# Leibniz Legible — https://leibnizlegible.com
# Piece: https://leibnizlegible.com/api/records/30681/text
# Catalogue record: 30681 — De schismate
# Incipit: Qui vero satis ad inquirendum in causae momenta otii, viriumque habere
# Date: 1683
# Akademie-Ausgabe: AA IV,3 N. 018
# Record in the Leibniz-Katalog: https://leibniz-katalog.bbaw.de/de/extended-search?id=30681&katnr=K+22296
# AA IV,3: its series at Leibniz-Edition Potsdam I (non-commercial use): https://leibnizp1.bbaw.de/de/edition
# In the Akademie-Ausgabe: AA IV,3, p. 234 (PDF, Leibniz-Edition Potsdam I, CC BY-NC 4.0): https://leibniz-potsdam.bbaw.de/fileadmin/Webdateien/bilder/IV3text.pdf#page=234
# Work: https://leibnizlegible.com/work/00068360
# Title: Leibniz-Handschriften zur Theologie LH 1, 7, 1
# Folios: Bl. 13–22 (from the shelfmark LH 1, 7, 1 Bl. 13-22): 20 pages, canvases 25–44, page ids 00068360:0025 to 00068360:0044
# Original at the GWLB: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/resolve?id=00068360&page=25
# Lines: 1,864 recognised on 20 of 20 pages, mean confidence 0.94
# Catalogue: Leibniz-Katalog / Arbeitskatalog der Leibniz-Edition (https://leibniz-katalog.bbaw.de/), ed. Arbeitsstelle Potsdam I der Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften, CC BY 4.0.
# Machine transcription. Not an edition. Errors are expected: about 8% character error rate on Latin and French lines, higher on German.
# Licence: CC BY 4.0, Leibniz Legible. Machine output: do not ingest it as verified text; keep this provenance with the text.
# Wording rule: say "the machine reads it as …", never "Leibniz wrote".
# After the first blank line, page by page: a "## Folio <label> — <page id>" line ("## Canvas <n>" where no folio label is recorded), "# " lines naming its source image and model, then its recognised lines in reading order, one per line.

## Folio 13r — 00068360:0025
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 14v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068360/jpgs/default/00000025.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 99 lines, status machine
Atque hoec quidem adq homines
Qui vero satis ad inquirendum  in causae
momenta otii, viriumque habere sibi videntur, hi secundum
principia probestantium legem sibi impositam intelligunt
accuratissime discutiendi controversias, niteturque fides
eorum privato cujusque judicio, 
id est eruditione et scientiae logicae usu post suffiesummam
ientum diligentiam diligentiam adhibitam erum sufficienter instructo
Verum haec sufficiens deligentia promittitur facilius
quam praestatur, et plus difficultatis habent religionis quaestiones
controversiae quam inexperti putant. Immensum
est hc pelagus hujus studii et unum totum 
pene hominem sibi vindicare videtur. Nam ut
Nume acbi ini primum
enim accurate constituendi libri scripturae et textus, sacpi
autoritas; quam in rem opus est turaliis multiplicibus criticae artis ) Manuscriplocum, srponans ssim
notitiis, tum maxime collatione Mamicriptorum;
deinde  est saepe excutienda est verborum proprietas
in linguis orientalibus et phrasium significatio, quod
difficillimum est in linguis quae quas hodie nemo loquitur,
sed maxime in lingua illa, q quae muxim suapratura
et ipso scribendo modo, et librarum pancitate mire
ambigua est  Deinde ut costt deeri an aliqua
sit tratitio Apostolica, vel constans tracita
Veteris
sanctorum patrum, aut exemplis Historiae Ecclesiasticaeo librisque vetetum genuio aut supposititiis
Ecclesiae et quid de variis autoritatibus sanctorum
sit judicandum; summa opus est cognitione anti quitatis
geniique illorum temporum complurium rituum veterum
sacrorum et profanorum. qua et vel una controversiam
qualis est Eucharistia, acc meque enim sufficit ad
plerumque enim inani specie decipiuntur qui non ipsi
legere sanctos putres, sed nec crebra
dectione qui sufficere sibi putant evolvere subinde
loca eorum, ab aliis citata cum necesse sit ee judicaturum legisse patres
eos studiose, et diu versasse familiarem ipsis
atique ut ita dicam concolorem factum fuisse, Denique res
ipsa  dicet de uno argurento saepe ingentia volumina
gravibus  rationibus documentisque plena conscripta esse,
ubi si na part argumenta saudias sola audias vix
an
non dubites ab ipsa stare veritatem, siad altera
aures praebueris mutatum te subito mirere, usque adeo
multa saepe plansibilia utrinque dici possunt, et
cum affectus in educatione cujusque domestica et
audiendi consuetudine insiti, rationem praevenegint,
mirum non est quunumquemque implesse animum secundis et gratis
adversa contraria velut hostilia non admittere.
in familiaritatem, sed aminus repellere
Hanc igitur accuratae discussionis difficultatem,
qui usu agnovit et ingenne agnoscit, mihi fatebitur
vie ercdtissm quque non nisi eruditissimum
quemique tantae moli parem esse; imo quemadmodum
et quod est gravissimum, jungenda esse nonnunquam
diversissima doctrinae genera quae raro in unum concurrunt;
quem admodum enim certum est scholasticos saepe antiquitatem
scripturam et antiquitatem parum intellexisse, ita contra
viri eruditissimi sine Theologiae Scholasticae, hoc est accurtae
cognitione vaga plerumque judicia ferunt. danta autem res
sit simul eruditionis anvenioris, et philos scientiae
severioris laude excellere, ipsa talium paucitas
persaepe temere ad controvexsia itio secialiu atent
discussionem provocent, qua  quam res docet
se cum auer et
sit
 beterum
auxiliis veterum
s
sollatione
Hin linguis originaliti textu
H in ea scripeorum paucitate
ect ritus gentium tac eam
autiquaelum
velcerte haerentem
quam hum
na ista imbicinitas
Hdenique qui judicem incorvuptum agere
volet, ubi accurate instructus erit,
tota causa, summam
ut propemodum si
se
jam adhibuerit
fertus deposuerit, ita
eri posset
oblivistatur
quae pars
um vel
xekente tam et inalitione ab alfera
collo nito velint adversarii personam induat
et studia rogitatione induat quo meli
aequilibre sin minus prae
nta
animum e
tem in alt
en
c
es
t
ee ii anus e eisti tata pronu to set

## Folio 13v — 00068360:0026
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 14r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068360/jpgs/default/00000026.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 111 lines, status machine
morealium
mortalium s
Ex his intelligi arbitror paucissimos mortalium
protestantium praecis principiis uti posse, pauciores
adhuc c et pene nullos iis reapse uti: et
si res accurate disentiatur non custicos tantum et
opifices, caeteraque vitae genera a
studiis remota, sed et qui eruditi habentur arreptis
quibusdam leviculis rationibus quae cujusque praejudiciis
blaudiantur instrectes, de caetero ab aliorum autoritate
pendere, et coeptum seel a puero tramitem persequi
solere, nisi magna quadam ratione velut excitentur
singulari Dei miseratione velut excitentur
Unde porro manifestum est vel ad
hominem indifferentium in religione libertatem esse
confugiendum vel redeundum esse ad disciplinam
Catholicorum. Nam si usque adeo pauci ne dicam
rulli  d accurate de roligionis controversiis
judicant, profecto aut pessime consuluit hominibus
providentia. Si nullum est prin si non vulgus
tantum sed et alii plerique ab opinione consretudine,
casu pendent profecto aut pessint si nullus
(meliorim
est judiccindi Canon mortalibus datus qui manifesti oportet detum al
cujus usus sit facilis et securus, profecto aut vel datus eat aliquis onortalit
ajus usus sit facilis et securus, vel
endum est aut quaestiones ipsas tanti momenti non esse
edeaque posse queque cin religione a nulloq sal utis
periculo nec ullo salutis periculo errari, aut vel dicendum est denique
D quod absit, pessime providentiam mortalibus
consuluisse, quorum  hoc ampiorum est, prius
indifferentium, primum catholicorum
Credo autem pium hominem ac prudente
a securitate indifferentium merito abhorrere; nec
mei nunc instituti estrepeteres
vel contrahere, quae mul quae multis voluminibus
in eos dicta extant. quis levem putet quaestionem
di Sacrosuncta Trinitate, et utrum Christus quem
adoramus Deus omnipotens atque aeternus AB an homo
i Deo glorificatus merite licet la Deo magna gloria
circumdatus  et tamen ad hanc ipsam usque  necessario
porrigi debet indifferentium dubitatio, ubi semel
ab Ecclesiae canone discessimus
est. Certe intutissimum
est in tantis rebus sa A Scepticum
agere aujam  vero in salutis negotio omne ubi omne
magnitudine rei de qua periclitamur. Itaque quod unum superest, post irritas animi jactationes
periculum,censendum est magnum, ipsa
in tantis tempestatibus confugiendum esse arbitior superes arbitior configiendum esse arbitior
Ecclesiae portum, in crst
uno tranquillitas haberi potest, post
omnibus ad  vera
50lo fi
vanas irritas animi jactationes quando nec tuto
in quo
sumus indifferentes  sumus, nec a privata
inquisitione securitatem in tantis rebus speramus.
post tot infelicia exempla tanta judicandi
difficultatem speramus. Denique cum plerorumque hominum (quicquid dissimulent)
= vis educationis sive quod eodem redit
atatius ultima credenti ratio sit suae Ecclesiae autoritas,  unde sine magna ratione discedendum nons putant
eadem ratio officit, ut ad eam corpus illud Ecclesiarum
redeant, unde sua discessit quamdiu sine dubitatione
discessit, praesertim cum privatum judicium tam periculosum, et schisma cam divinae procidenti notis
e antique
tam odiosum, et Ecclesiam catholicam tam innocentem es ac ta illustribus notis emine
intesu et divinae providentiae sustentatam q cui vplustas testimonium pechibet, quae
esse coustet favore per tob secula sustentatam esse, et sit semper locaum spatiis
 ie
etque aliis modis en
F protestantium utq
= vel autoritatibus
H  et ad contraria omnia surdos
ac recepta opinione pendere
evetum  alicha
esse mortalibus
judicandi canona,
F profecto unum ex his trib
necessarium est, vel pessime
providentiam consulnisse gene
humano, ut si salusenjusque
i casu pendet, vel quaestiones
de quibus agitur tanti non esse
consullum esse Ealestae chris
anis genen (hristianis
ei plo nolis consatu
male nobis provi
providentiam, quae tantam
tamen Ecclesiae curam professa
est, vel si nulla flrcilis
cognoscendae 2eaito
satutis ratio
tam et securam
monstravit, vel quaestiones
agit atas tanti non esse ut
circa illas cum periculo salutus
irretur, vel denique dalum
 ali quem mordalibus
meliorem judicam
canona
cujus usus sit facilis et securus
quorum primum impiorum
est, post proximum
ferentium, novissimum
catholicorum
F saltem
=controversiam
inta locorum spatiam
iporum mater et mahilia sunt, in cerqus  hic ips septentum
nae
ma hadie de pa fidem propannt

