# Leibniz Legible — https://leibnizlegible.com
# Piece: https://leibnizlegible.com/api/records/41141/text
# Catalogue record: 41141 — Compendium pyrobolicae artis.
# Incipit: Materia nitri emitur ex locis umbrosis et cavernosis,
# Date: 1680
# Akademie-Ausgabe: AA VIII (assigned, not yet published)
# Record in the Leibniz-Katalog: https://leibniz-katalog.bbaw.de/de/extended-search?id=41141&katnr=50302
# Work: https://leibnizlegible.com/work/00068529
# Title: Leibniz-Handschriften zur Militaria LH 36
# Folios: Bl. 54–57 (from the shelfmark LH 36 Bl. 54-57): 8 pages, canvases 107–114, page ids 00068529:0107 to 00068529:0114
# Original at the GWLB: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/resolve?id=00068529&page=107
# Lines: 780 recognised on 8 of 8 pages, mean confidence 0.92
# Catalogue: Leibniz-Katalog / Arbeitskatalog der Leibniz-Edition (https://leibniz-katalog.bbaw.de/), ed. Arbeitsstelle Potsdam I der Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften, CC BY 4.0.
# Machine transcription. Not an edition. Errors are expected: about 8% character error rate on Latin and French lines, higher on German.
# Licence: CC BY 4.0, Leibniz Legible. Machine output: do not ingest it as verified text; keep this provenance with the text.
# Wording rule: say "the machine reads it as …", never "Leibniz wrote".
# After the first blank line, page by page: a "## Folio <label> — <page id>" line ("## Canvas <n>" where no folio label is recorded), "# " lines naming its source image and model, then its recognised lines in reading order, one per line.

## Folio 54r — 00068529:0107
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 55v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068529/jpgs/default/00000107.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 78 lines, status machine
Compendium. Pyrobolicae artis
Materia nita einitur ex locis umbro sis et cavermosis, ubi nec s
dul adita inprimis exstabulis caliisque locis ubi  reliquiae animalium niscetur hoc
erricum cineribus robous fraxini, utrr, cae Terorumque duriorum lignorum et cum calae viva.
Tum aqua dulcis immittitur quae foramen exignum in vas subjectum defluit Htanc terram vari
exeectam et purgatam, seipsa in salem oncrescere permittunt
fusione purgatur
sucolur suis facibas
Carbones pro pulvere pystio ex levioribus lignis, ut ex
corus lo &t salice rejectis modosis et dunioribus partibus
Mixtura partium pulvrris: pro Tormentis N. 100. 5. 25. C. 25. prosusquetis 1I. 100. 5. 18. C. 20
potentissimus N. 100. 5. 12. C. G. Nempe primo casu Nitrum reliquorum dupeum, reo tuplum, tertro quaditplu nt5
Modus miscendi materiam omnem separatim terunt deinde in corporant, tum affundunt aquam
dulcem et excoquant, donec evaporetur aqua fere tota et materies spessior evadat, deiude
ubi ad solem vel in Hypocansto siccala fuerit per set aceum cribrum transmittitur. Ali; pro aquo
simplice urinam acetum, vinum adustum adhibent, sed alii hoc am ut inutilia repbant
vis omnis in eo quod brevissimo tempore in ignemavit, et majorem extensionem affectat
si in minutissimam farinam constipetur ut grana amittat lente comburitur, et dixentua
nachinam globum tormentariam ejiciae, per inde acsi aqua maduisset, quia sporitus ignei
subito satis omnes partes pervadere non possunt idem fit si nimiua dispersus est pulvis se idem
en vacuo Magdeburgico +) Non tamen majora justo debent esse grana. quia alioqui majores
poros inteo se relinqu verent qui cum majorem habeant rationem ad minus illud spatium, minuent ia
segpa vitic pulveris pyris Nimii carbones horum signum ingredo vel si digitis attrita grana
facile cumpantur, si supratabulam accensus eam nimia ingredine infecent vitintur humi ditate, quae
salem nitri in humorem resolvit, itaque pondus mensuram pertiati pulveris cum alia mensura pulveris
optimi comparare, et tontundem nitri addere denno contandere di granulare potes
Ratio physica materiarum in pulverem postium ingredientium. Nitium resolvitur in extalati.
