# Leibniz Legible — https://leibnizlegible.com
# Piece: https://leibnizlegible.com/api/records/40934/text
# Catalogue record: 40934 — Rationale Digestorum Prooemium
# Incipit: Constat leges etiam male constitutas in his quae contra
# Date: 1678
# Akademie-Ausgabe: AA VI,4 N. 499
# Other printings: Grua: Textes, 1948, S.629-632.
# Record in the Leibniz-Katalog: https://leibniz-katalog.bbaw.de/de/extended-search?id=40934&katnr=53888
# AA VI,4: its series at Leibniz-Forschungsstelle Münster (online after accepting its terms): https://www.uni-muenster.de/Leibniz/seite5.html
# Work: https://leibnizlegible.com/work/00068401
# Title: Leibniz-Handschriften zur Jurisprudenz LH 2, 3, 4
# Folios: Bl. 89–90 (from the shelfmark LH 2, 3, 4 Bl. 89-90): 4 pages, canvases 177–180, page ids 00068401:0177 to 00068401:0180
# Original at the GWLB: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/resolve?id=00068401&page=177
# Lines: 188 recognised on 3 of 4 pages, mean confidence 0.94
# Catalogue: Leibniz-Katalog / Arbeitskatalog der Leibniz-Edition (https://leibniz-katalog.bbaw.de/), ed. Arbeitsstelle Potsdam I der Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften, CC BY 4.0.
# Machine transcription. Not an edition. Errors are expected: about 8% character error rate on Latin and French lines, higher on German.
# Licence: CC BY 4.0, Leibniz Legible. Machine output: do not ingest it as verified text; keep this provenance with the text.
# Wording rule: say "the machine reads it as …", never "Leibniz wrote".
# After the first blank line, page by page: a "## Folio <label> — <page id>" line ("## Canvas <n>" where no folio label is recorded), "# " lines naming its source image and model, then its recognised lines in reading order, one per line.

## Folio 89r — 00068401:0177
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 90v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068401/jpgs/default/00000177.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 93 lines, status machine
pariter et pudicibus
constat leres etiam male constitutas in 
ATIONALE DIGESTORUM quae contra conscientiam non
prooemium
quendas esse. itaque si recte assent concepta
id est si essent clar et in varios casus sesficicu
non nisi Legislatorit  aut eorum consiliar pertineres
si leges recte conceptae essent, non opus esset investigatio rationas rationum
nam etsi male essent constitutae tamen essent sequendae tum  privatis, tum
 magistratibus inferioribus, in illis scilicet qu omnibus quae contra conscientiam
non sunt;  alioquin isti sibi Legislatoriam aliquam potestatem vindicarent
qualis est utique abrogare aliquam legem vel ex toto vel ex parte. Sed nunc
sive bene sive male sunt constitutae, sufficit eas esse male conceptas,
ut ingrasiis etiam nostris cogamur in eaum rationes inquirere cogamur
Male concepta sunt Leges, si vel sint pugnantes, vel obscurae,
vel laris satis verbis coneta non tamen satis
exprimant mentem dicentis (saepe enim fit ut homines aliud dicant,
quam dicere voluerunt; vel denique multa negotia incerta relinquant
quod vitium est non singularum legum, sed systematis totias.
si leges directa fronte pugnent nec altera alteram abrogare
ponatur. item si obscuritas sit insuperabilis, habendae supt, pro non scriptis
antur
Si veuo obscuritas non certis argumentis, sed conjecturis tolli possit, item
verborum
si appareat similibus conjecturis, aliud dixisse abiud in animo habuisse
Legistatorem eg magnis satis argumentis tolli possit, significatio
reperta pro lege habenda est, nec opus est investigare rationes. Si vero
interpretatio verborum conjecturalis sic satis incerta sit, sequenda est
ea legis sententia cujus ratio potior reddi potest.  ratio enim caeteris
Conjecturis magnum pondus addet. Quod si appareat Legis latorem
aliud dixisse quam voluit, sive dictum a sententia differre, potissimum
sententiae investigandae instrumentum praebet ratio, quae legislatorem
utem dictum a sententia tum quando disparatum vim et potestatem
dicitur pro disparato, quod r est, tum quando 
genus enuntiatum est pro specie
seu quanto Legis lator justo generalius
locutus est, unc enim si excetio ex. ipsis Legibus sumi non possit.