## Folio 14r — 00068360:0027
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 13v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068360/jpgs/default/00000027.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 87 lines, status machine
consentientis
tot notis autquitatis, legitimae ordinationis latissimae
diffusionis, ominentam, et divina providentia per
per  tot seculorum decursus sustentatam, et
ipsorumue maliem ac autritiam, et toto septeatrione
e fide unam sidei prodicatricem fuisse
constet.
Cute getul Ofimus entexinense
Ecaleti  consulele ella
Cum Quandique Quandoquidem
igitur res eo redit, ut sola supersint Eclesa
Catholica princisia  is hut adeabs
exponenda est erit
Habent illa vero hoc pjam praecipuum quod
illa sola habet quae ebi alii sibi tribuere non
possunt, cum protest antiam principia pari jne
si sibi notas sibi omnes vendicent, et quo jure
et controversiarum discussionem quisque id faciat definire paucissmortalium
integrum s es sit quemadmodum jam est
ostensum. Quod si quis mihi Graecos objiciat, quibus
caetruor
pleraque communia. sunt quae omana sibi tribuit
Ecclesiaeis saltem ad ea quae Latinis Graecisque
communia sunt, revocari se patiatur, quo fucto
jam nullo negotio ipse intelliget. Ecctesiam
Occidentatem et oricutatem, non obstante
schismate adhuc aliqua ratione pro facile
intelliget ad Romanae Ecclesiae communionem sibi
esse cedeundum neque enim nam nihil enicm
in  si ad alterit  sibi redeundum communio
sibi redeundum sit, praestare foonam, ex utique
expetenda sit praestare homanam facile intelligit
it hoc orientis atque occidentis consensu superesse
corpus Ecclesiae Latholicae, nam divisio Graecorum
quod re recte expensa nn magis separat
nam discrimina ee Romanae et Graecae Eclesiae
si solam Romani pontificis potestatam excipias,
ne protestantibus quidem magni moment videri possunt, nam circa purgatorium de modo magis  orentalium
jam vero ut proinde nerect expensis non multo magis divulsa videatur schismate Grocorum
magis discrimen videatur, esse inter Graecos et Lutinos
quam in Ecclesia Catholica quam Schisma hoc orientis
non multo magis obstare videatur Unitati Ecclesiae
quam obstabat olim schisma occidentis cum Europa
in plures obedientias scissa esset, salua alioqui
sidei summa Et manifesta est Graecorum novitas
dum prinatum pat Romani Episcopi rejiciunt; a majoribus suis agnitum,
et protestantes si alterutium faciendum sit, sat suo
ad Romanam Exlesiam eve reverti patius judicabunt,
ex tanquam columba, quae ubi pedem figut non
invenit, ad arcam unde discessit
Principium Catholicom asiae, ut paucis dicam
in hoc uno consistit, communionem Ecclesia Catholica
continuo ab Apostolis ueque Universali Ecclesiam universalem
ita DEi spiritu regi, ut nulla justa causa sit ab
ejus communione discedendi Unde sequitur,  auandam esse ejus
salvum semper esse salutis fundamentum, venerandamque esse cnse debere
esse  ejus Es autoritatem in omnibus
quae ad fidem et mores pertinent obedientiamque
veram ejus praeceptis deberi esse venerandam
ejus sententius Judiciis magnum sidem, ejus praeceptis
obedien etiafieemm nec obi hominum vitia
scriptis in Ecclesia autem universali esse intelligitur
quis quis cum illa communicat Eclesia, quae nunquam
alterius anterioris communionem abrupitat cum
tmit
quam consensus antiquitatis, tegitiona postorum
ordinatio,
Hap
+poim cogitet
primum
hanc
adem Ecclesiam
ma summo veterum censersu
caeterarum principem et imo
magistram et gubernatricem
quae per anttatise, derper
 et ut verbeo dicam
centrum unitatis Ecclesiasticae
habitam fuisse, quod Graecasibi
ne tribuit quidem; deinde
si quis ex divina institutione
habitam fuisse, quali constantiopilitaram
vel aliam quamcunque Ecclesiam constatu
sibi sibi nunquam tribuisse certum est
quam relitigatur
et ut verbo dicam verum obldaaliam
illi prostandam.

## Folio 14v — 00068360:0028
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 13r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068360/jpgs/default/00000028.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 89 lines, status machine
Hinc patet constat eticomautem
Unde mnifestam este Ecclesiam catholicam
 etsi veritatem salutarem retineat, non tamen
veritatis professione, sed quae innumerabilibus
controversiis subest, sed communioneu
non interrupta, tanquam nota manifesta
definiri, semper enim veteres crediderent, et
inprimis contra Donatistas in clara luce posuerunt neminem
a communiore aliarum Ecclesiarum un nullam
Ecclesiam multominus privatum hominem a communione
Ecclesiae catholicae, hoc est caeterarum Eccletiarum
quae nunquam interrupta communione inde ab Apostolis descenderunt
maximeque sedis Romunae Apostolicae debere discedere. Discedit autem
porro ab Eclesia catholica hund dubie discedit, qui homo
privatus, qui ipse sibi Ecclesiam colligit, et altare erigit
contra alterre,  et quae inde
nisi se Ecclesiae
nata est Ecclesia han dubie schismatica; est
Catholicae rursus adjungat deinde si qua etamu Ecclesia unv
particularis et alius Eclessis alcali ab aliarum omnium Ecclesiarum,
quae a majore Ecclesiarum parte se der recedat et ipsa
cateris Eclerii recedat, haud eticum
et ipsa schismatica est, quemadmodum Ecclesiae donusi
arismalica est
fecerant Ecclesiae donatistarum in Africa denique si quando
fieri
contingat permissione Dei magnam in Ecclesia
pissionem et ab utraque parte multas esse Ecclesias
potius esse vidert
antea catholicas, ne tunc quidem nota tat holicae
catho deest, veram Ecclesiam quaerenti, tenendum
enim est illic catholicam et Apostolicam Ecclesiam patuum
eonc
se ubi Romana est, quam fuisse sententiam veterum
Porro hic Canon p quemadmodum
judicandi, ut  semper Eclesia, latholicae
Est ergo Catholicae Eclesiae autoritas, unus canon judicandi
nulla sept dubitatione obscurabilis, neque enim controversum est,
quis ab auter alio per hanc discimus quinam libri sint
divini, et quis sit locorum Scripturae sacrae sensus, quid denique
quae denique t veritas salutaris. Sed et in his quin et in
his quae  essentia fidei non faciunt, inintegrum est Ecclesiae
defiur quietis et Ditandi scandali causa definire aliquid, et circa
disciplinam servanda praecipere. cetem quae temere 
negligere non modicum crimen videri debet quorum
contentus ac neglectus non modica crimina sunt.
Nec vero melior appareat ratio, qua providentia
succurrere potuisset humano generi, et conservale consulere
christianae veritat consulere, quam instiuta furtata Ecclesiae sutholiae fandatione
Ecclesiae Catholicarantoritate, nisi quis: puter Deum
assiceret
(susplicio alere
potestate gnbernaret Ea et indubitabili autoritate gubemaret, et pertinaces e vestigio saphirae atque Anania
debuisse vicarium in terras mittere Angelum, qui erresistibili
quod erat virentis  ac fidei merita tollere, et paradisum
reddere hominibus ante tempus. Cum ergo Dvinae Oeconomiae in
homines trahere
gconsentaneum non esset manifesto et perpetuo miraculo  velut vi qua dam  hominibus agere
supererat, ut co ipso instrumento uteretur Deus, quo
otuntur homines prudentes; et ut autoritas, quam omnes
 sequuntur in rebus vitae translata in Eccletiae catholicae
pertonam pronisso perpetuo spiritus sancti auxilio
velut consecraretur. Quoniam ergo supra ostendimus jamam
homines pastorum suprum  autoritatem sequi debere, 
Habemus autem promissiones manifest issimas scriplurae sacrae,
a
abernus consensum totius velustissimas velustatis, habemus
cam ab Ecclesia Catholica discessissent, alios a se apud suos autoritate
utuntur, quam in Ecclesia catholica non agnoscere noluerunt.
sed super omnia habemus denique manifestam vim invictae
rationie, quandoquidem ostensum est, hunc unum rationem
Canonem veritatis, ac controversiarum judicem, et judicem controversi
controversiarum facilem agnita et facile agnosci
et agnosci facile, et adhiberi omnium captui
necommodatum et facilem esse superesse. Ut jam taceam esse aliquam
am de Missionis sive legitimae ordinationis privilegio taceam, quod
Praeterea Ecclesia
quod ipsis Graecit commare potest, pronstantes
quanquam haec
qu quae sane schismatis
ratio apud veleres sine exemplo est
umqoum traditione es scriptara
alcipsiemet a scriptura sacra deductam)
quam abi ab ipsimet tanquam traditione
pariter et scriptura centam derivatam
agnovere.
+quem admodum paulo ante ostendimus
omnes
praeterea

## Folio 15r — 00068360:0029
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 16v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068360/jpgs/default/00000029.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 128 lines, status machine
Praeterea Ecclesia cum corpus mysticum
sit, cum dicendum ei demuntianda ei sin
hominum peccata, cum audiri debeat ab
omnibus, cum data sit ei potestas pecca
denuntianda ei sint hominum peccata, cum habea
ligandi solvendique potestatem retinendi ea
et remittendi potestatem
clavesq  ligandi et sol.
vendi non multitudini c
dissolutae sed cuidam Civitati
comparanda est, cujus una
quodammudo est persona
sive voluntas habetque
pirisdictionem spinitualem
Christi sanguine us cui vim
redemtadum pernicies,
atque executionem ipse
Deus in coelo praestare
promisit; atque haec vis
Ecclesiasticae ordinationis
Reipublicae duobus continet
sacramentis uno ordinis
altero puritdictionis; e
clavium. Priore designant
facrae personae, quibus
haec juris dectio competit
posseriore ipsum jurisdi
ctionis exercitium consta
Dubium au Et cum dubium
nullum sit haec ideo det
DEUM, ut Ecclesia
constituisse DEuM, ut
fortius astringeretur
Vinculum catholicae Unita
tis et periculo satutis
aeternae christiani in
obedientia continerentio
manifestum est vel
privatos sine missiore
sine ordigatione sibi
pastores constituerunt
quod antea in Tota
Ecclesia inde a Chris
usque aud nostra tempora
ratitanlesque haeretico
excipias fuit inaudi
extraordinaria suctum
excusant, quam male
acceptam dudum expl
corruptelas communionis
unde exierant. Sed
nunquam obi non illam
Recessitutem evenire unqu
posse, non pr credidit veto
Ecclesia, certe cum quanto
difficilius est probare necessitate
tanto periculosius est huic
soli niti et vero quam
nulla hic sit partim osten
sum est, partim ostendetur
Leere ge crealine e sete schiomae eequatitaque
iedie fluperent eps
m selvetar eutm
Caritatem esse virtutum principem, non ratio tontum
tie quanvata noster tsaepe ctsstatus est, tum vero maxime iuprans
essuxus discipulis, hos ilis discipulis
novissimum praeceptum deditque ut se mutuo amarent Constati
autem nihil magis caritati Christianae contrarium esse
quam schisinque, qufers a extiegture se enitarque
t quod fraternum amonem extingit,
atque e unitatemque Ecclesiae solvit. Ex quoe Unde
quam gravia sequantur mala i no infelicissimo
sesquiseculi experimento nupe didicimus. Ego
quoties et Scriptura sacrae verba, et consensum
sanctorum patrum.
et ipsam denique rectam rationem considero, manifeste video
habetdum censeo Ecclesium fundatam esse a DEo
Ecclesiam Catholicam, ab omnibus audiendam
nquam cobccamtieem, nunquam interituram,
nunquam obscurabilem, nunquam deserendam.
Nae itc hoce ueitatis eroute
 Nec ullam unquam legitimam causam esse
arbitror  recendi a commuxione Ecclesta, separataque
instituendi conventicula, set altare contra altare
erigendi. Si quos autem contingeret injuste excommunicari
homi (neque enim semper restores in Ecclesia erroris vel
etiam pravitatis expertes sunt) hos arbitror, quiescere
debere, nec nec schsma facere sed omni studio recon-
ciliationem quaerere, si non impetrent, Deo innocentiae
suae testi committere contentos interea communione
spirituali, et saciamentorum Ecclesiae voto. Quodsi
integrae Ecclesiae siure culpa sua ab aliis excludantur
excommunicentur hae cum Episcopat hae Denigi ita judico
ut omnem rebellionem in republica, ita omnem voluntariam
separationem in Ecclesia injustam esse
Protestantes quicaegeroscan eee ea
Sacrae vim esse, nec ferrent si quis intem ipsos novam
nova conventicula crigeret, nec quemquam facile sese
Ex his porro sequitur non 
ex
reformat
tpaisin lq efotiieram ees
au modun exc Hesse sade efara pecca tantu
tantum primos protestantes, qui ab Ecclesia recesserunt,
peccasse graviter, sed etiam eorum postero licet on
inter protista in schismate natos educstosque in salutis periculo esse nisi dent
peca debere operam dare ut Ecclessae reconci-
lientur. Quemadmodum enim ad vicendium ex-
tinguendum ita et ad schisma finiendum, unusquisque
ufacere lebet, quicquid in sia potestate est
ne dum alter alterum expectat, in Idque jam mulsi
fecerunt viri dignitate veleruditione summi in quorum numero
quos inter sunt aliqui, quos rationibus humanis ductos
fuisse, ne fingi quidem sine summa stultitia et,
malignitate potest. Qui vero a a catholicis ad
protestantes defecerit vir alicujus nominis. jam a
multo tempore nominari nallus potest nequit dix potest
declinare, certe sectam suam agnoscunt ipsi nec
sunt etiam qui fatentur at refonma tionem suam
quibus reformatio majorum suorum displicet,
sunt qui fatentur si olim vixissent, non fuisse
se Lutliero se adjlincturos, accessaros, aut pleriqus
si nati suisse nostro tempore inter catholicos nati
fuissent non fuisse abca Ecclesiae compon agno
plurimi vero agnoscunt se si in Ecclesiae Romanae
communione essent, non fore  inde discessuvose
Ex quo sequitur ipsis ad Ecclesiam esse redeundum, cum tanta sit schismatis pravitas
 puae seai ot e atete unsle esinite partr