onem ventosam sed addenda materia quae flammam concipiat alioqui subito extingueretur. Et ne
flatus ex nitro erumpens sulphuris flanmmam extinguat carbones adduntur, qui ipso flatu magis
Pyrobole vel RRocquetae, (. italis raggii) ex materia fiunt parulum a commun
pulveris compositiont differente
Manora exquisitiorem aut fortiorem requirunt, nempe
aut 30.  Nd 0. C. 18.
Haec materia pistillo constipatur
vi mallei adacto ut materia sit
firma  mensurari pt quantum pulveris
in s eritate op us endum ati taletitumr
non intotum, nec in tanta copia accenduntur, unde languide ascendunt, et distorte feruntur
pyrobola teretrari oportet, alioqui incompinat
Foramen ergo habere debent per modum cylindri, quod ad duastertias perveniat, et in imo
Catitudinem habeat quartae parti pyroboli aequalem: Hoc terebratio inter pusrobolistas 
tanquam secietim habetur. Aliqui eam in oncrando peragunt, aliqui in duro jam
et compasto materiae corpore. Foramen medium mani aequaliter pervadat, materia
tentiores quae majoribus pyrobolis adhibentur majora etm et aatiora habent fora mina
in minoribus dyrobolis latitudor rificum est ad altitudinem seu aethitudinem ut 1 ad 6 vel
in mediocoibus ut 1 ad 5. in magiribrem poit omtbi AL1.  AC7. Md, 2. Dt enium 14
nam materies simul accensa non crescit crescentibus diamebris manebit n 
AB aequo DE. circiter (+deinde mihi considerandum videtur aucto orificio exeuntem
scrritum contra aerem resistentem non eadem viiss operari, cum auctum est foramen facili–
enim in omnes partes dilabitur, eratqu exitum reperit laquirenduma quid fiat
si pyrebolum initio angustique, vel si osculum minus majori inseratur. +) Geolei quieq on
puhobota quaque cum sunt cylindri inter se non similes, c diametri ectum non
descent in subtriplicata raive diametrorum globorum, sed paulo majore
sundus circa quem complicantur chartae habet diametrum quae tres quadrantes obtineat
diametri vacui formae.
 simplicissima: si tenui virga alligetur quo sit octupta pus roboli in
longitudinem, et eum ipso tamen sit in aequilibtio aut saltem trantisper praeponderet si digitum pauda
pyrobolorum speries.
ntracforamen accessoriam apponas. interdum duabus aut oribus alis instruitur, ut recta feratur qua dele
Altia species pyrobolorum, quae ubi ascendere ictum habent aequalem sclopeto, materia consuetae
imponitur chartaceus vel ligneus orbis, calido, glutine chaitaceo tubo adhariens, cui ad altitudinem
unius diametri imponitur putois granutatus, tum stringitur superior pars punoboli, poterit
ictus fieri ex lamina ferrea relacto exiguo foramine, quod impletur
anguere pullio. D. obiculo
perforato ad semidigitim comgoni Eaet adest pulvis pusrius granulatus cui imponuntur 3 aut 4 minora p92oboli
el 4 horum loco sulae et scintillulae de quarum copositione infra.
pypobolum majus includens
minus et hoc aliud o super obbiculospaforatus supra manm. tum pulgis granutatus advellitudinem emidipae
digiti tum rarsus orbiculus pulvis; materia ordinaria orbiculis pulvis, arc. aliquotres y. pylobolo mediocum
adduntur Tabuli ex calamismlligno levissimo aut papystacei perforatiomne, et in helicem corspositi
ita hyrobolum inter ascendendum alia emittet.
incei. P. fere ut 60, si post pulveren Geranulatum religatur adhobito excyno relicto fora-
vibus minores pus roboca. In supremo ictus ferreus
ne usclussri indeiter
novum pyspobolums cum maa consueta orbieulo, pulvere, hoc ad autter
ao pycabctum. l pro untro lucenteg lobuloptares
mi quae siumt accenduntur
terus inei la tet Eib. ereo tr    a lna q aepidat t. r. 

