# Leibniz Legible — https://leibnizlegible.com
# Piece: https://leibnizlegible.com/api/records/30701/text
# Catalogue record: 30701 — Cogitationes de externae religionis professionis mutatione
# Incipit: Nihil sine ratione agendum est
# Date: 1686
# Akademie-Ausgabe: AA IV,3 N. 022
# Record in the Leibniz-Katalog: https://leibniz-katalog.bbaw.de/de/extended-search?id=30701&katnr=53466
# AA IV,3: its series at Leibniz-Edition Potsdam I (non-commercial use): https://leibnizp1.bbaw.de/de/edition
# In the Akademie-Ausgabe: AA IV,3, p. 305 (PDF, Leibniz-Edition Potsdam I, CC BY-NC 4.0): https://leibniz-potsdam.bbaw.de/fileadmin/Webdateien/bilder/IV3text.pdf#page=305
# Work: https://leibnizlegible.com/work/00068358
# Title: Leibniz-Handschriften zur Theologie LH 1, 3, 6
# Folios: Bl. 3–5 (from the shelfmark LH 1, 3, 6 Bl. 3-5): 6 pages, canvases 5–10, page ids 00068358:0005 to 00068358:0010
# Original at the GWLB: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/resolve?id=00068358&page=5
# Lines: 132 recognised on 6 of 6 pages, mean confidence 0.98
# Catalogue: Leibniz-Katalog / Arbeitskatalog der Leibniz-Edition (https://leibniz-katalog.bbaw.de/), ed. Arbeitsstelle Potsdam I der Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften, CC BY 4.0.
# Machine transcription. Not an edition. Errors are expected: about 8% character error rate on Latin and French lines, higher on German.
# Licence: CC BY 4.0, Leibniz Legible. Machine output: do not ingest it as verified text; keep this provenance with the text.
# Wording rule: say "the machine reads it as …", never "Leibniz wrote".
# After the first blank line, page by page: a "## Folio <label> — <page id>" line ("## Canvas <n>" where no folio label is recorded), "# " lines naming its source image and model, then its recognised lines in reading order, one per line.

## Folio 3r — 00068358:0005
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 4v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068358/jpgs/default/00000005.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
deconitia cogitationes de externae religionis profesidies
mutatione, et quia Monsstantibus, ad Romanam ecrlesiam redire
nolentibus probandum sit, si salua conscientia in separatione ne
velint,
Sihil sine ratione agendum est, et multo minus aliquid
sine ratione mutandum yst.
In rebus magni momenti periculosa est mutatio, nec sinemam
gra ratione orgente incipienda. Maxime autem periculosum est mu–
tationem aliquam suscipere in rebus salutis, quae maximi sunt momenti
SPericulum salutis aliis periculis cetera paribus infinities maius
est ex natura objecti, qui a de infinito bono maloque agitur. Itaque
hic, quanta maxima adhiberi potest, cura opus est.
Etsi mutatio sine ratione facienda non sititamen, ex hoc ipsose
quitus, instituendam esse mutationem mutationis, scilicet sinera-
tione suscepta, si temporis intervallum, quo iam duravit mutatio
novam rationem servandae mutationis non praebet.
Itaque si eadem subsistunt rationes, quae fuere, cum mutatio in-
stitueretur, et res magni momenti sit; non tantum excusanda, sedet
necessaria est mutatio mutationis saeuoties de salutis negotio agi
tur, in ea causa sumus, ut si mutatio male instituta est, non
tempore convalescat, sed corrigi debeat, ubi primum innotuit erros
Denique quae de mutatione mutationis, ea etiam de mutatione
mutatae mutationis vera sunt, omniaque semper in integrum
restituenda sunt, nisi magna ratio obstet.
Haec autem principia ab omnibus concedi debere arbitror, tan-
tumque de recta applicatione ad controuessias praesentes dispu–
tari. Namsime sequitur, religionem, in qua quis natus est, sine
gracisima

## Folio 3v — 00068358:0006
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 4r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068358/jpgs/default/00000006.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
grauissima ratione non debere mutari: protestantem tamen redire debere,
si maiores sui male reformarunt; secus autem fore si Romanus pontifex
primaxiam religionem mutasse probetur.
Certissemum est religionem Protestantium introductam esse superi-
ore seculo mutatione facta religionis, quae tunc vigebat. SReligio
a primis protestantibus mutata paulo ante inter ipsos mutantes
catholica habebatur. Protestantium primorum fuit, docere
mutationem ab ipsis susceptam necessariam fuisse.
Protestantes tamen ipsi fatentur homines in Papatu, quemva
cant, potuisse servari, qui meritum Christi fide sincera et viua
apprehenderunt.
Iaque illis tantum periculosuo  protestantium sententia fuit
status Ecclesiae Romano-Catholicae, qui ea credebant et age-
bant, quae crronea aut peccata esse vel sciebant, vel ea culpa-
biliter ignorabunt. (Nam sincera et per caritatem viua fi-
des cum peccato contra conscientiam stare non potest.
Et is quoque error, earre ignorantia hoc loco culpabilis
est demum, quae cum sincera et viua fide incompatibilis est.
Imo etiamsi quis vera, et recta credat vel agat, de quibus
tamen ipse contrarium sentit, aut veretur; ille in facto a
salutis via, in quantum a sinceritate rectae intentionis abest.
sine recta enim intentione fides viva et vera nulla esse
potest. SEnterea tamen certum est quaedam a nobis credi aut a-
gi posse, de quibus dubitamus. (Certum etiam est, quaedlam
in nobis tolerari posse, quae improbamus.
Nam ut credamus, quae improbamus, contradictio est.
Porro gradus sunt quidam dubitationis, qui non tollunt fodem.
Chaec