## Folio 15v — 00068360:0030
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 16r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068360/jpgs/default/00000030.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 119 lines, status machine
His ergo velt Essentialibus notis Eeclesia nititur communione
Universalit et Pa purisdictionis sacramentis, tanquam gratiae
iero coelestis sigillis. At protest ante principia nihil habent praecipuum, nanl dignum
ihl
Sedthis hun
divinae providentiae consilus nihil deniqu plansibile, quam unam pcromissionem
inprimis autenit viris piis prodentibusque inter
ade
oy
incutere
les eorum
motestantes horrorem, injicere debeanto
suorum principiorum consequentia  quemadmodum
enim in Republica ubi semel cegitimus Magistratus princeps
pessundatus est, conspiratione  Magistratuum in feriorum
ressundatus est, res non eo stat loco sed plebs promisma
tandundem sibi, vel plus etiam in hos ipsos licere putat
lonec in summam Anarchiam desinatur, ita subi
semel constitit praetextu reformationis credi potest coepit
praetextu reformationis recedi posse ab Ecclesiae communione,
posse pri aliquem sine ulla vocatione vel missione solo
melioris doctrinae praetextu conventicula colligere, denique
posse nihil tam firmum tam ratum nullum dogma
adeo ratum ad saciosanctum in Ecclesia esse, quod
non privato cujusque judicio sit examinandum et
comprobandum.  inde tandem sequitur ut tota
pene fides catholica, tota Ect his semel admissis ruptoque
aggere pet qui solus petulan non putandum est
haemanii ingenii audaciam uspiam constituram
his inquam semel aptis admissis, perruptoque aggere
qui solus petulantia ingenia coercere solus poterat
iou o frustra speratur inundationem imaginariis
vibus dam limitibus contineri posse, Quis nescit quanta
exorta fuet sit reformantium novorum reformantium
multitudo ubi semel Latherus signum extulit, cur enim
Carolstadio cuidam aut Mutero Schioenet feldio aut
Munzero  non tantundem liceret. In Anglia
initio Episcoi cum Episcopi autoritatem Ecclesia Universalis
Magistra repudiassent mox presbyteriani tantundem
juris sibi in Episcopos sumferunt, introducta quadam
Democratia, cum quam c ipsam cum novis
postremo independentes repudiassent, jam harribilis
horribilis Anarchia tandem omnia occupavit.
Quod circa disciplinam, idem circa dogmata contigit
nam Lutherustrans substantiationem rejiciendam
sibi putavit, Cainum praesentiam realem ille scripturae
serationis praetextu. Socinus laudavit eorum institutum, et secutus exemplum eadem methodo adhibita
sed quod ipsi cepissent absolvere se velle dixiit repu
opargandae et utraque sed negavit et incipiens ubi
ipsi defierant, reliqua Christianae religionis mysteria
sustuli Tinita incam Trinitatem scilicet atque in-
carnationem funditus  eversit
tam quod rationi contraria viderentur quod sciticet
rationi conscontraria viderentur ac proinde loca
cripturae alio sensum tonquenda essent accipienda
essent, quam qui in Ecclesia uerat receptus.
Ab ipso socino rursus discessit Franciscus Davidis
Thristoque jam in nudi hominis conditionem redacto, adorationem quae sola supererat
adorationem non minori ratione negavit, ut
jam inter Mahumetanot et Davidianosum fidem
e
nihil interesset. Postaeo Deistae omnem religionemm
revelationou  Moseur Christum, Mahometem
 Legislatorum prudentium numero habentes
in Ahei, Vaminus scilicet aliquis
aut spinosa negato Deo aut omni intellectu voluntate, prudentia, justitia
Donec manifesti
volutat spoliato, naturalem quoque religionem
quantum in ipsis erat, ex animis hominum penitus plane
instulerunt. Huc scilicet illa jactata libertas Christiana
hmana, illa depulsio servitutis humanarum traditionum
tandem evasit. Scio haec gravissime ferre
protest antes et in Antitrinarios, independentes,
hujusmodi
Anabuptistas, libertinos catemque acerri
Christianae religioni inimicas gravissime insurgere,
in quo lando eorum voluntatem, sed prudentiam
agnoscere non possum quod non vident, sese ipsos
portam tot malis in Ecclesiam oirruentibus aperuisse
erritam
veritatis; posquam Ut ceteras comparationes
utriusque Ecclosiae omittam, quae uttunque probabiles,
magnum tamen vim habent, praesertim si multo
in unum colligantur. Equidem et vitae liberiorus
eorum, qui prini et que iquibus in faleor
inferio quae parum protestantibus favent, prae
sertim autem vitam libenionem et licet ex
probabilibus potius quam certis sumantur magna
tamen collectae vim habeent. Ns Equidem non
libenter primorum sectae autorum memini, quom
nifesta
+ parum reven
rentes
criminationibus etiam qu
abstinere decrevi non credotami
ullum hominem prudentem, qui
plane studio partium mentem
plane studio partium nondum
plane obimbilata habet
vel per somnium sibi fingere
 intherum v
e
Argelum Apocalyplicum, inno.
centium vero XI esse Antichristum
AEt quis quis pudendas ali quando
et in omni Republica bene consti
tuta intolerabites viri voces
cum cura satutis suae expendet
nescio an crediturus probabola esse
judicaturus sit, institutum eius
Lutheri potius a DEo Ealesiae favente
quam irato fuisse
u
Sane bani fas instrumentum didinae
tane qum nassarie castigationis fuisse non abnuo
sed n
abjecissent
Foligarchia quadam constiluta
+profligarun

## Folio 16r — 00068360:0031
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 15v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068360/jpgs/default/00000031.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 72 lines, status machine
e Itaque nemo mirani debet
quod ante protestantes inde a Cencilio Nicaeno
usque ad nostra tempora
 tam dira licentia quidvis faciendi sentiendique
a non fuit observata, quoniam principia
quoque ista nondum in vulgus nota erant, nec tanto
cum apulansu successuque eruperant.  Nam
primipia protest antium toto coelo differunt a principiis
non latinorum tantum, sed et aliarum omnium
orvis Ecclesiarum quae noviter enatae non sunt.
protestantes privato cujusque judicio fidem super-
struendam censent, orientales firmissime inhaerent
autoritati; apud protestantes spernitur traditio apud
erientales tenacissime vervatur; apud protestantes
Laicus quisque sibi potest condere fidem imo et.
colligere Ecclesiam et altare contra altare
erigere, sine ulla dordinatione
abua caeteros omnes nefas habetur functiones
Ecclesiasticas, nisi ab his qui rite ordinari sunt
peragi, aut quenquam nisi ab Episcopo ordinari
Hinc apud orientales non Laici sectas condidere
Sed ab ipsis patriarchis et Episcopis in deceptos
populos serpsit labes, ut constat exemplo Nestorii
Dioscuri, sergii et aliorum. Denique apud protestantes
privati homines praetextu reformationis Ecclesiae
doctrinam solicitarunt, at reformatio receptorum
dogmatum privato ausu susceptat, gresu
ommnibus drientalibus videtur res plane inaudita
et intolerabilis, nataeque sunt Drientalium h secta haereses
non abjiciendo ratas Ecclesiae sententias concilio,
aliquo Oecumenico declaratas, sed opponendo sese
novis conciliorum declarationibus, quasi re illegitime
ac per tumultum acta eorum canonibus non
protestantes autem cum Ecclesiae autoritatem
tenerentur.
in divinis praetextum humanarum traditionum rejecissent
in magnas conjecti sunt perplexitates, quoties
principia sua paulo accuratius constituere atque
enuntiare sunt aggressi. Volebant enim unumquemque
judicium sibi sumere de tota religionis, omnibus
ad religionem pertinentibus cumque nec ullum
articulum admittere, nisi post exantem;  rejec contemt
Catholicae Ecclesiae compendio divina providentia
instituto, quo simplicibus mirifice consuliter,
et quod quodammodo Nam Catholica quidem
Ecclesia mirificum habet compendium, et rationi humanae congruum
et conserbaneum mentique humanae congruum nin
et divina providentia perfectum. Nam Ratio ipsa
dictat ut con unquicque peritos cuju quid enim rationi prudentiae magis
magis conse absuro rationi magis contrarium est, quamm Ecclesia semel
i 
qua hominem de plebe ve sibi de gravissimis rebus
quas pro dignitate examinare non potest, judicium
sumere vel aliis privalis potius quam rectoribus
adhaerere quod omnium tumultuum et confusionum principium est
prentipeum eest; itaque ex ipsa ratione equemeream
semel necesse sit hoc fieri, quodge quando gentes
in gentibus quae invitis rectoribus ad Christum convertuntur
quid deniq pro generis
ulia
auxilio
ctribuendo
potuit divina providentia, quam 8 promisso spiritus sancti, ita Ecclesiae suae tantam antoritatem
quoniam riligio christt
suncti auxilio Ecclesiam suam ita regent, ut sequi
eam non mimus predat   tantum humanae prudentiae consentamerm
manis quanto certics est nos et scripto
sat tie merotio tntum sit set sude andette taedtorae taernte iu i prtae
Tante
 quemadmodum jam supra monum
et nunc porro indicale ex re
 urgere non abs re erit