## Folio 54v — 00068529:0108
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 55r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068529/jpgs/default/00000108.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 88 lines, status machine
Usque pyrobolorum possun rotas circumagere leviter suspensam, ejus ea potygoni
instar, cujus latera possunt esse ex ipsis pyroboli compossito pottest unum pus robolam
accendere aliud; ita ibit rota et redibit si pyrobolorum on trarius situ; potest ita
et currus agi super funem. et
petu vel fili fegrest cui ope tubulus liguer
imam pto tubulo alligatum parobotum
 per funem discurret, et ordine accendet corpora quae libebit, exhibebantur et ita
avec peraerem volantes. Lesi dracones et. Cet fs si motus debet esse
curvilineus erit ex filo ferreo fortiore, et tubulus non ligneus sed coriaceus ut se accon
Globi Aquatici qui intra aquas ardent: debent fere toti intra, aquam demergi
puodare curverdini possit 1)
itaque addendum quemiens pondus. compositio. salis nitri unc. 6. sulphuris 3. pulvinis
Cometo compositiones in quibus ramenta
eboris aut inceini +) non est necesse maam subtiliter teri ut in ragquelis seu
triti 1. ramentiferri 2. picis grae coe 1.
pgrobolis, sed neque adeo esse siccam, quin oleo oliv. Hni aut petrolei ducum velannabis
vel alia pinquedine madesit. Accensorium foramen, cumi taliqe in aquam injiciuntu
locum supiriorem obtuere debet, ideo inferirra oneranda interdu plures cylindui vel
globi) uni inserti, cut qui infertus in asserculum, is facit, ut supraaquam extet. pro
quaticis possunt ha globi adhiberi in terra decuiraites. Cavendum ne
sunt et G lobi Aecei qui morca
dis in altum evehuntur rassities eorum sit s ma pars diametri ut vim ignis sustineant
famen accensorium terra, obsimatur
pro glibris globi, uncia pulveris sumenda. Sed quia loculamentuum in mortario ordi–
verent? sume sD lib. 3 A unc. 1c. succini pulverisati unc. 1. F unc. 1. pulv.triti unc. 3
aqua glutinis aut gumm Acabiri vel teaga–
nucis avellanae qui in sole aut Hu pocrensto
Benre pulocii sata et Tribellata humectentur
Calidu asserventur dum imponuntur rochetis, hi globi stuppis pus rotectnicis undius circume an
Canthae fiantque globuli magnitrume pbo an
vel sume gummi traga conthae aut gumimi Arabici purverisali et crib elladi unc. 4
tamporae in aqua ardent dissoluta anc: 11. (lib. 1. 3. Gubsiharis hb. 3. vieri pulvenisal
non tum multum subtiliter. enc. 1Y. a intrae alba unc. 1. angipigment um. 11. fianh
pro scintillis Dunc. 1. materiae liqus vefactae unc. 3. julveris
riti anc 3. camsorae unc. 11. tum Eas maas in tennem redactas pollinem
in vas figulinum imponito et aquam tragae antham vel hinum adustum
habeat
temperamentum liquidipulmenti, tum gossypium in aceto, aut vino adusto prdus made
sactum et exiceatum linjicitus ut totam maam absorbeat, ex hac nan facos lobulos
in qua vel tingantham vel
funibus incendiaris sume aliquol mensuras sabu sabuloni ubicundi
pilularum instar quos farina pulveris respersor siccabis
vel aenae carbuncularis saepius elotae et recrementis omnibus purus atae ct bene
sper arenam
supra areaam sut inter sprras interjiciatur spatiam semidigiti; adatur arena cui ruijsus
aliae spirceraddentur et disponantur, quae antlo modo se contingant et ita deinceps
illa sit plena, quae opercuto fictili clundatur et rimae sapientiae luti stipentur.
olla ita disposita carbonibus arbrentibus undique sepiatur et per horapaliquot in 3.