casu si restrictio
sumenda est ex rationibus; non loquor autem de eo casu, quo lex exceptionem
per ipsam sui naturam patitur, hoc enim non est vitium legis, neque
enim exceptiones illas quae e sponte patent ex aliis regulis, regulae
ita regulae: qui si quis mutuam pecuniam
pecuniam solierit actione de rebus redi tenetur,) non est necesse
cuilibet subjici necesse est.
uniseri
adictiione corfi
subjici req exceptionem :(nisi solverit). In universum enim in alio
ritulo stabilitur, omne debitum solutione perimi s T differt denique
dictum a sententia, tum quoque quando species enuntiata est pro
genere, seu quando leges cafus casuum quorundam specialium mentionem
faciunt cum tamen etiam it in illis aliis similibus idem voluisse
Hint etiam
odia restringenda qvia ilia
magnum ad hnc dubium e et quae contra rationem 
C
vore
extendendos,
sequitur
 potest
gilus haec minus rationis habent, e
 pla psa
non sut trahenda ad con sequentias
adhuc dubium esse, an
l quousque ictis liceat verba legis restringere aut extendere.
Et quidem non id licere, nisi ex presunta mente legistatoris ex praesumta
aut saltem conjecturata mente Legislatoris. Haec autem cessat, si
Legislator diserte vetet hujusmodi interpretationes fieri, quod alicubi
in Novellis secit instinianus tametsi ejus prohibitio parum hodie curetur
Cessabit etiam si conjecturae non sint satis fortes, quo casu satio nam
tunc satius hab erit, negotium de quo agitur habere pro indefinito
nondum definito, solutionemque ejus quaerere ex jure naturali, quod
in omnibus casibus faciendum est, ubi lex cessat. Sed cum non appareat
sit satis liquidum quae conjecturae sint satis fortes, hinc magna controvensiarum
seges enasci potest praserum si magnum sit volumen legum, uparumue
i
+ infringereque
interpretando
Fsive ut 70
SX )ot differat
400 7us
Srarojas
dictum a
sententia)
enim
sesi n
num tenere, sed
Hcessante enim
ratione
cessat lex
 sed loquorde
restrictione quae
correctionem quam
dam continet

## Folio 89v — 00068401:0178
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 90r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068401/jpgs/default/00000178.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 84 lines, status machine
tunc enim ex variis textibus variae et pugnantes conjecturae sumi
possunt, cidem enim etiam contrariis, secu simile esse potest, secundum
utrum autem praevalere debeat
diversa comparationis capita. Utrias autem potior habenda sit natio cura
saepe judicari facile non potest. Itaque ut jus certum habeatur
in Republica, praestat omnem tam restringendae quam extendendae legis
potestatem edictre evtaadinere Jurisconsultis pariter et judicibus
edicto adimere, dareque operam, ut Codex legum nrus accurate
scriptus habeatur. Cum tamen nihil in rebus humanis perfectum sit
jubeantur inferiora tribunalia, collegiaque istorum oblatis gravibus
corrigendae legis causis referre ad summam potestatem: ut quibus
odici
quod si codexille bene conceptus sit poterit constitui, ut nulla
actio vel exceptio, vel replicatio cuiquam detur, nisi quam ex ipsis.
tEtian consecturatice husu terpetags aun
juris naturalis, aequitatisque moveri solent.
Nec facile occurret
etsi et si quis forte emergat
relatio fiet poterit ad referendum erit ad summam potestatem
sus
tantisper repellenda erit postulatio ejus qui fundamentum
e
Romanae.