## Folio 16v — 00068360:0032
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 15r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068360/jpgs/default/00000032.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 72 lines, status machine
Sed u protestantes sublata tam compendiosa
fidei analysi ceepeaetexen quodeenne atoritas
in dibines audienda enoa sit evectic frenta
indiguum judicantes autoritatem d humanam in
divinis aliquid posse (quod perinde est ac si quis
scriptaram rejiceret, ne fides a charta aut membrana
pendere videretur, quasi on Deus se set instrumenta
immediate communicaret hominibus, aut quasi inter
divinae rvsla Dei instramenta non praestantissimum
atque aptissimum homini sit homo, e maximique tota
Ecclesia etsi ex hominibus composita) coacti sunt
cuilibet fidelium judicium permittere de omnibus
ad fi per religionem pertinentibus. Cum
vero satis appareret non posse unumquemvis
pro vitae instituto, ingeniique ratione tantae
inquisitioni vacare  phuilo sophiam, linguas historiam
discere, q quorum subsidiis opus est ad sli
tia controversias accurate tractandas, confugerunt
deniue ad miraculum advorato DEO ao pAXarS
advocato, et infallibilitate, quam Ecclesiae catholicae
negarant, singulis Christianis concessa quo
nescro an aliquid magis a ratione alienum
unquam a quoquam sit excogitatum. Ita
enim loquitur Confessio Gallicana Carolo IX
oblata. Articulo 4
Quod ut appareat clarius placet afferre
verba Confessionis Gallicanae Cacolo 1X oblatae
artic. 4. Hos libris (qus paulo ante enumeratos)
agnoscimus esse Canonicos, id est ut fidei nostrae normam
et regulam habemus, idque non tantum ex communi
Ecclesiae consensu sed etiam multo magis ex
sestimonio et intrinseca spiritus sancti persuasione
quo suggerente docemur illos ab aliis libris
Ecclesiassicis dist discernere, qui ut
sint utiles, non tamen sunt ejusmodi, ut ex ipsis
constitui possit aliquis fidei articulus. volunt
ergo  unumquemque fidetum extinfea de taberna de plebe
ex 5o sine ullo auxilio linguarum, historiarum
artis criticae aliarumque scientiarum oblato aliquo
libro scripto ex sola ejus rectione, quasi instinctum
quodam judicare posse, utrum sit canonicum seu
sivinum an vero tantum Ecclesiasticu Quo est adeo sunt
a Tor, ut mirer a Viris doctis et prudentibus,
quos haec confessio autores habuit, scribi potuisse
Sed non sine dispensatione dvinae providentiae
factum arbinror ut in tantam absurditatem inciderent
ac sese prostituerent in conspectu orbis, dum ab
immota illa petra Ecclesiae recedentes in sabube
privati judicii edificant; vet utque aliquanut mirum aliquando
ubi affectus  animorum ddeferbuissent, etiam
eorum sectatores, tranquillamente rem considerantes
cognito tam pudendo errore ad Ecclesium facilius
desertis talibus Magistris reducerentur. Neque enim
dubito quin pii et prudentes homines qui haec considerare
attentius volent, vel hinc perspecturi sint,
quid enimi sialicui
quantopere circumvenriantur
omnis eruditionis experti, utcunque pro et fideli liber
aliquis, ex illis quos non nisi Eccles asticos esse volunt
mutata inscriptione inter Canonicos offerretur,
exemplo gratia liber Baruch tanquam pars
jeremiaet Hymnus trium puerorum
inter indubitata ganielis, ut de aliis faceam
ut de aliis faceam, quae studio confingi possent;
an quisquam sanus
nec agricalot orificemn est
4Similiaque passim docent de
librorum sacrorum interpretatione
pretatione circa articulos et
fidei judicio quod unusquisque
fidelium circa articulos fidei
Ex cert is spe ssimono

## Folio 17r — 00068360:0033
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 18v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068360/jpgs/default/00000033.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 101 lines, status machine
an quisquam sanus credet talem hominem
sine ulla Criticae ari artis luce, solo quodam
arcand sensu testimonii interni, divinare posse
quid Canonicum aut Ecclesiasticum, quidgenuinum
aut supposititium sit. Et, si quis satis audam est, ut
hoc profiteatur, non tamen credo satis temerarius
erit ut pecunia deposita periculum subire velit
e tentamenti. Quid autem imprudentius est, quam
tale principium sidei ponere, quod expelimentis
in
quotidianis refutari, nec nisi sgubtenu
ta possit quid a divinae se
magis abienum, quam singulis quandam manditam
in fallibilitatem tribuere Ecclesiae promissam ac
tamdiu creditam negare. Et vero Ecclesia
de rebus fidei pronuntians diliusentiam adhibet
in inquirendo, aliaque humana subsidia non negligit, optimeq testimonio Ecclesiarum, auus
hi vero si superis pta placet, infallibiles  judices
de taberga judices, etiam omnibus externis auxiliis magis quam pupa quiquam, in quem tam impolenter declronant
neglectis in solo sui pectoris scrino conditos reperiunt
omnes veritatis divinae thesauros. quod vescio an atque interea in papae infullibiem decamant
ullus unquam Curia adelator, depapa asseverarit ipse certe tonge i se removet
ingens haud dubie miraculum, si judices isti quidem
separatim interrogati consentirent inter se
(quem admodum de 70 interpletibusnan
narratur) nec infeliciter eveniret, ut ne
tres quidem quatuorve ex solo spiritu suo ai ed consentientia
dicturi comperiantur. Fatea hanc Theoriam protestantium Theoligo
Eadem autem handdubie difficultatem
sentiunt protestantes etiam circa scripturae sacra
interpretationem, et examen singularum fidei quaestionum
controversiarum, dum scilicet unum quemque de plebe
judicem faciunt veri sensus in fallibilem contro-
versiarum et sensus veri scripturarum ita ut
instinctu quodam sive afflatu interno, praemissis
precibus, adhibita attenta lectione, certo et secure
prenantiare possit etiamsi nulla linguarum
originalium nulla styli scripturae, nulla artis inter–
pretandi nulla denique alia rerum ad interpretandos
autores necessariarum peritia sit instructus. Quod
inauditum seculis paradoxum ideo inbexere, ne quid in
rebus divinis autoritati humanae dare cogerentur.
inconsulte profecto perinde ac si quis scripturas
hartis et calamis deteri Certe Deus se nobis  in fidei rebus non
omnes rejiceret quia indignum sit fidem nestran
quaedam et cum nihil sit in orbe spectabili homne
immediatt
dignius et ad hominem instruendum aptius
quonam meliore instrumento uteretur 
Deus quam universalis Ecclesiae licet illa ex hominibus
componatur. Quando angelos vicarios suos interras
mi Ecclesiae Ecclesiae regendo mittere cum mittere,
qui irresistibili potestate, manifestisu miraculis
regerent Ecclesiam divinae in salutis negotio
reconvmiae consentancum non fuit. Sed
qui his quideu insistere diutiis, hujus loci non est, 
praesertim cum a viris doctis, inprimisque a Valeriano
Magni in regula credendi Acatholicorum satis
superque sint ex cussa
ole universali traritione junicaf
Rectores in Concilus
praesentant
(qui possint enim illis vacare Y2)
sealienam, sed
in hoc ixso illi testimonium contra se
perhibent, neque enim aliue concedunt
aliis concedunt eam libertatem
quam sibi in Ecclesia tribuerum
oAncbaptistae vero. et
ekeri aliique id genis cum
polohiam illam Theoriam
ad praxin transtulissent
illam horrendam confusionem
introduxerunt in quae cuivis
quicquid in mentem veni
distatum divin
cae
quo argumento etiam nituntur Anabaphi
stae quidam aut similes, qui solum spiridulm
quemadmodum visionari quam som niant
quae quant
n lori is. Hint
oingulis autem judi candi infallibi.
citalion tribuere, quod foret inul
eplicate n quod omni experica
tiae contrarium est. Unde fate
 a quaqu hanc esheclogiam
potestantium
ipsi quoque protestantu
alius multis cheoriam
prapie esone mingt psubea
ipso hoc ipso testimo
dum aliis non concedunta non concedunt
eam libertatem, quam ipsi in Ecclesca
umserunt. Anabantistae vero et
tremuli aliique id genos homines cum theoriam
ad praxintianstulisseut illam hovendam
confusionem introduxerunt, in qua
cuivis quicquid in mentem venit, tan
quam dictatum divim spinitus
facere pauiter ac dicere fastat

## Folio 17v — 00068360:0034
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 18r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068360/jpgs/default/00000034.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 93 lines, status machine
Quanquam autem hir
Atque hoc quidem valde manifesta sintquae diximus
ta men
verum cum ea sit humanae mentis conditio
ut gravi evidentissimis etiam rationibus
non convincatur facile, nisi et suis vicissim
objectionibus satisfiat, et vero nihi me cum
protestantibus crebio versatum, non fugiat, etiam
viris inter ipsos doctis et bonis, graves insidere
scrupulos, quibus a reditu ad Ecclesiam infeliciter
adhuc distinentur, coegit me caritas, ut
aliquid in hoc genere tentarem, quod usum aliquem
publice habere posse arbitror, quia privatim
profuisse scio. in qua opella ita versabor,
ut omnibus criminationibus et recriminationibus
abstineam, quibus etiam cum verae sunt, tamen
nocetur veritati. Ut enim liquores agitati claritatem
amittunt, ita mens ina atque odio turgida non admittit
lucem doctrinae lucem
Sunt quidam inter protest antes, caeteris
vehementiores, quibus persuasum esst, Ecclesiam
Romanam
Dur 
Aomexeusationes separationis ab Ecclesia
quae passim afferuntur a protestantibus, duarum
sunt generum,  quo quemadmodum et duae
afferentian duae sunt classes, alii enim sunt
duriores, quibus persuasum est, Ecclesiae Romanae
dogmata fundamentum salutis evertere; alii sunt
moderatiores et in fallor etiam praestat doctrina
et judicio praestantiores qui tollendos censent Anathematismos, adeo ut etiam
et manentibus etiam publicis utriusque partis sententiis
fraternitatis dexteras jungi posse, imo debere, arbitiditur;
itaue  non per se, sed per siomanos stare ajunt que
minus fiat exoptata illa unio qui scilicet qui scilicet
alids omnes in suas sententias jurare roliut quia
quia Ecclesca Romat non tantum ferri suas doctrinas
sed et ab omnibus teneri velit, quod ipsi  quod salva
in sua potestate esse negant, quibs quippe qui sibi
perfuasissimum esse ajunt, cam cersi sibi videantur
certissimum ipsis
quasdam ponum sententias cumanet scripturae sutae
antiqui tati et rationi contranias, aReman aoceri et credendas proponi
esse videatur quasdam Falsas
Eclesia doceri, dis et i aerepoe, quasdam etiamm licet verae essent, tamen tanti non pi
etiam tales esse, ut licet possint assentim tamen ut dissentientibus anachemardicere se posse putens
non possint dissentientibus anathemuditer a ipsae quaestiones non semper
non tanti videantur allmetheitur Denique ajunt
Romanam Ecclesiam, quemadmodum, damnet non
gamnanda, ita et aliquando in sina suo ferre non
serenda, s passim enim in ea deprehendi
doctrinas et praxes  omnino saluti contrarias
et intolerabiles, se vero  talia aocentibus agentibusque
fraternitatis dextras jungere non posse. Atque
his quidem paucis in summa contineri arbitror,
quicquid objiciunt protestantes; quibus distincte considerandis
 pin tractandis hanece septionem
li quantum instituti brevitas fert, hanc scriptionem sequentia
us
(nam omnia plene pertractare hau hanes
scriptionis reliquam impendemus. Nam omnia plene
pet pertractare  multorum magnorum voluminum
pes soret: nobis vero propositum est, scribere aliquid
quabia magnum quidem usum habent,  tanquam armamentaria ex quibus tela
in saciis certaminibus depromantur, ad persuadendum tamen non aque commoda sunt uona ipsa mote ut
eddente
ae e it  e erets  r sia
bere aenaa ceguie un est crinper
adversariorum
Et quia paulo ante duo genera esse dixi
unum damnantium, alterum dissentientima
2Ea
a odestius dissentientium
a potissimum haec dirigimus, ideo
ad eos pinum vertar
Atque ubi nonnihil illes eis reposuero
qui etiamnum sibi pers nescio quomodo
etiamnum sibi persuadere possunt Catho
licam nostram Ecclesiam ea docere
quae fundamentum salutis evertere
priusquan ad dissentientum rationes accedaa
nonnulla, sed brenter illis reponam
qui nescio quomodo sibi adhuc in tanta
luce per doctrnae catholicae persuader
possunt, u fundamentam salutis a nostri
nobis  everti
dissentientibus damnatus, quod facere
+licet forte tolerabiles opinione
+aliquando
Fetiam si ad unionem, cum
Romana Ecclesia paratos
attamen, cum multis
ialis ejus membris