paneat cum cducatur, et ubi sponte sua refrixerit ,effindatur arena,  furris
libliaga scindenda. Harum spongiarum aut funium frustuta A in ciner
juniperi sepulta ardent ad multum, tempes absa anm fumo aut foetore
ungos peteres quos super fraxino hobore larice quercu inveniés, primu
in camino suspensos fumto macerabis, deim scindes in fausta et ligneo inalleo
tunde, bene, denique in fortissimo Coxivio, cui addita sit bonaquuantitas salus
Catido siceari crarsusque ligneo maller contundes donec milles caut
De stuppis pyrotechnicis touppines) fiant primo ex duobus aut tribus filis ex
stupa ine lini, cannabis, gossypii, non multum torti funiculi qui ponantur in olla nova
pitreata tum superinfunduntur aceti albi partes 4 urinae partes 2 vini adusti una
purificati una, pulveris pyrii pulverisati 1. hoc ora coquantur fortiori admoto igne
one liquores evanescant denique funiculi ex olla ablasi volutentur
crgnea cui inspersa sit farina pulveris pyrii, denique fuves in umbra siccescent
cerimae combuntur si quis leuriorem desidera, satis erit si stuppa tantum in acet
et sa deferves eat tum in spergatur facina pulveris pystius
quae adhaereseat aedditur vino adusto gumim Arabici hit tragacanthae nonnilrit
Certralentissima: sume mastichis partes 2 colo soria p. 1. cerae p. 1. . 2. Carb
ulverisa subtilissime omnia idende liques eaut adlignem filum cannabinum aut
ligneum in maam pluves immergito, donec cereicrasitiem consequatur. Alia
tem lenta: si unum aut alterum filum qossypii in liquefabrum immeryas
Ccharacteribus igners aut figuris in aere efformonidis ut nomimibus, insignibus et ppum
fiunt ex adstis batenae quae quantumvis conplicati uni possunt ad naalem
restitudinem radeunt praeciane si biuae regulo contrario modo conjungantur possunt ig itum
rajusculi salis distantes ab mnvie
circumdantur tum Biriono
ex cirs regulis fieri parallelogiamma saman
cofuxdantur, pupe pyrotechnica soluta mndim
ct posatu copteratus t iber n
dem praestandumt circa spongias commune,, quae prius infrastuli
nitri, lento igne bullire facies donec de humidum evanes eat, et
stupa desideretur
aralletogrammo duo exigna pondem
paSatm oa brlo
sponatur funis incendiarius communis vel alius ex gossus protortus ita in spiram disponatu
sclata, quae in olleam fictitem non vitreatam injiciantur
naxio ninis magnum, potest mortarium quasi aigneum collocari intinferreum, contineu
scintila a stellutis differunt magnitudine, et quod stello, ut ingiores diutius perse
quantitatem debitam.
notae ufiero contyficis
etcudo

## Folio 55r — 00068529:0109
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 54v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068529/jpgs/default/00000109.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 107 lines, status machine
majorem rocctetam antglobum aerem confineatur, subjicitur et suffrie eas quartitas puloe
ictus feriei aut apisracei facto exiguo foramime quod aderenam usque perveniat, deo debet in supet
feeres pujus exterioris asserculi notari tobi spira ne incollocandis ritiibus aberretur ai crens
interiore. loco ictuum simpliciu collacari apssunt rochetae curaerates, umo formari puxtdim
lignea aut Martaceae plenas rocchetis stellutisque ete. id inveno incommodi in elypeis
i quibus ciena hoc in spiras formatur, quod non prius formari et perfici possit cjus pens
Cclypei pyrotechnicihoc habent peae caeteris ut multos ignes emittant et plures
ictu expradant, ita aliquo asserculo corena vel capatis in spiram, ut eat a cimbo
perhelices ad untellicum Oneratur t crena contuso pulvere antalia maa tum aliqus asserenti
pysii ut parallelogranemum ejiciat. et accendat
conjumitur, in quo possunt fieri foruminaliitotam massam non pervadant in quibus rollocabuntur
quam crena earetur pulvere ita ut secundo usui esse non possit, quid separentur a
