AA IV,8: its series at Leibniz-Edition Potsdam I (non-commercial use): https://leibnizp1.bbaw.de/de/edition
# In the Akademie-Ausgabe: AA IV,8, p. 85 (PDF, Leibniz-Edition Potsdam I, CC BY-NC 4.0): https://leibniz-potsdam.bbaw.de/fileadmin/Webdateien/bilder/IV8text.pdf#page=85
# Work: https://leibnizlegible.com/work/00068659
# Title: Leibniz-Handschriften zur Jurisprudenz LH 2, 6
# Folios: Bl. 75–76 (from the shelfmark LH 2, 6 Bl. 75-76): 4 pages, canvases 145–148, page ids 00068659:0145 to 00068659:0148
# Original at the GWLB: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/resolve?id=00068659&page=145
# Lines: 383 recognised on 4 of 4 pages, mean confidence 0.94
# Catalogue: Leibniz-Katalog / Arbeitskatalog der Leibniz-Edition (https://leibniz-katalog.bbaw.de/), ed. Arbeitsstelle Potsdam I der Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften, CC BY 4.0.
# Machine transcription. Not an edition. Errors are expected: about 8% character error rate on Latin and French lines, higher on German.
# Licence: CC BY 4.0, Leibniz Legible. Machine output: do not ingest it as verified text; keep this provenance with the text.
# Wording rule: say "the machine reads it as …", never "Leibniz wrote".
# After the first blank line, page by page: a "## Folio <label> — <page id>" line ("## Canvas <n>" where no folio label is recorded), "# " lines naming its source image and model, then its recognised lines in reading order, one per line.

## Folio 75r — 00068659:0145
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 76v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068659/jpgs/default/00000145.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 81 lines, status machine
observationes de principio juris
Subprosidius Hennici
Cocceji
Henricus coccejus juris consultes insignis a sitio ejus samuele (difserlatio
anno superiore (16)99) edita est
() designis dissertationem cedidet de principio
juris naturalis unico vero et adaequato
quam ob nova jacta fundamenta celebrari
intelligo, atque ita majore solito attentione mihi
perligendam putavintor
(2) principio quaeri  se ait (S. 1) de communi
aliquo universi generis huma seu jure quod
omnes ad parendum obligat. Hoc notat esse jus
quod Romani Gentium vocant. Ne G et quod
vulgo primarium appella Hoc notat Romanos esse
complexos sub jure gentium, verme  unde a quibusda
inde notat (5. 2.) Romanos
sub jure gentium com–
plexos, non minus quam jus gentium secundarium,
consuetudine receptum voluntate populorum receptum
int primario id est naturali opponi
solet. Nec natifferre a jure divino morali, . 3) cum hoc
quod primario
sit tantum, naturale in scripturam divinam redactum
(3) AddiF nullum dari jus divinam forense universale, a morali diversum,
Nam, inquit, si Deus voluit ut ad omnes homines perfi.
neret, jam est jus naturale H ipsissimum jus morale
seu naturale. Sed in hac ratiocinatione faterer me
haerere. Nam D jus naturale est, quod ex sola ratione naturali
rationes
quaedam per deum revelatione promulgare legem positivam jus positivum universale, seu legem
sciri potest, sine revelatione. quid vero prohibet deum
(4) Nec satis intelligo quod dicitur N. 5. jus Gentium
secundarium essejus positivum quod summas potestates
(quae aliarum gentium potestatem legislatoriam in se
non agnoscunt) non obliget. Sane quemadmodum
tunc cum constituitur respublica ex hominibus antea
solutis, quisque sese obligat communi vinculo; ita plures
 summae potestates, tanquam totidem personae liberae
commune vinculum recipere possunt. Imo sive inter
hominibus sive homines sive inter summas potestatet
ptars multo maxime caeteres cogere potest soletque.