## Folio 4r — 00068358:0007
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 3v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068358/jpgs/default/00000007.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 26 lines, status machine
Christus enim ipse fidem exiguam esse posse dixit. (Et quotiescun-
que multa rationes otrinque militantes nobis sese offerre videntur
Sempes illud credere censemur, cuius argumenta nobis videntur
praeponderare; etiamsi exiguus admodum sit excessus Potest inter-
dum fieri, et in ipsa actione sive praxi malimus id sequi, cuius
argumenta minus habent ponderis, quando error in hanc pari
tem minus est periculosus.
Et proinde fieri hoc modo potest, ut quis sciens agat contra suam
fidem atque sententiam, et tamen possit excusari.
Hoc tamen contingere non potest, ubi salutis interest veritatem
sequi, cum nullum sit periculum salutis periculo maius.
Nemo de errore aut ignorantia directe accusari potest, sectan
tum. de neglecto officio inquirendae veritatis.
Ilaque infidelitas ideo tantum damnabilis est, quod caritati
seu rectae intentioni contraria est.
Magna res est, sese ab Ecelesiae alicuius communione, separare
maior adhuc, contrariam communionem instituere. Simale id
fiat, maximum hoc malum est; quod schisma vel etiam haeresis prore
nata appellatur.
Si quis intelligat, se male schisma fecisse, is, quantum inse est,
facere tenetur, ut redeat ad onitatem eorum, a quibus est separatus
Idque verum esse arbitror; et si ecclesia, a qua separatus est, tan-
tum esset particularis, imodo non constet, hanc ipsam Eeclesiam
particularem ab oniversali esse separatam.
auisquis enim ab Ecclesia particulari separatus est, quae cum
vniuersali cohaeret, meretur se parari ab ipsa Ecclesia oniutersalo

## Folio 4v — 00068358:0008
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 3r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068358/jpgs/default/00000008.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 27 lines, status machine
Aui vero ab Ecclesia particulari se separat, nec alteri Ecclesiae
particulari communione accedit; is vtique separatus est a com–
munione Ecclesiae oniversalis, et si male facta separatio est
in reatu versatur.
Si plures sint Ecclesiae interse certantes, a qua parte sit oni-
versalitas, aut schisma; tunc is, qui ab ona earum se male
separatum agnoscit, ad ipsam redire potius debet, quam
alteri se adiungere, nisi magna ratio ei suadeat, eam aquo
discessit, potius schismaticam esse. Debet autem ea ratio
tam valida esse ut rationi ad res redintegrandas vigenti
praeponderet.
Iaque Protestantium aliquis, reformationem suorum mini-
me probandam recognoscens, qui se vellet Graecis adiunger
re potius, quam Latinis, multo maiore rationa proGrae-
cis contra Latinos indigeret, quam surca quispiam
Ut Protestantes ostendant, iure ase desertam Romanam
Ecelesiam esse, opus est, ut doceant, non patuisse sese
in ea manere, nisi ea agendo, quae cum bona animi
intentione pugnant.
Et post separationem, si appareat Protestantibus, qui ab
Ecclesia Romana recesserunt, veram non fuisse cecedendi
causam; ad eam redeundum ipsio est, eo modo, quo iam
est explicatum.
Etiam qui in Protestantium communione nati sunt, ad
Ecclesiam Romanam redire debent, nisi appareat, ipsis in ea
agendum fore contra bonam animi intentionem.) Ita
enim

## Folio 5r — 00068358:0009
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068358/jpgs/default/00000009.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 21 lines, status machine
enim nulla caussa est, cur maiores recesserint. Maioribus
autem non recedentibus, nec ipsi recessissent. I taque omnia
sunt redintegranda.
Auodl vero eos attinet, qui aliunde ad protestantes accessissent, ve
lut ex Graecis, aut Mahometanis, aut paganis; illi, cognita prote
stantismi iniustitia, redirent ad primum statum, seu ad obliga
tiones illas, quas vel ipsi, vel maiores eorum habebant, cum
primum accederent Protestantismo
Quicunque igitur, vel quorum maiores, ab Ecclesia Romana
recesserunt, his alterutrum probandum est, vel Ecclesiam Ro
manam exigere, quae recta conscientia non patitur, vel ipsam
Romanam Ecdlesiam esse schismaticam, et ad catholicae Eccle
siae communione separatam; quanquam ratum postenior in
priorem resolvatur.
Siquis veco paganus, ad Christianam religionem conversus
deliberaret, cuinam communioni deberet accedere, huic, ot
Romanam eligat, non sufficit, protestantes esse egressos a
Romanis, sedaliis argumentis esset opus, verbi gratia
alios omnes, qui a homana communione sunt separati
ea esse per schisma egressos; vel, quod safficit, Romanam
ipsam nunquam ab alia pec schisma egressam esse.

## Folio 5v — 00068358:0010
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068358/jpgs/default/00000010.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 2 lines, status machine
l a
nee movoco