## Folio 18r — 00068360:0035
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 17v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068360/jpgs/default/00000035.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 73 lines, status machine
prima Tractationis hujus pars in eo versatu
rtentue et versari debet, utrum Romata
Romana
scclesia dogmata evertant fundamentum satutis
E quod qui sentrunt nondum
vel ex scriptura saca, vel ex rationibus constituere
potuerunt qui sint denique articuli fandamentales sive
ad salutem necessami. Certe quaedam unus damnat
quae alius tolerari pose umo aliquando et
approbari posse censet. ita videmus adorationem
Dei coram crucifixi imagine  Reformatorum nor
paucis censeri habere liquid idololatricum A Augustana
autem confessionis homines ab ea non abhorrere. Et multa
Et si quis diversas Theclogorum ptestantium sententias
inserit, reperietur
colligat, dum alii alia excusari pe
eniom
sententis excusari nostra
posse omnia. Atque haec fuit sententia insignis quondam
Viri Georgii Calixti, Theologorum Augustanae confessionis
facile doctissimi, cujus ete autori doctrinam adhuc
sequuntur integrae. Ecclesiae, quemadmodum, magno
didicimus. Et quod maximi
insigni nuper documento
atun
Paciendum est, qui ita sentiunt non vivunt inter
medios catholicos, ut Contagio quodam afflati
aut spe metuque dacti ducti videri possint, sed in
intima Germania ti degurit, magno
insigni argumen insigni argumento, quanto rectius
judicent, qui affectuum causas procul habent,
et quam ipsum e vicinia contentionis studium animos
multorum frans versos agat. Nec valde diversa
videtur fuisse sententia jacolu Magnae Britanniae Regies
cujus sensa Casambonus ad Cardinatem perronium perscripsit
aut quorundam Episcopatium Anglorum, quemadmodum
ex Guilielmi Forresii et simicium scriptis apparet.
set Grotium nunc praeteream nunc praeteleam
quem protestantes pro suo agnoscer e  solent, quanquam
summa ejus doctrina et vis ingenii, et denique praeclarat
voluntas juvanda Ecclesiae magnum semper pondus
apud prudentes sint habitura
Qui vero in puriorem partem inclinant,
his praeclare inprimis fnuper satisfecit meritissimus
C
de tota Ecclesia vir Incobus Benignus de Bossuet
tunc condomensis, nunc Meldensis Episcopus edita
scipto pulcherrima Expositionis fidei setholicae
titulum fecit, des in quo e Eposi Expositione,
in quo doctrinam Ecclestae a Scholasticis sejunctam
opinionibus nudam et sinceram iculenter exhibuit
planeque evicit nihil esse in ea, quod acerbissimas illas in
ad versariorum invectivas merereretur. Huic qui
quid
responderunt scriplores, verentes ne
Ecclesia Respublica protestantium detrimenti caperet
cum viderent Rmanas sententias ita propositas moderatissimis
suorum admodum viiteri tolerabiles negabant fese in hac
expositione Romam agnoscere, neque genuinam sed
larvatam faciem ostendi et vim sententiarum emolliendi
studio frangi, nec publicas ejus partis, sed privatas
quorundam Glliae Episcoporum opiniones proferri denique
audiendum esse oraculum ex Vaticano, antequam his
blanditiis blandimentis fides adhiberetur. Haec
illi pro certo habentes librum Romae explosum iri
in quo tamen eos ratio penitus sefellit ut vel hinc
appareat, quam parum videant in rebus Ecclesiae
et quantum rerum natura dissentiat ab imadinibus
quas coffectus parit, nam et secutus est complurium
sacr PS. R. E. Cardinatium aliorumque volorum ex ipsa
estator m pei se o destes 
Faffermant
de nopris

## Folio 18v — 00068360:0036
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 17r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068360/jpgs/default/00000036.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 95 lines, status machine
secnta est insa denique approbatio summi pontific
cujus et sunctitas morum e Capientia ubique
celebrantur, et quem constat. ita se gessisse in rebus
gravissimis, ut nulla suspicio sit gratiae hic ati quid ab
eo datum esse: Nseque est quod haec ntirentur tanquam
nova et ad ipsos circumveniendos comparata
artificia nam spondere ausim ex Bellarmino, et
perronio aliisque prioribus etiam patis acribus, eadem
posse elicisi quemadmodum aequum est non 
captare controversiarum materiam, sed omnia in eptimam
cesae partem interpretari velimus.
Sed his missis, quoniam sunt qui defendunt
ellam estante Expositionce cilla enedu etiam stante
degte etiam illam ipsam expositionem utcunque
ut ipsis videtur attemperatam, cum fundamento superesse difficultatem
oman irreconciliabilem esse, et cum fundamento
satutis pugnare, videamus breviter, qua nam illi
argumentus nitantur quab quibus id argumentis
defendant; et qui idea nostram erit paucis et attiagere
eorum et refellere argumenta Concedunt autem
Romanam Ecclesiam recipere omnes articulos fundamentales
religionis rel Christianae sed aliis articulis
contrariis eos directe evertere
p. 6g. nempe adorando
aliquid quod Deus non est, cultum religiosum sanctis
Sanctos religiose colendo et invocando, imagines faciendo,
genua coram illis flectendo, illisque religiose inserviendo. fiduciam religiosam no collocando
confidendu nn in solo Deo, sed  et in sanctis, reliquiis
crucibus, imaginibus credendo Christum esse corporaliter in terra
quem symbitum docet Apostolicum docet ascendisse in coelum
et sedere ad dextram patris, denique hristi sequaloris gloriam
redialorisque gloriam ac meritorum ejus sup plenitudinem
iginuendo, alisque id genus, quae quam parum probent
ed praevides sed placet tamen
placet audire qobutiones. Et nitto quidem aliena a quaestione
d qua agitur quibus maximam verborum partem inpendunt
ucint primum de invocatione sunctorum Veum Has vero
a nim ab inoocatione sanctonum ingisriant, tuatum incipitur ab tvocatione anctorum tantumue multis
du  faleor me vix aeqe ceecie pene nuspiam
dispulat quomodo. utrum sanctie e cossutales nogeras scire possunt
utrum Ecclesium Deus invorotionem commendet, utrum Ecclesia
putet, utrum nihil aliud possuletur sanctis quam ut
pro nobis oreat. Ilad tantum olaiter insinuatur. Omne quae pantimpefitiones principii sunt
Ro
quod tamen non nisi petitio principi est, omnem culium relgiosum
ad DEum dirigi debetat si duciam non esse cllocandam in
inceilis et a Deo nusciam  jussis, quod securius sit EuM
slum honorare, quod cultus sanctorum avertit animum a cultu DEi
cju tota nostra mens debetur. Quod Deus hodie omnibus externis
in mova lege omni circuitu repect misso, metm animum nostrum
solum et totum velit, quod limites praescripti prrpis publica
excusari non possit quod solus Chriss sit cvia veritas et vita
vita quod serbataris adhaerene non debemus. Quod demius
plane) indiguum sit jesum oispcrificio oferdi in honorem
sunctorum Inferat jam inde aliquis, quod impium sit DEum
Togare unctas et saluti contrarium eo animo rogare sanctos
quo rogamus fraties interris ut pro hobis dient idque eanto
major studio et fructu quanto illorum preces )E sunt
acceptioes quid potius honoramus dela in fanctis pris,
Sio prodiisse Scriptores qui defendere jivimam profiteri scilicet
non dubitarunt, etiam statte Expo illatfidei.
xi illam ipsam fidei expositionem salutis
Sandamento contrariam sed ego fateor scriptis
illiis excussis probationes in alia omnia potius quam
in id ipsum dirigi video. tantam perpetae principii
petitiones restetuntur, Deum solum esse religiose honorandum
in ex sao religiosam fiduciam esse collocandam DEum
solum esse adorandum imagines non esse facienda, neque
illis religiese inservisndum mentem totam Deo ad Deum
utis factorem; aliaque id genus
dirgi debere. Christum solum esse mediatorem nostrum, se
apud nos
Cum tame negare nequeant, etiam homines honorari et hoinam prec multum
apud DEum posse, e ac proinde uticiter expeti et Omnem cultum religiosum in Deum dirigi
o hotut   c. itags aii  t a a per en dis
ie honobi detoliat. itaque e  cum vermo at ut objectioni satis par alaratius, sciendum is
qua in re sequemm
scriptorem
Anons neum scurius secundam
editionem 1676t nunc 1673
nunc in manibus habemus
onam ergo  tam post luculentam illam ficer
expositionem supramemoratam, prodiere
scriptores qui suas iltas principii petitiones
imbiguasque assertiones repetunt, ut ostemdant
Ecclesiam nostram verae pietatis rationem
tur hunc p si
on horum aliqui nolle vicen
spero tamen non deforelalios melitris notae
e ap
aquitatis sensu tanguntur. Apudhos panca
quae subjiciemus, si attente considerentur spero aliqua
criptires illi rtiu
non perpetuls religios homoris amsfilolia ingeminam
uien ean de peoe