avicem asserculi crasitiem senti facientes quare praeferrem ego crenas in congu
rspositas, ut vides in figura illa therari possunt perfiramina in imtio reliora qua
dende alivo ligueo obturarentur, possent e in exteriore globi superficie sine alta
crena disponi in spriam ictus papuracei pta tamen ut ab uno in sequentem prolendatur
stupa pyrotechnica qua ignis communicetur. Eodem modo asserculos in forma
aciracis conjungunt. ita et pertica pytoleetinicae. Clavae intus cavo, hc
Tubus potedhnicus aptissemumi orspumpentum ad ordinandos crtificiales socos
quin pluces ignes et ordinate exeibet pla possint frlures,  pyx. des aut ligue
unt chartacei jungi, ut unius fundus sit alterius operculum ita exquisite, ut unus fiol cy linder
in medio fundi canalis seu tubus ligueus plenus naa lenta, infernie autem forumina,
quibus cecendere possit purverem granulatum supra fundum impositum. Hic autem pulvis
granulatus debet et sufficiens, ut simil et superpositas ignes operculum possit, attollere
ide poni rocheta, in alia globi de lacent es in alius ictus, incilia seratollae
Est veco et alius Habus otinuus concavus
cujus sola altitudo adi visa deu varias partes anta et aut b. quae ita
sensim decurtatur hic tubus superioribus sublatis
possunt in nnn pus
detrahuntur ad interiora, ut marginem et timbum ifficiunt ad modum coronae in quo excavato
Canaliculus ad pulverem artium, fit etiam fnamen, et hoc canaliculo ad interiorem cavi
maya ferettra paratus
pertingit 1) supro hujus modi dimbum collocantur omnis genens quahetae, quae successive accenduntur
cum ignis ad foramma accensoria pervegit. In Tubis profundioribus et pulvis pysrius granitatu
adjiciendus ad decutienda, fuligines, quae flammam saepe suffocant, scit. pot abras seu
materiae lenta semilibra pulveris ganulasi. Urtia spenes itadem cylindium avum habet in quo
 sariam fiuue receptacula, non quidem in cavitatem uternam pertingentra sed continendis rochetes
cavitatem quo ignis rvcchetis consmunicetur
possunt eo modo ordinari rocheto volatites melius tu curreate vel pro singulis roce hetis
uper fit etiam exiguum foramen ad interna
pxides plenae rocihetis vel reris, ignibus. Mudito plnes ictus pupyracei vel ferrei
posunt disponi in helicem circa parem cylindium. Quarta speriest est cylindersonstem
unus materialenta oreratus. Netensidem tamen supra acaam puloii granutatus et supra–
vibem ponimu stellas aut rodhetas curentes vel volatities aut globum lacentem aut plen
rulveris puorii lib. Bp. D8 Carb. 4.
vel stulo. pystii librapartes e4. litrilibro atR AC.
papyraceis ictibus. Materia lentae compositio
Carb. 4. coloc 2 limatura ligui e. Quinta speries: paisima ex iledem cavitatem
xylindrica habet prismaest ex semicytindris ppositum in singulis faciebus coleocari potest pyxes
ubi sisti in varia corpora formari possunt  labitu
Nulla pars prachina nullum otnamentum, tobua iynibus vacet. Statuae
saclenitubum sua magnitudinis contineant. In brachiis caubus rocchetae volatiles aut
lena rochetis aereis
pelles animatium, scindantur varias partes dleviter consuantur
it sit facilis exitur iitus qui alios minorss continent perpendiculares sunt ad hortronte
et inde proficiant idum figuram ex habere oolumus exhibendi Tubi festacei, nam metallic
covrenle, aut tribe
per fistutas ducendus ignes ordine. Cupreas multiprae feunt
Granctae Manuales globi 1. 2.d. librarum. magnitudo quae glolarum feneorum 45. 6. 8 librarum Materia ferrea (
iquescere possint composi tionibus
diameter trim circiter digilorum
atoi diame  istilus insuncum
tus va cum. Crassities iomeant vimae partis diametri. Aege
lametri Granatcend le
2 stanni, L marcasitae seu bismust
fricutum diametri, vaculum Tubili 
ex sequs compositionibu
utr. 1. D 1. 4. vel P3. D2A. 1 vel P4. 8. 3. P. 2 vel P4 D2 Crudi 1 Tubulus fitinatur contragranatam
ex materia mixta qualis campanarum, ut 6lib.