(5) jus naturae (inquil s. 6) Gentes d didicere gentes
tum a ratione tum a traditione primorum parentum. Sane quod per rationem sciri potus id solum naturat
Ego putem quod aeque per rationem seiri potest, sive
naturale esse, licet a tditione fortasse confirmetur;
quod vero traditione sola, a autem ratione sciri potest id est
id esse jus divinum positivum. Asque  ita hactenus
doceri suevit, unde cur discedendum sit non video
recte monetur 5.7 8 9 universale princi
ptum juris naturae, non esse humanam secietatem
8et  sdea  despetari
etsi ratio qu no
principium juris, et an id negat vir egregius, contra Grotium, qui societatem, in universum, tobbestam,
incipitur, utrum custodia societatis humanae sit
67
contra Gratium, Hobbesium, Camberlandium, et statuit
principium juris naturae adaequatum esse jussum
Creatoris f. 9. Nam id principium debet tale esse P. 10
ut omnia juris naturae praecepta inde peru ultimo
aeud deum saemia meriri possunt, ea omnia etiam justa esse jurts naturalis praecapta censendebere. per legitimam consequentiam inferri possint. Recte
principia
ipsique scrip luresacae omnibus hominibus olservandam. Et taliaes  q dicuntur paecepta Noac hidarum.
esic do. falis e aetentat inqueit su) ist rduntas rcatiris
norpnis
paternamanlandum amdo
ipsa natura duce et quod ut
Cicero ait pro Milon non didicimus
legimus accepimus; verum a natura
ipsa arripuitans, hansimus, expressimas
seu expressa oluntate
=sive lege sive more.
Haut ae sine controversia
multo superior, ad recipiendum jus
 semper
jus est, licet fortasse per rationem non sciatur, sed per
traditionem. S tamen Attamen sed contra
=divinae voluntatis
qui motuum metum, cumberlandium
et si miles, qui mutuamvenerlentia
petati

## Folio 75v — 00068659:0146
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 76r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068659/jpgs/default/00000146.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 105 lines, status machine
Hanc autem omnes h obligare ita probat
N. 12. quia creatoris absolutum est in creaturam suam
imperium, quippe quam potuit creare vel non creare
et quacunque placuit lege crearc. Et cum in confesso
sit creatoris omnipotentia, nihil certius est, quam
cum, qui potestatem in omnia habet etiam eam in
hommumactiones habere, easque suo arbitrio legibus
 Sed mihi hic multa monenda occurrunt.
 Nee esego primum istam propositionem probare oporteret
coercere posse
oporteret; qu creaturan creatoris voluntate obligari. Nam si fingeretur
oblitu b quod si enim creator in rem crenam
Nam si creaturam tanta potetiae esse t a creatore semel producta, deinde
non haberet amplius potentiam uti fiori
non posset cogi, habenda esset pro manumissa, uti liberi
Frivare.
possunt esse pot possunt eo pervenire potentiae, ut a
juvandieue macendique vel potius nocendi potestas supererit.
non possint Res ut ergo generatio, ita et creatio jus non dabit,
non dat, sed potentia. Missa igitur qualitate creatoris denominatione in deo
 diffisus ut videtur qualitati creatoris omnipotentiam adjunxit. Quanquam ut obiter notem, apud ipsum
a sola summa nocendi potestatese posita  facul
tate juvandi But infra patebit, jus sit potendum
Nam ins orite a potesate derivat a  Nam jusfun
putut id solum ad quod aliquis per pornas cogi potes
omnipotentia, vel saltem summa men
potestas superererit; et ideo auter  cl. autor
Sed si Omniporentia sufficit ad jus
constituendum, recurrendum erit  ad principium
Thrasymachus, justum esse quod potentiori placet. Nec abhorret Hobbesius, qui jus in potentia fundat
idvero ad quod quis impelli
solet praemiis, refer
adjunxit
tyvannicum apud plata quod apud platonem urgot
itaque si fingeretur deum quendam esse malum, qualem
Manichaei introdugebant, iam  potentia ejus
sufficeret ad possima quaeque justa reddenda, quod
 nostris de naturali jure notionibus repumat.