## Folio 19r — 00068360:0037
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 20v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068360/jpgs/default/00000037.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 124 lines, status machine
cere neminem estam
etRemo de plebe tam  imperitum  quin
norit infinitum perfectinis inter Deum et
ereaturas perfectionis, sapientiis nosentiae dbonitatisq
esse inne dici potes quo posito manifestum est honorem, qui aa
hondrem ui DEd habetur semper ab honore creaturarum infinities
maginum reliquiarum
angelorum,
distare, tcultumis sinctorum
satis improprie relisiosum appellari uuneu qui poti homori non tam dicino, quam civili honiri
isto
illo
qui princi pibus qeojumque safurs aut
qui vitis praestantibus habetur quam divino colli comparandum et cum illo potius quam 
mo genere collocand
videris
esse
n edt
atque sb no cumm eo genere collocan n esser. Et q quoniam antem
 tangelos
impossibile fil ocebi e signis enfinitum illud distrimen
exprimene infinitum, illua discrimen sol signis
Rono quibus DEUm honoramus ex primere quemadmodum
ut parva magnis componam (nullus Astionomus sustema
Mundi exhibitures in modulo aut figura immensum illam deter fixarum
uteo sleet fivarum distantiam exime poteste repraesentare poest, hinc cogteginur su honorandi
in potest  et videmus apud siaelitas eadem od
adorationis s quae Deo exhibebantur etiam Regibus, matisque tributas
aliisque exhibita fuisse; mens tamen quae sola infinitum
iss ita eaque agnitio
percipi agnosertis cngitatibi
cultrimque recte temperandam
ut adeoe in pot
ugendum videatur ut posculi homines non tantum
est, intereo fateor peralila esse ad majorem deigloriam
quo que  prifiteantur
tant, (Scimul enim omnes) sed et creberime cogitent et augelos, et sanctos semper infinitum illam
omnes sunctos, et omnetus omnino creaturatius  omnem
suam dignitatem omnem potestatem ab uno DEo habere,
eum solum in ipsis hoc
prae ipso nihili instar esse
oecum per ipso eo pse per ipsos
coli, felicitatem nostram 
prodesse nobis, solum in ipsis a nobis coli aomnia sempla
omnia altaria, omnia donaria, quae sanctis dicantur
Hoc un Aet ali Unum ein infinitae perfectionis
divinae consilratio quam omnem idololatriae suspicinem criminis sufficionem
seciem tollit,  qua idololatria enim nec idololatria
 aliam rectus ob causam colnicis exprolrari debuit potuis
non
quam quod illud tanquam summum colepentus quod
inneginum seulpsilium autem prohibitios ie cujus etram ipsi protestante rationem habent, sine
dubio ad leges Mosaicas r genti judoorim
soli datas quemadmodum et Sanguinis et suffocati
vitatio, quamque mascente Ecclesia Apostoli necessariam
judicabant Alerea adhuc necessariam judicaverant,
ad  aadem vero Ecclesia adalta, ejusdem
divim; spiritus fiducia  cum sabbati cultu
reliquiis abolevit.
qui eruditione
aliisque A judrica religi
quoniam vero Johannes dallaens, cujus  datrium sumerdtione
jam dudum
pater  non minus quam accurata scribendi
ratio inter ratione inter suos eminet peculiar libello
quem Apologict Ecclescarum reformatarum inscripsit.
seclepaati inprimis adorationem Encharistiae ta inter
indubitatas g vel unam rucharistiae aborationem quam Romana jubet Ecclesia
in Ealesia R omana jussam  sulut separationem
ne justam et napssuriam protestantium separationi
ex cusandae sufficere arbitratur  placet viri argumenta
audire. Agnoscit ille nihil unitate Ecclesiae optabilius
nihil injusta separatione detestabilius esse; nec sese
ob abusus ex cessus
suos Eccbessiam ex Romanam desermi
huminum quos Ecclesia damnet sed ob dogmata et ritus, quod
rin imo
tiam si qua seltem aliqua Ecclesiae Romanae pars p ea ipsa
e rejiceret, quae protestantes intoteranda putant difficilefore
um
poum genut eriores sallisgraves esse ut Nec omnes enrores
sufficere abrumpendae unitati, sed graves esse debere, et qua
scjicl se arit at se quae non possunt non laudari ait se
findamenta salitis advertant. Hic praemissit possiae considerationem considerandam
revitatis causa solam adorationem c
ve jussam in Romana Eet
cesia et conscientiae preformalorum, et secundum hanc
et sa pietatis salitisque contratiam; sufficere enim vel quippe vel
qad melatir ci cqui sem sil aircemer dels
discrimene so
 intelleato
autem nepu
Ecclesia declaravit dan
ctos non nisi ut con
Go
p
plationib
cesvo
vocam
immunes
quam
xiliaqu
in tonten
ae uus
creaturs ul adhibere, quae
in colere Dee cosurpantur
eolen
Fkine fit ut DEo adhibere qui
dudum in colendis creaturis sunt usurpat
Dei ideam actu ipso cogitation
dirigat, sed plerumque eam
praesuonat non odeo
non ideo tamen eam
brai
multo minus negare censenduse
sed sententia haec semel
mensi otsita hausta vel insit
omni cogitationi virtualiter
inesse censetur.
 et pro illorum temporum
conditione utiles pertinebat
paulatim
aeque enim eam schismatis causam esse
Nam)

## Folio 19v — 00068360:0038
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 20r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068360/jpgs/default/00000038.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 104 lines, status machine
primum ergo o quam grave Crimer sit summum illum honorem
culum, qui DE0 oro coptimo mximo debetur, quemque
ipsas Ramana Ecclesiae Latrium vocant, ut ab omni alia
eniendi colendi ratione distinguat, crecturae communicare
quod cum non in ettu danctorum et imaginum sed
in  Eucharoist  fiat pideo ses videtur hunc locum
potissimum nigendum delegisse. jam vero aprese peo ait
anuo  suos pro certo haberi, ut quod comana Ecclesia
docat, adorari, bet, esse rem avcetrmic ienem
creatoram, e inanimem, esse panem
verum et naturalem. Nec
tem nostro Eclles excusare,
iui sese creatorem adorare lent nam p etiam
bagunos sese in jove summum Deum adorare putassi. fatetur
ers exinsario posse qui jesum adoret simile quiddam
potuisse Apostolas si hominem Christo de facie simlem
forte occurrentem adoravissent, sed nullam esse samilitudinem
inte Corpus  domini, et rem altiam rotundam, manimem, tea slagilem
uniformem, christam pos admonuisse venturos ho vissim
Errotem oincibllem esse 
ignorantiam affectatam
cum in tanti momenti megotio
deriam cenitudine opus esse
videatur. Pruo esse eesi Amana concenui nostro
scianti non nisi panem hc esse quod
ne ne colorem quidem invenire
a excusationis. Equidem genuflexionem into
in usu habeat A Ecclesia Anglicana
sed  aliuo longe exigere
exxcgere Romam, sed ut sacramentum latria plla adoretum
e debetur DEo vero.
Et Concilium cidentinm
sess. 3, c.5 expresse cavisse, ne quis elaberetur dices
se jelam etri cum neque enim distisae DE. Christum condorari
in sacramento dixisse non Chriseum adorandum
acramento, sed labtiae cultum qui vero DEo  debetur
huic sanctissimo sacramento esse exhibendum. jam sunctm
Sacramentum illi, esse id ipsum, quod pa sacerdos consecrat
Et quemadmodum dici non possit
quod communicantos ore sumu
descendit. Ieegeque
esse un coelo et ad dexteram DEi
inergo pgut ipsut samentum seundum Reformalos sae u rasi pamis, parca psi
sedere, ita nec adorationem sacramenti et Chrost
formaliter eandem esse. Ca
Ego vero miratus sum, fateorus vorum alioqui judiciosum
ium capitalion accusationem Ecclesiae nostre tam
subtilitatibus superstruere volui potuisse
revaidinnatur negandum est illit quode Eatessia drem illam
 altam rotundam, uniformem, t tanc quam
ipse panem vocat, esse corpus histi, et  in eo
Chrristum verum Deum adsrari a nobis adbrari. Quin
imo sciendum est hanc ipsam esse rationem cur Theologi
Scholastici ma mysterium phllosoptricis grasibus explicare
aggressi ne aeri cc sratuerint Accidentia
inEucharistia remanere tine subjecto, ne scilicet his corpus christi e
Chistus diconetur esse res alt rodunda  a rotunda, albo nummiformis
tennis, panis qualitatibus predita
cummiformis,  iomnes panis coppus Christi esse aut adorari diceretur
Quasitatis habens: et ne res talis diceretur adorari
solum de panis accidentibus motum Feorpori Christi vere tribuimus
tribuendum censent, quod inirum non est; cum etiam
corporis, non aliud accidens corporis, quam
ise motus strictatur
Hocimo proe ponsiderato
omnis a evanescit calumnigero
unum DiEum crealorem coeli nxterrae, omnipolenlem
sinitum in ducharitia, in corpore Christi, in Cmisto ipso adorare
sisumma illa latria adorare. protestatuur hos
nihil aliud a quoquam exigere. Napssu alite
t
Tustammantum ran f.XY
Ladeoque omanducationem, et fractionem)
 it l,
anquaditoepus dudstie s
sed nec formaliter adoramus saciamentum, quia non
qa addratur quabenus hoc sacramentum est, sed quatenus
quod  offertur Deus est nec aliter sacramentum
vicatur adorari quam Homuss Maria deipara,
quam homoesse Deus, quam Rexpropheta.
e
= ad totum pertinentem (adeoque
et manducationem et quia quaelibet
particula,  seu quodlibet minim
spectenis sepantum integentt
est, et chussi speciei panis 
histi corpus habet, etiam fractionem)
Itaque subtilitas adversariorum illis graecorum dispuilationi
(id fellor est in Catilacutem)
Graecorum per similis est, qui acerrime dasputabant
=quia trinus si non est;
utrum Deqs Sacmendium asserebant D Eum curcarum
Mahonelis non esse Deum verumt. aut e Becani, qui
qui librus edito contra pareum parum moderate aut
prudenter dispulabat Calvimi Deum esse diabolum, quia peccati autorem
+si ad Romanam Eclesiam se conferant
quod est fundamentum
H quod pauc satis observant
Formalisautem Pdololatria
emeiquani scensicnia
non habuisse deinde omnia illa
attributa indigna, quae speciet
contingere possunt, a corpore
christi praeclare removentur

## Folio 20r — 00068360:0039
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 19v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068360/jpgs/default/00000039.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 94 lines, status machine
Quod perinde nihi videtur, ac si quis diceret,  solem et terram copernici, non esse eundem cum sile aut
as pCopemicum non terra poolemari, ac proindes coperticum alio sub sole, et
alio in Mundo vipisse
laqui de eodem mo mundo eode eodem sle terra
Aris loqui quia scilicet  Scleph coperenic; quod cmpetit soli unius id tib competit ters Balterius.
i media quees Tercuius sal ulterias quiescis sbl copernici quiescit, terra movetur, ptolemai contra
dlediorant hvettur etca onerium. Eodem nm autem
prorsus modo ist  adversarii holunt DE quod argutantur quod
sal  cogus chusti posita corpus hristi non erit fore sub panis specie, adtquossecd
in Eucharistia adoramus, non e deum verum, quia
tanssubstantiationis falsitate, oderari enim quod quod consenticnlibus nostris quod panis fuit habet.
es pane per transsubstantiationem Luectum ante transsu
ponis suit, jam si erronea, transsulstantiation est
scisti corpus panem ae sed id ipsum quo
orpis Christi, sed esse ad huc
nanem inaque non corpus chrisi sd adorari sed panem.
id quod pas fuit non esse
quod sut panis quod numd specie
est, quod manticatur
hoc loco id quod divinum est
quia panr sus panis speciet est. Sed non potiuis quia, id quod asub panis specie est divinum creditur
quasi scilicet ad quod adorature i adoramus ideo
divinum est, etsi adoretur Aut quasi eri causa cior
alvinus id quod In  Enid enuntiattonibus
spectanda semper ratod est ratio formalis, causaque
aliqu asserendi, ita qui Deum autorem peccati facit, ejus
non ideo oEus est diaborus etsi non deus seddiabolus revera
sit autor peccati; ducmtde e deficiet quandium non
hunc ipsam definitionem tab sive primarium notionem De
ibum qua eum vet velit recognosci quia non haec est apud eum
quae omnibus, este Mentem quan persectissimam peccat
autorem peccati esse,
Deo aliquio b tribuat, quod ei non convenire non
Et melbam interes cinteractiones Deoquemnjoem
ergurem aliquam, s quae nin corpore, aut quae menteerrore de natura DEt, verbi grata
me trostem quodem u accidisse, aricum caedere. Vanma est vanum est objicere
perficiuntur; si queme bo sa amicum pro hoste  caedam
voluisse, amirum tamen ceud eacidisse at si impostorem n
dabola sub specie Christi apparente orem siquod sclso putem
htrum sub illa specie non dialtus diabolum  adoraviffe
impoudenter adolem.
et s ediabolus elbre noin ese hete pee
deceptum cuto eaenefcredide filium endus isfat quoniam
adicure est cum corporo Corpolus sumuttione
priccisid arbe cousiderato eca. ferum
reliqua attingam, quae hoc intellecto facilia sunt pagam
uDEaecu summum, quia nunami
illaq sum qui ei quod adorabant notionem D
inficulam perfectionem non tribalbant
uin ergo Dallaeus, ipse nihil graorus quod objiceret
certe aentus et doctus
aliis ficeamu ccacis ee fundlnmenta ao notis labefacturi antitranta
opinur illis
quius etum n
habuerit quicoeet vi
nsedens, non est
et in urgendis argumento
denio ad Secitudn epalem alteram
transectumis aubitro, qui verae
Objectionum Classem, qu quarum haec summa est, in genere vis huc redit
Etrores Ecclesio Romnnae tameese pr 
efium Ecclesiam R omanam etsi nullos errores
tropes fovere Ecclesiam Romanam qui etso per se cessent
toterabeles, tamen reconciliationem impediant, quamdim eospoma sopiniones suas
Ealesia Romana reminem recipere, non tantim. a tolerari
os sed etteredi ab his quos recipit exia Unde i sequatur
Motestautem doctum, pium  pacis cupientissimum fratemitatis
dt etian recipi desipderantem, excludi rectorum Ecclesio  inconsulta
furitate dum de rebus ex levis etiam momenti, aut certe
on non quaestiones vel levis momenti, vel certe non
necessarias definiunt, et in fidei articulos vertant, et
inuem definitiones suas pad instar verbi divini
districte tenendas proponant. Sibi vero salis quidem ajunt illi
integrum non esse vel credere quod falsum, quod scripturae
anti quitati manifestissumae quod evidenti dendque rationi contrarium
esse persuasisiuum habeant, vel quod non credant id
malafide profiteri ja itaque etiamsi errarent
tamen excusatos coram DEB Sore, it schismatis puros
quondam saltemus voto ac sinceria voluntate in Ecclesia
tesse, quoniam per quemadmodum qui insuste ex communicantur
certe expirientia crebra itinerum meorum
an conani aeir prestites cyso seru  si eisaraisi
de quocunque alio etiam lev
Terrantem non colere Deum verum
quanquam enim haec praesentia
moddu magis ests comp
uam culpabilis ve foret, gu
nuntio deceptis victoriae
puo fasso beneficio gratias Deo egisset
His autem intellectis caelera qua
Oedjicit dallaeus facile solvuntur Ethnici
als qui non absurat dispntant
actores contranis
mata side pro fiteri quot