Satio Nunc autem Leges quibus utimur ita conceptae sunt, ut ediltum
umit ex jure incerto
se
husupmodi ne locum quidem habeat, praeter quam enim quod leges saepe obscurae sint
et pugnantes? et multiplices vastae nimis atque confusa,  et nihilominus multa
indefinita relinquant;  sciendum est ipeus ipsus Leges hujusmodi interpre
eas extensionem et restrictionem passim diserte admittere et approbare
Nunc autem Leges Romanae, quibus utimur tam saepe obscurae sunt ob
vetustatis ignorationem locaque truncata aut corrupta; et pugnantes vel
expresse vel per consequentias deinde tam vastae et multiplices et confusae
i reentes; ut tale nihil de
illis edici possit. Digesta certe pariter ac magna pars lodicis 
compilata sunt ex responsis I Ctorum et rescriplis imperatorum cirea
causas singulares; itaque quae scripta non erant animo ferendae legis. itaque
deter
et habemus subinde, commentaria ictorum in Edictum perpetuum aliasve
Lipsa autem Edicti verba non habemus, unde necessario cogimur per
Leges
decider
ipsas leges raro satis expressas. His His jam accedit, quod ipsae Leges
an
a
Romanae partim multa incerta relinquunt, quemadmodum supra dixi,
dubria
saepepantim dubiae sint autoritatis; multa enim passim abrogata habentur nostris
moribus, qui tamen variant. Accedit quod hodie communes doctorum opiniones
passim ita invaluerunt, ut prope vim consuetudinis habeant habere censeantur
itaque quas alii prope consuetudinis vim habere censent, alii contra illis ne
probabilitatem quidem tribuunt. Hinc ingens controversianam materia
praesertim cum sapeciet ea utraque oppositarum communis dicatur
quare cum _ tam saepe jus incertum sit, recurrendum est ad jus naturae, id
est ad rationes legum morales.
Sciendum est aut enim rationes Legum alis quae scilicet Legistatoem movere
alias sumia privata utilitate et affectibus, sed hae ad jurum leges magis
fere (1
reformandas, quam interpretandas spectant sed harum in Legibus interpre
tandis supplendisue ratio non potest haberi, et ipse legislator eas dissimulat, alias
vero rectae sunt,. Sed hae vel cellamnn celese, sumuntur ex magis legisnatura
congrutasunt vel verae vel apparentes; verae Et vel morales vel politicae,
illa virtutis hae sufficientiae verum in civitate causa. Et hae rationes
vel praeterito tantum civitatis statui conveniebant, vel hodieque subsistunt
Fac per summa rerum
capita procedat
+satis enim em quaestionibus
ubi semel dece postu
tionem diserte non concessam
pro negata esse habendam
+ob vesustatis ignoratio
locaque corrapta aut Runcata
Fuol ex presse, vel quod
frequentioimum
consequentias
per
Fetsi compilatorum
voluntate postea
vim Legis aeceperiu
sape tamen quod
unus abrogatum ait
alius negat, et
variant tribunalia
et collegia

## Folio 90r — 00068401:0179
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 89v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068401/jpgs/default/00000179.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 11 lines, status machine
Et quidem rationem verarum hodieque subsistentem rationem habet
ex jure natura et ratione status civitatis sumtas adhibet tum bonus
Legislator, tum etiam Magistratus sive in casibus lege non definitis, sive se
etiam in illis quos lex diserte ejus arbitrio commisit. Sed rationes tamen
Rationes vero apparentes, sive principia quaedam non satis accurata, quae
specie ju atque utilitatis publicae legislatores quidam efformavere, et
aequitatis
in legibus condendis adhadhibuere, e ab interprete legum aut magistratu
omnibusque qui legis abrogandae potestatem non habent, perinde adhibendae
sunt, ac si prorsus validae essent. Ad consequenti Ad consequentias tamen
usi nan festa sit mens registitoris tralerda, extenrdendaque non sunt.

## Folio 90v — 00068401:0180
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 89r); this page is its left half.
# No recognised text on this page (recognized).