quod inseritur Tubus liguens, cujus longitudo est
tota pulvere pystio granulato impletur. Trbulus
ubi fuerit berre firmatus et oneratu
Accenso pulverem orificio contento projicitu
hlabent effectum svidi saepe nimis tardas, ita ut ab haste in nos remitti possim
platine composito ex +partibus picis ingrae, cologoniae p. 2. Therebint.)
in satis earum vim non ess
seratur stuppaidcendiariaemm ekiguum nonde
eum potio ata it
quam mali ferre +) Alio accem
cuppa Granata projicitur, quae ubi solum tetigeri–
biteq causi  ranulato pulver
tem incendiarium quo alcindetur
detur. Melior ista: tabulus
ita maxime gravis, ut tubulo ter
hulverem effundet, qui aut potus
s trahat funeu
elinquiturque granata apud hostes.
tanatamius cum hostes
ubi parsaccensa pulverem in foramme existentem tetigent, accendetur i i litari sed ad majorem bi
ubus perforatus  et per hunc funis incendiarius
sionem in uibem faciunt. projiciuntur communiter
duo alit tres milites funem trahunt
eandem semper faciamus distantiam. posset et funda projici
natur aliter id facimus. Ita guamatae sieroxa
antram circiter 500 pedum per ang. 45. graduum, ad quem diri
cuecari qu sa
juciendo esset mortariolum
icuntur vulgo Bombae stondere suo fornices et laqoeati
Tlabus ligulus immittitur2
ubi inus atmotus canul Bombae, adue  et.
anatae Majres ut manuales
Tubus in Granato orificium
subi nevis siceatis et stuppas in madum laceris et gentine calido imbutis errcumligentur, majoris se
etudo soraminis perqus
exsicorex fraguumo superficiem aclerditur
 ii
Rripis sotiter an tales fraicas

## Folio 55v — 00068529:0110
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 54r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068529/jpgs/default/00000110.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 119 lines, status machine
oncipiat ante tempus probatur si granata in pruns candentibous ignescat tota
fuerit finidam in ejus concaritatem infundito et destucsto foramme neacqua offluat effluat
cum aqua calida ujus superficiem illinitos. Si habuerit rimulas, supertis exurgeut bui
stylos ferreosunt pllu beos anfiges atque ita obturabis. Pndus granulohiabebis tratina
alibrae, in sphaericis, si a pondere totius solidi debu
totem Adiendum pulveris pirii incladendi pondus, pro quo posset peculiaris haberi linea in regulatati
pondus pulveris ajicientis pro majoribus, Bombis supra 100 b sit  uncia in singulas tebras. in minoribus po
ita ut perinde ponatur ac si pro g0 libris essent 98r et 90 pro 80, et 80 pro 70. Et ita consequem
debet tamen minui copia palveris cum ad parvam distantiam mittitur ut cum deturbanda est et difficiendum
vicim inea Gallerie) Cum accidit ut Camero Morturis majorem quam opus pulveris topiam cupiat infandato
pulvis necessirius tratiqu vacui itabunt altitudinem cylindri lignei violenter in orificium lamerae adigendi que
convenienter pulverem comprimat? Si vero pulvis debitus adaequet aut superet totam cameram addendus est
alius cylinder qui toti cavitati mortarii ipsius respondeat. Hi cylindri varii pro ut varie projicitur bomba. nam
duobus ignibus ejicitur solidus est cylindeis pulverem comprimens. Sed si unico igne ejiciatur, tunc orificium boque
obverti debet ad partes inferiores, apponiturque Cylinder versus limbum Atriatus, aut pluribus foraminibus in uni
tibus multoque pulvere trito plenis, perforatus, imo et pulveris farina super cylindrum effundi debet, ut eodem ign
quo ejicitur accendatur bomiba, hoc est pulvis etmaa in ejus artificio posita (ut scilicet cindro intermet
ute flammra a pulveres maturium oneratur ad bombam perveniat +,
Gunatae coeca quae orificio vel lumine carent darins tnallum sall amsent vide signe pau pra
varie incisa, huic obvertuntur duo unei silicibus
ellitur contia lupides igniarios ortisantue
exprimit. Oibis autem primo ad terram appellit quia sunt chordae et parmi in sclpiori parte multum ad id conferente
 sunt Granatae quae Tormentibellico adiguntur
ernant.. Hinc orificium quo accenduntur
abus hric serbiret nihil ominus