## Folio 20v — 00068360:0040
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 19r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068360/jpgs/default/00000040.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 68 lines, status machine
 erituo s
satis didici ninihil eos magis retuere abstenere
communione Ecclesia cathilica, quam quod absurda inepta
et manifesto falsa in ea credenda proponi arbitrantur,
unde progadiente ssiciono, multi religivatu nostrum pro
commento politico habent. Id o praesertim cum hec
novatumiente seculo inopluerit philososta quoddamgenus
quod pro invaluerit libertas philosophandi
qua nonnulli ad perniciem suam abutuntur. Itaque
cum licet controversiarum cum controversiarum plana discissio, et locorum scripturae ac sanctorum patium allatu
pecialium immensa sit fatura discussio prena resi immensi
Taboris e vastorumque voluminum futura esset, nobe
inhi rero libellum brevem dare constitudum sit, cujus
facilis promta tectio aliquid ad aliquid in  ineates
diquid tangere qui facile percurri et in mentibus aculeos quoundam
aculeotur a rectait decurri, ac  comprehendi, adeeque et
lectore sentiri possit.  constitutum ideo his pobsinum cancellis inctadetur hoec tractatio ut ostendam
potisimum caucellis me includam, ut ostendam Dogmata Calholicae
Ealesiae, non absurda  inesita, sed pellehra sediver rectae
sed rationi, sed divinae sapientiae mirifice conserlanea esse.
Nam ut loca scriptura
voniam igitur adversaciorum importuntas, et non
isrpata  nostroum temporum andacia et nostrorum temporum
requentata audacia nos cogit, rationis in rebus
saclis ad rationis examen descendere, de usu ee v ejus vero
aliqua dicere operae pretium erit
Quoniam igitur crominum importunitate e
audacia,   prurientis seculi vitro cogimur
drationis examen descendere, de vero
ejus usu aliqui dicere, operae pretium erit. Et quidem
ostrandum esset, ut affrostodicorum temporum exemplo
simplicitaltis Christianae tenaces phito sophiam a
Theologia plane sepcarare possemus, quam divini
Maristri nostri arudentia, et Apostolorum gravitas
ubique declinanit ita enim neque philosophicirca revelata
ingenium exercerent, neque. Tugologi ex revelatis
conclusiones circa oies philosophici juris stabilire 
conarentur maeter ipsius revelantis consilium, qui
viam salulis etiam simplicibus planam monstrovit, certe
ex Esipola S. Clementis ad Corinthios, aliisque primorum
temporum monumentis patet, genuinos illis Apostolorum
discipulos, omnium subtilium quaestionum fugientes
non speculationi, sed vitae, non ingeniis sed voluntatibus scripsisse
seass.
Sed dubitandum tamen non est curs
prin providentia magias ob causas permiserit int pautatim
ratio fidei conjungeretur quando inmorum homines docti
et in seculo illustres, Christo nomen dare veperunt. Intro
enim fides Christipna, tanquam milieuntarum d plebejorum
credulitas a superbis ingeniis spernebatur, cum velo
mox etiam summi viri aucertiudinem philosolliae suae
agnoscentes e martysrum constantia perculsi nova coelitus
causta lace ad Chiistianos transiissent Emici eorum et
aequales irridere et cargumentis premere coeperunt
ut  a secta, tm absunda ut ipsis videbatur
et odiosa revocarent. Hi vero etiams mnem etsi
omnem suam doctrinam cantatissima humilitate piscalorum
discipulis submisissent nec ignorarent, sapientiam eE AEI divinam
sepud homines mundames stultitium videri tumen ad
loriam Dei pertinere autabant ut audaciae insultantium
dversariorum occugreretur itaque alii absurditates
thurca Theolosiae demonstrabant alque Christianae veritulis
potas ex Histones et prophetus pale faciebant, nonnulli
ex intinis platoniaae aut penpateticae csiloso liae decretis
doginitum nostrorum pulchritudinem clustrabant; in quo postremo
utinam omnes tennisse modam cubitandum enim non ext
philosophum
int cipretanio, cocioet coclatio

## Folio 21r — 00068360:0041
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 22v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068360/jpgs/default/00000041.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 60 lines, status machine
philosophiam sed falsam et nale accommodatam
haeresium parentem extitisse. Et vero procedentibus
temporibus vix caveri gotuit quia tandem fides
certis positionibus comprehenderetur ad scientiae
modum traditione supplente quod scripturae sacrae
verbis non satis expresse otinebatur. Nam difficite
erat obtinere ab hominibus ut solis phrasibus in
Scriptura sacia usitatis elle (quod quidem fuissit
it brevissimum) uti vellent: et obortae dissensiones
varias d definitiones Eaclesiae veberi
expresserunt, ut non paci tantum illius temporis, sed
et posteritati (recenti tum atque indubitabili traditine
scripto comprehensa) consuleretur. Et nunc
quoque Ecclesia non quidem arficulos sidei novos
condit, neque aliis quam propheticis et Apostoleis
revelationibus nititur sed tantum ex traditae inde
ub Apostolis fidei analogia quid sit tenendum
declarat, et in ea re promisso divini spiritus
auxilio regitur, ut prinde
Principium itaque fidei nostrae domesticum
non srationem sed autoritatem esse constat revelanis
Der ab Ecclesia nobis pomulentam truditam
quanquam enim nulla esset obligatio credendi
anisi Deus ipse per rationem in nobis loquens, notas
Suppeditasset quibus verbum Dei a verbo impostoris
discerni posset quae ad has duas potissimum redeunt
miracula docentis (gub quibus implementum praedictionum
comprehendo) et sanctitatem doctrinae, constituto
omen semel verbo Dei procerto ac demonstrato
habendum est, quicquid in eo continetur verum esse, quamvis
ratio repugnare videatur; non quod verum vero
pugnare possit, (quemodmodum aliqui
elim eludendae ut videtur religionis causa nd
docere sunt ausi (id enim praeterquam quod esset est
per se ubsurdissimum esset, Deum ipsum sibi committere
cuus beneficium cam tratio quam revelatio est) sed
quia tanta est caligus mentis nostrae, ut rationibus
in longum productis fidere vix possiumtis, nisi successi
conclusionum aliunde per examna quaedagiant
experimenta a posteriori aliosoe consensus
veritatis indices confirmetur. Nam quobusquisque
est qui in rare ansit recte ase subductum esse
calculum aliquem Arithine sicum prolixiorem
nisi cum prius novenarus abjectiones aliaque
ad huc aertiora examina subire cocgerit, aut
diversis modis eundem obtinuent proventum
eundem obtinverit. Atque haec polissimum causa est
quod in mathematilis potius quam in Mes
ta fysics profecerimus, quia in ullis perpetua quaedam
examina atque experimenta successum comprobantia rationes
comitontur in his autem experimenta atcrara et aliquando
in alteram vitam differenda sunt, et tamen ab his ipsis
meta s sicis notionibus pendere deberet salus nostras si res sola
rationeagenda esset, quoniam Dei atque animae natura,
non nisi per abstractas quas dam a sansiu cogitationes contemplationes
haber potest. Itaque veritas quae in salutis negotio communis
esse debet paucis tantum iisque sapredlissimis propria futura esset
huis DE, pro suamma sua sapientia, ac benignitate
 aoe cau tes seqpetum puartu um iores
Faut capitis sui periculo in se recipere

## Folio 21v — 00068360:0042
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 22r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068360/jpgs/default/00000042.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 91 lines, status machine
rariter H indoctis manifesto scilicet revelatione
quae circa res a sensu remotas experimenti jam tum
in dac vita locum teneret.
quemadmodum ergo in rebus phassicis nemo
est, qui non expermento sensuum surs quib usdam
cirteris satque notis munitorum, quam rationi
fidere malit nec quisquam Astionomus prudens
plus hypothessi suae quam observationi rite institutae
tribuet; ita cum ratios et revelatio pugnare
videbuntur, tutius erit rationi diffidere quam
revelationem contorta interpretatione rationi
aecommodare. Quamvis inter  no o
mecum fateantur gravissimi eologi, si quid
claissimis argumentis ex naturali ratione sumtis
comprobartum sit, et revelatio per imer pretationem nec Ecclesiae pronuntiatis contrariam, nec
a proprio quidem sensa verborum n longe tamen
nimis neque oodolenter aut sine exemplo abeuntem,
Conciliari cum illis commode possit, prudentius esse
sensum rationi consentaneum quam verborum apices sequi
ne majoris lucispmatentu praesertim cum aomines
ingeniosos nihil magis offendat et a religione.
alienos reddat, quam si videant quaedam ane
pietatis magistus absurde et pertinaciter
defendi.
daconiam autem iter protestantes qu
Quonian autem video passim inter provestantes
aeq utinam non inter in prtettantum regio
sed maxime in protestantum regionibus nonnillis
atque ltinam non et inter Catholiios quosdam)
praetertu rationis non hareses tantum refendi, sed
et sententias omnichaeresi pejores defendi,
quibus no Christima  fides, igo rl
omnis in universum religio labefactatur, placet
stancis hin eaque labes gangraena magis
magisque se defundit. Operae pretium judicare
ab hictam mohis injest ut inchavre
fidei nostra defensionem. Neque vero de cum
pancis
oe quam potias animo in transversum aguntur; sed cum his qui aliquam rationis speciem ostendunt, aut
hominibus livertinis agam, qui levitate quadam animi tantum
sedicum pisendo philosophis quibusdam, qui putchetrima
professione sapientiae ad permitiem
mortalium abutuuntur
Sunt aliqui Athei professi qui DEum
nomen relinquunt subseme
cunt,
dalis fait imperthomo in Ratavis scriptor audavissimus
iant
negant, sunt occule
quales sunt, quicunque ut
huno qui negat dEcst jndicem ut concipennum esse
atque omnipolentem.
Deus, de quo magnifice lloquitur
nihil aliud est, quam vis  quaedam
ut personam quandam
 ex quana intellectu ac volmitate carens, quam
ex qua ommia caeca necessitate omnia possibilia sine delectum
si in trospicias
necessitate producens, quam Naturam voces an Deam nihil inteist
te vereor ne affines illi sine qui volunt DEu, ne
ordine caeca quadam
soceasionem errori gravissino praebuerint, qui statuerunt
bli non operari alienius n causa que sed potius
exipse  Boloes ipsam bontatem esse  ejus
voluntat constututam 2x quo sequitur imo et veritatem
ex quo sequitur nec voluntatm etqu objectum voluntatis divinae
 bomun, nec objectum intelrectus divini esse verum
ladesque quod est reapse d E0 tollere et voluntatem et
intes ectum
tundamentum pessimiae sententrae estq
etiam demonstrationes jactavit,
homo ut apparet ab arte demonstrandi satis alienus
Caelerum scriptor. (
x quibus tamen nemo conficiet, quinania illa paradoxa, quod
Deum non sibi haberem rebus creandis propositum
ploposnisse
ut eas bonas sive pulchras faceet sed porsus ipsam
bonitatem sive putsu
tadiner
ipsi fissipsi esse voluntatem, in
culchri et boni, natuvam a
pendere
arbitrie
dabetie
ratione.
datis constitutam esse
imo
sam q
divina artitere
turam
divim