Et licet deus noster sit optimus, tamen non la
potentia ejus, sed a bonitale justitia itque si deus
dcoirtutem
quam ajmris negat autem nos ac
virtutem obligari. contra quam
etiam A veteres  Etanici Ehristium
ni fallor sn sensere
pasti iffunto consequantur
omnipotentia, et maximeis
nihil aliud quam jassum eique
summa rocend
potestas
dicuntur
Creatoris vel ejus
8 damnaret pericul sor cex
Deum imu posse d Dem a ipsius dei
qualia etiam quilus a quibusdam ims
e nullam esse ipsios dei jostitiam,  nam si jus est Jussum crentovs,
manifestum est in ipso deo justitiae rutiones cessere, et posse cum coginequeat; et posse eum jure
m
sunt jactata
perioris, densa
ad ut
in s
taius
et ejus qui potentia sua cogere potest
 dei amo
eums
abita principia
a meliora
cessa
el auto
cultus supererit, quam quem un
sententia
inintellectu, nec tantum
Norrenda sunt non in voluntate divina, sed eti
intellectu. Nempe a ut peitas ita et justitia
Gsi
onf
st alienissimum
facit constituet, non voluntas quaevis
dia non a voluntate divina pendent, sed a serita-
ribus necessariis et eterpis divinarum earum
in potentia dei, sed et in sapientia. jostitelt
ad voluntas potentisis, sed caritas supientis. saptentis
genium summam rerum potestatem habete, non idea quod irresistibilis esset,
fingeretur (quod impossibile est ) matum quendam
desineret ile malus esse, et injustus, et tyrannus,
quod  irresistibilis esset Et justae superforent querendi
causae, etsi queple liritae essent. Ha fallor
communi hominum sensui sunt consentanea.
(0) Quod si famen aliter aliquis jus et obligationem
accipial, pro eoscilicet quod praemiis peenisque extorqueri
potest fateor jus fore, quod potentiori placet et feliciter
tamen in deo evenire, quod qui potentissimus est, idem
sapitilissunus reperiturt. Itaque virt gengius in fallor
potentes, sed bona voluntas
seu benevolentia sive
gritus sapienta
ustitia nuper a
sto definita est caritas
sapientiae consermis,
ut virtus apud Aristo tel
mediocrisas prudentis
sed ita nulla prit per se
justitiae norma ex natura
rerum veritatibusque

## Folio 76r — 00068659:0147
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 75v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068659/jpgs/default/00000147.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 86 lines, status machine
debebat in fallor dare definitionem juris et
obligationis cum statim P. 1. a se quaeri dicat
puncipium vincule seu obligationis, cujus egr defini
quo per no
xpectabam. Quanquam quod expressa definitione
voluntas potensis et cogere potentis
sufficit, non est cur quaeramus e in legislatore supremo
q expercatam
bonitatem exigamus. potemus sin vero poi volumus
porr ponimus legislatorem  rationibus boni etrum
ut legislator etiam benignitatem erga subditos suam
ostendat, jam altius voluntate principium junis et
justitiae sa
t factam velit, A
Nisi forte, eo deveniat aliquis
non esse principium institiae sed tamen putem justum
quibusdap
(11) ie
etiam apud Deum
ateor equidem hrumana secietatem custodiam
vertatem
esse, quod s societatem ratione utentum  perficit
quod vero objicitur f. 16. societatem utilitati suae
renuntiare posse, nihil aliud est, quam legis latorem
insipientem posse ferre leges ineptas et iniquas.