ut disictentes id ad modum cunia
is ita lecti, uttria mitaingro
deinde unico igne biccendantur, q
ntus ut frangerentur, sed nomse
b longitu dinem tormenti, non facile gra
nem admoventi per stuppast orificio
vid in stuppa. Heic concludo tunc odum
cendentes tunc non fuisse in usu +) Bario habentur (pecies
lormento bellico ejici solitarum Haubiqu paulo major mortario minor torment
ex taminaferrca compactis instructum hab E adjurctum it tubus insertur vdileae ferreae in 
icientiagranatam, quae foramin
forte orificio+) insertae plurima item foramina habat
positio supra volunt nonmullitubum esse ita longul
Memisphaerium in supiori parte cylindui
renlatatu semoe l ser
curplimd hamissorim pertulu sungiturcilindio ut in pyproibu
ametro brmenti et acci
ganatae spectat cylindium, in quo sunt plurima forumaria ad illud pertinentia et foramina pulveris pusrii pleni
cupem diminit analat nadtem et ticum perreum, quocompum
imo et pulvere necessario ad eam dicienda
uc per foramen tormenti perf
ecies constendit granatam sine ullis in volueris et additamentis es
e facillus et aperus ommnia in tormentum bellicum
ectis ea pars prima incedit, quae gravior est eo quod reliquae partes nonu
ab aere  retineantur. Quamvis nonnilli asserant impossibile esse ut non accendatur farina pulveris pystis
indus maiorem habere erassitiem, nam in 
aut stuppa pyrotedhuica in granatae drificio collocata, ob ygros quos Aranata in tormento peragit
intequam egcediatur, tamen tuttus ad pulverem pustium obvertetur.
quod habegt duo lumma ad idem foramen pertinentia, uno
panulatum in camera contentum. Quinta species
unt ex uno mortario aut tormento vellico ejiciantur
pulliplex si inferatur in duo peri
dese  acud at somertota
elepipeda et ita in medhios hostes demittatur, naximm
clepipedi partibus dissilientibus stragem edet.
a caoius anem a ute
ad stando coperetur est cylinder intus cavus mnumero forami
pyro techuicusconstat pluriue  mortam
um inseratur salco extelaossecto
aetereaaris
iculis ferreis vi
ts congo liseranotur transverstalia suatuo
aa tenta bene fartysfuerit funicili optrui tut
sereansn santi b sintelem eferu
iotus etiam lubjores; vel ictu
obsidione S. Audreaein scotia dolio uno boo mulites oumeratos. possunt et do lia inaxemrotis aptatum inseri;
udtbot oiuis iaten naun ve es etutoeu vediquar
causa jaciuntur, ut Cartuches grando pys rotodinic
penrcie ve antertamenei aitidu tormen cs oronoi
etis possunt quandinis partes congmentari in
in pyxidibus ligueis aut ferreis, vel formandi
constanifles fereiscebet
antum licet rocuntat cr potest, et
picis nigrae partes 4 cologoniae p. 1. Cerae 1. Ar. Therebint. pusiti
claterum partes qlai seobis ferreae
es vel glandes et compone globos mortariis congudentes Alii conjunguunt gus
lobicandentes ita tormento esiei possunt, supra pulverem cylinder ligneus, exacte alto
iti aequalis potest item eidem (pulver
paminis aut stuppaemadefactae, tum tota vacuitas deligenter verienda
cavitati tormenti respondens cujus diaraesesaltem ejus altitudo sallemdia
posito simutus globus candens indatur ldment
for pobus fereis ex igne non proculpo
deret accuratius sumat  diamem et dividat in portes
na regonitur pantos
rament fem Y. serraginis (Segan abie
ineae in agua sa loctae et siccatae 2. carbonum betulaei. pu
maae, ut scintillae sint majores. Experimentam bonitatis, si maa
Tamma alta sit uno palino crepitantesque parsent flaumas
in tymnani corit secidentes ieud s ad pero adant et tubus semipatinaris arserit per tempus itendquo recitaretur seme
sic praeparata oncraveris, tubum, cujus diameter
non festinandi scubocum Apostolorum. poterit et haec maa oleis quibusda conspergi, ut melius comprimatur prma
recies globi ex succo lineo dictis mais contrato, comprimendo materiam variis ictibus ut duritiem quand
acquirat quam maximem Addendum orificium ligneum, et duo annuli ferrei AB. CD, quorum diam. sit diamet
annulos religetur ut in globo Geographico maridiani et paralleli, fast
onnica melius corareant.