## Folio 22r — 00068360:0043
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 21v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068360/jpgs/default/00000043.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 105 lines, status machine
non nisi una sit in mundo substantia nempedius
quod caeberae res, sint qui dam divina
naturae modi; aliaque id genus quae clare strncteque e quo(unde sequitur no me ac te de dEo
reomo interligat. Nam se esse substantiam negare
est puccabulorum usum inepte mutare. animam
esse um esse nihil aliud quam corporis ideam
nujus raca, a i si corpu pontitur esse uquod pyamis
nujus tacum, ia inn itihit aliud sutura sit quam idea pyramidis
itea trianguli. At ita animam fes ext superstitem
trdangulum, anima et
corpori manere, quiqe cum ideae rerum sint aeterna
Quasi vero ant ego ttu substantiae non simus, et
non subsntia sed non simu res quaedam, sed ne modi
Dei ineque gamus nos ego et, fu, quias i cogitamus
qui volumus qui agimus,  non substandia simus sed acndenta modi
 f et qual figuro quaedam substantia
sed modi quidam et quasi figurae
res sionus vel substantiae
sine curpore, aut numeri sine sine corpore aut numeri
sine re mumerata jant quasi nos de DEo lanquam
subjecto enuntia
equ olligitur Quasi silicet neae agre
fet pati possint, quemadmodum de nostris animabus
omnes exsperimur. Hegregia dogmata, diguaque
digna pp quorum gnratio quis Eeclesiam  non lautum
oc imo genus humanum deserat et deserat,
imo  Ecclesia deseratur sed et
o religionibus nomnibus bellum indicatur
 rep  doc
ese bvedat enverse gubermatiem megaat
Est alius scriptor homo faleor
in geniosus f argutaue
e loquentiae e in rebus  civilitus
nm contemnendus sed cujus in reous Mathemalicis crassi
errores, profundae preditationis, hominem parum capacem
ostenderunt. is omnia pcutat esse Corporea ne deo quodem
mnem substantiam putat esse corpus unde jam satis manifestum unde facile agnoscus Deam dicis gratia
sa
excepto, quecqea dabilare, quanquam uende Hic
appareat Deum dicis gratia tantuum momenti
relictum esse. Arguento Tantum propositionem arge
est omnem uti
demonstrare suscipit perqus nam micercebili in firmo
scilicet, quiequid existat esse partem universi ergo
issa corporeum. Quasi quasi equis non vides
universum tanum non nisi
u qu quoe e preei rect
ed quis non, cruet pranci sive est
sint corporea, ut reteres plato et alii veleres potius de corporibus corporum quam teram incogdleatum
i
corporeorum aggregatin est
principium cecteret
denm tantum abest ut omnnia
non absre dbilarint, an onino corporea sunt substanti maleria
 qui tem attentius considerat,
facile agnoscit impossibile esse, ut unquam explicetur
huomodo ex sola magnitudine figura et motu percestio derivari possit
raspeaia
aliqua deninetur quam in nobis experimur aquaemadmodum keneluus Digbaens praete caeteris
doem Aorro scriptores mrocare ostendit.
etiam solbunt miracula et revelatiores; in quo habent
i itampuncipim
pei  mmo
tibi machinam quamcunque, quid aliud quam
motendi n utennque variabilis instar habebus
t quo fane nunquam percepsio ulla exurget, cum enim et cum
Lfinge
norologii
motus motui, figura figurae, mg extensio extensioni
homogeneae sunt facile apparet, non unam alia ad sensum
quod si aliudu quiddam prater magnitudinem figuram es motum in
producendum aptiorem esse quomodoeunque inter se
variis modis cogbi conjungantur
Salis apis igitur apparet Atheorum
in antes ignanos, non minus pietati, quam rationi renuntiasse
quoniam tamen agimentum argumentum omnium impiorum
Unicum nec verendum es
dem in corporea
ut facile talibus argumentis
magnos progressus faciant ai est quae non nullam nisi vim
noten habere folentur nisi apud homnes jam aliunde praeventos.
mentes jam praecorruptas. Alind est arigumentum valastissimum,
g unicum sanc, et velost simum quod Qiid ergo inquies
e   s  a ne
nisi homo ille ludit vocabulis
enuntiari posse tanquam de subjecto)
Batavo illo
Anglus furore anterior
illi
ilosophus
H ipse enim non poterat non videre
ab uno coquore corpus cani
Nam quod Tertallianus aliiq veleres
omnia corporea dixere Dehominibus
hominibus
cil egenenibus cosbit:
nis mitari non debemus
existentia dubitari possit
quemadmodum jam et vetere
observarunt
corpore statuunt, eo ipso
introducunt; id ipsum enim nos hncor
poreum intelligimus quod 
geasee madade ex
istis non exurgit

## Folio 22v — 00068360:0044
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 21r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068360/jpgs/default/00000044.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 79 lines, status machine
Quae facit ut homines s aliqui facile sibi persuadeant
quod verum vellent, nullum esse Deum, sarendum est fateor
unicum esse argumentum speciosum sene  vetustissimum, quod passim in Eeminum ore est,
quod David altigit, quod laudiam notis illis versiculis
descripsit, cum dubitationem sibi inectam ait, cnare
curgrent superi legras an nullus inesset rector, et incerto
fluerent morbalia casu. Nimirum itaMulti enim
cum vident m bonos esse misers, sarpe bonos inseros esse
et improbos vero felices, praesertim ubi ipsi praeter meritum
se affligi putant tentantur hac dubitatione putant
enim sapientissimum cum Omnipotentis Rectoris Sapientia
consistere non posse hanc rerum perturbationem. Sed hi
si cogitent Mentem nientem nostram esse substantiam, 
l in corpoream atque adeo inextinguibilem
Sed quemadmodum temeritas est sed cogitare debent
temerarium esse de rerum pulchritudine judicare inspecta tam
exigua parte  cum enim e  et quemadmodum
in picturis umbrae necessariae sunt, ad mujorem ita in rerum ordine huc
opoltere ve seu mala et scaudala venire oportete;
quemadmodum Chrictas sapi Christus dixit. neque
dubium esse debet, tanto majorem haec ipsa et ad quae mala videntur ad
majorem plila DEi gloriam piorumque felicitatem
verti.  Exiguam autem hanc esse vitae postra partem fatelimur
agnoscemus ipsi, ubi cogita verins Mem Animam nostram
cum substantia incorporea, sit jum individi indivisibilem
esse adeoque immortalem cur cum aeternitas parata sit,
quidbrevi d vitae somnio tantum turbamur quid brevi
in hec mundo sommi in terris sompium cujus futurae aeterriitati quo jure breve hoc interris
aeternitati qua rationis specie breve in terns somnium somnium opponemus?
opponemus. Illud potius cogitemus quotiescunque rem ale
aliquam  nobis At inquies unde sciam 
sequentia praesentibus pulchriora? Ego vero ne repetam
quae a multis aliis tam inprimus a licerone de providentia
praeclarissime dicta sunt tantum on h hoc unum considerari
velim quaecunque opera DEi aes integra nobis integra
perspicere datur ea semper polcherrima esse, et tanto
quidem pulchriora, quanto a nobis accuralis examinantur.
integra vo integra autem voco, ut pla aliquam plantam
aut animal, aut aliud corpus ex iis quae perfecta vocantur
instruem congesta
et formata apparent. Ita et systemaoc systema quibus avulsa, truncata, iuta caesa oppono
nostri magn oubiis integrum aliqua modo int integrum quid integris illis sive perfectis
est  quil quid his admirabiliqus, quid magis ad
omnes Gdometriae et mechanicae leges factum quid sine usu
At vero si purtes quid adtisciosios ut non casui haec tribuere
tam absurdum sit,, quam fortuita sybillinorum faiorum mistione,
pulchrum carmen conficere Tantam vero Sapientiam
quae exiguis quillusque consuluit, sacietatem hominum,
in hominem (Si perfectissimum et simillimum sui, et solum
consiliorum divinorum agnoscens cont tantque tantam
recum pulchritudinis conscium animal) negulexisse ecredemus
quia pQuemadmodum igitur pulitiritudo quae corporum et usus et pulchritudo
in his quae tota perspicimus in abulsis partibus manifesta, separatis corporum
avulss separatis parlibus non apparet, ita cogitandum est
nec de providentiae ordinem in gubernatione crerum hummarum
lancis adeo seculis, exigua hac temporis parte in exigna hac
humanarum rerum parte adhuc agnosci. Id a non inepta
rerum Astronomicarum similitudine confirmari porro confirnari
potest. Syptema plunetarium hajus nostri Magni orbis seum
unum aliquod totum satis absolutum constituals pulcherrimum esse
jamt saes  perpulchrum esse et admirabile, nemo negat. Sed
si porro in ctt orbes caeteros magnos orbes suis solibus
praeditos, hoc est fixas innumerabiles nobis circumfusas oculos
conjiciamus  non apparet nisi mera perturbatio, ut
stellae in loclo, quemadmodum lapilli in literae fortudocasu
congestae d sparsae dideri possint. Verum quem admodum sed hoc ildeo judicamus
Sed hoc ideo fit quia nos non nisi partem rerum exiguam videmus
quod si daretur universum fixarum exercetum mente complecti, sum demum admiraturi essemus
famum judicaturi essemus quam ordi agnituri essemus quam ordinatum sit, quod nunc confusum vdetr putatur
quod nunc per confusum ntraret) Etiam Arcri dedificiaquoedam
corta loco spect sedificiorum symmetria non aeque ex omni loco spectatur
apparet Et sunt pricturae quaedam ex perspectivae scientiae legibus ita designatie,
en nisi certo sita oculi situ agnoscantur
+ sese conspiciendum
praebere, tum demum appari
quod tum demum futurum est
cum expedita vinculis anima
ad interiora rerum arcana
admittetur