quaerit, quae vis obliget homines ut  utilitati autut quod amabile est ameturi,
uerae studeant, quasi vi opus sit, ut aliquid justum fial tant quasi ali aliquid magis invitare nos
fint. Quae obisciuntur eos feriunt, qui chumana societate definriunt, ut infendorfius et similes,
jus definiunt, non qui rem referunt, ad bonum r
perfectionem societatis in divinae humanaeve in
emendabitur,
(12) Conciliabitur sententia  Eximii viri cum nostra, aut certe rectificabi
universum
cum nostra, si jastum esse  agnoscat
Voluntatem Crlatoris non quia DEt, non quia
summe poteas est,  sed quia
si per jussum dei intelligatur jussum supremae
rationis, qut quoniam ut ipse litat ex Hierocle
in auretmpt pythagorae carmen, idem est
supremae autem
rationi parere ac deo
rationis est id agere ut boni quantum plurimum
potest et in quam plurimis obtineatur et faci
potentiam ita despotico exercere arbitrio
rexum ferge potest. Quod si dlum ponamus aut non intelligentium decorem; nec sapiens,
t tantum diffundatur felicidas, quantum
utar Treaturarum intelligentium felicitatem, o
nec bonus erit, nec ut hactenus justitiae notra
habita est, jostus. Quae doctrina. illa ipsa est
quam quidam Reformatis rigidiorisus eo
Placitilat sapientieaent at lege non regatur
judicio non recte qua Reformatis rigidioribus (sed plerumque meo judicio inique)
sueo judicio inique) imputata, effecit, +factum est ut
tantopere ab iis tanquam divinus bonitatis et justitiae
postitus, mult
hostri abhorrenent. It aq etiam
etam Ealesiae Evangelicae, Ecclesiae protestantium
communis interest, vel suppr hec dogruata vel   quibus juris fundamenta constituuntur
naturais juris autorem (quod ait S. 41) oerissimum est,
vel s ad sum sani sensus formam explicari.
13) ii DEum esse omnis et veritatis,
Verissimum, non quidem voluntate, sed tamen essentia sua
at non voluntate sed ipsa essentia sua; qua ratione etiam
autor est veritatis. Interim uti atheus potest esse Geometra,
aeternis. Aliterque justum naturium Grotius, fore jus naturae etsi per intelligi  jus naturae etsi (quod per p
ita athous jureconsultus esse posset, nec absurde statuit
comaua etsi flugatur dens non esse . Rectissime autem Grotius jura naturae Quicquid hondru centente
 ita equ lanitate ac tuisi tad aderonstitad cam edtetas aia tacto
quod hinc sequitur,
ut bonilatem um (arbitrariam putet imo cum Cartesianis
lategi incommensa
quaternari
hitem, quia
positis ipsa
i ti senta res arbitraria foret
riitque frons
nam est etiam cum de rebus
deo societas nobis est,
quae hamanae praebater
debet
quae facitetiam al super)
Caut vilatio malii
possit, quam Expettio bon
putendorfius,
sententiae om sertentiae
cui a vero docto

## Folio 76v — 00068659:0148
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 75r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068659/jpgs/default/00000148.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 111 lines, status machine
aliquid opponi
et prudente contradici potuisse miror. Uti propor=
tionem it aquai et aequalitatum, ita et  aequitatis
et convenientia regulae aeternis rationibus constant
aliquando
inq. peripittere
emplgratia
dium sui jubere  ut aliquis matus sit, ut sine
causa id est qui in delta nalus sit, et solius voluptatis suae
sob voluptats causa alios homines crociet innocentes
cruciet  impossibile est. Et nique tutum, neque.
Et parum dignum deo est, par in parum
diguum gravitate docentis, hoc uti  effugio, ut deus
eum qui cur eum cui talia, aliquando imperaturus
armissurus
et tale
hoc solo quia arbitrari
aeterno a  jussu suo excepisse dicamus, s. 43. ut factum scilicet scelus esse desinat
sit inde ab aeter scelera imperaturus sit, ab
Rect Rectius a Gratio diclumm est quae a deo permittuntur aut jubentur
icemu
non male non in iis cipsam mai malitatis
rationem cessare, Ut  cum ft Hebraei vasa
Aegyplorum absculere; cerum est, qquis erim
neget deum esse dominum rerum, et  auterre Aegyptiis
omnia, iprocelitisque donare potuisse. Et incestum interfladum bou
absolute matum esse non est dicendum s permissumque
permittiqe in liberis Adami ipsa naturali ratione permissum
ratio enim non minus dispensati quam deus
dispensatione rigr utitur quam deus. Uti detegi
quae natura tegi p jubet turpe non est, si salutis
causa fiat. Res ipsi initur i A reipsa igitur
mat quo A ri Cessat ergo crimen non uuda
dei excipientis dispensantisque voluntate, sed sublata
cum ait
(4) Praeclariis ipse autor disserit . Actus natura
prohibendi ratione 
sua alios aliis esse meliores, ut d docere praestantius
est quam vestem facere, et majorem perfectionem
virtutis nomine venire. Et f. 47. cum Deus et
Ens sit perfectissimum et perfectissimum bonorum
largitorem, sequi quo perfectius quid sagitur
eo magis ei placere, largiusque esse remuneraturum
Itaque non volu sed hinc sequitur perfectionem
actuum intrinsecam, nonm soluntatem dei
susti r justitiae fontem esse. Nam quae satio
facis ut alius actus aliosit perfector, fa qua natura perfector
sacuptiam ut aliquis actus sit pravus, sua patura
pravus, qui scilicet obest perfectionem destruit, aut
ac pietatis studiosorm
imperfectionesq, inducit. Mipum igitur est cl.
autorem in actibus arbitrio hominum pelictis
jussis aut prohibitis non agnoscere, cum in his appareet, quia sc boni molive sunt, non contra bonima
prohibitive. Nec Et quod git  addit nullos alios actus ob perfectionem deo placere
nultus magis, tantaque sit ui
posse felicitatisque praemia ab eo expectare nisi qui hominum arbitrio relicti sunt
quia in eo qui necessitate legis compulsus agit praecepti impulsus agit, in eo nulla virtutis et
perfectionis ratio sit: aHaec valde miror a dici potuisse. Quasi scilicet jostus ob
solam legem praecepti necessitatem, poenaque motumnoe on
errima anjini
grerum atiq i postaum ex ipsa sussi deum
et totis viribus
emu
nest omnicam apsun, proxi
si possit
ad metior
so lerem potit u qua  serent
su
differentiam bonitatis naturalem agnoscere,  et ut sit dicam jus haturae a jussumindependens, at in
multo magis, et vel ideo unt pro jussi prohibitive
teo jossi sint procibitive; m ve quia jussiant prohibiti sunt
ex ceptum est,
VTallor Theolgorum consensu
vi inutilis est, non tantum no
praemio carebissed et xoenam sentiet
Christus dixit drbore
ferunt, caesas in
inte pieate inveneatia acntam  voca
et, si concedente duo Autone
ex natura actuum venit ut
praemium mereantur, etiam ex
natura actuum veniet
amium mereantur, adeoque debeant
eni nen ttur
trum ergo
voluntate
luniversalem o
Unde vula
in se virtutem cum
lapud phulosopho
Tum contra aliis sapientibus
tanto quisque justior motatur
quanto minus  metu aut
mercede, quanto mag
terum humano sure  ponest
aliquid licitum esse quod non
sit hanestum, divino et natural
jdrc non potest, et si D. 49
contrarium defendi viaiatur
Unde valde mirum dictu
est, quod habetur s. 50
lege natura non compelli
homines ad  exercendas
hasaru in fallor irptat
satio intelligitur
alias es alitorem dissertationi
jus in iis tartum
alio plane quam hactenus sensu
vocabula isurpare; qua
it quae vi quadam et necess
necissi tate extorquuetur