tis  ectus majores capient globos unius uneiae et habent hon
imo et duarum dractmarum. Mossunt ictus habere qua in
inem quartam partem (+ quadruptum potius +) globi cui aptantur+) perforantur terebra globi in se
suo orificiorum minorum cglandes sermunciae
niculis ralidequ adiguatur ictus varieque disponuntur, ut alternis vicibus foramina nccensoria modo sursum modo d
et iis imponitur glans plumbea. Globus pice operiendus tali
tum remove maami
sistili ostou uidi etes.
eitem aci   mn lobum
ai 
bitur ballena et incen-separatum inis admovetur
adet boc fertim crmenti in ejus profunditatem
ponistibe terra operiientur
Redacto osus in praeliis contiaque
lobi sucentes incendiaria
tro globe der, et arcus celtus
veus quidem subticiter teritu
globi. Sumatur funiculus benetor
un concursu ( quovis nod

## Folio 56r — 00068529:0111
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 57v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068529/jpgs/default/00000111.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 94 lines, status machine
secunda species globi incindiarus in fundo habere potest 3 aut 4 granata, manuales, uta
darum orificium inferiorem locum respiciat. Oneratur globus maa convenienti. Pro duobus annulis
AB. Cd (vid. fig. p in pay. praeced.) possunt ponr duae lances in limbo creterrimis boraminibus perforate
ut funiculius melius inserantur possunt et in seri ictus ut in prima specie. In 3tia specie oneratur fere
tota globus Y gramulato, nempe 3 sit superigr meritur maum supra descripta pulveri inferuntur fiaque
menta ferrea, silice glandes plumbea addanturi duaelances ut supra. Pros ictitus infiges undique conlandules
ferrea, quibus singulis prius quam educantur ex matriculis, imo urius quam frigscant
ferreos aut cupreos, ut deinde infigi facilius hossint ubi totam superficiem glandibus contexeris in picem immerge
ut globi nnon amplius appareant, et convenientem mortario aassitiem nanciscatur
uncutimalium, ut sintessive agant, nil refert qua proportione, melius tamen intervallum aequale
ex tala sed et ligno, quo solidiores sint. Congmentandi ie vacillent. Materia tenta primi coprosur, ut ter sun
quinta species ad incendendas aedes aptissima sola constat materia
senla suprae descripta additur tamen spiculam, ut melius ad haerescat. His quidam incendi volunt
ravium carbasa, sed ob vim tormenti perforarent Aptiores ut in labulas navium pjiciantur sed vereor ne
anguntur et disstiant impetu. (+ possunt arcubus vel aliis modis ejici 1) Eex hiec mac et ligneiglobi
possunt et granatis manuatibus instrui. Melius orificium obversi inferioribus, ut certius flimmaris
ignea pluvia liquetac in vase fictili vitreato super carbonibus absque flauma  1. E4. injice  16.
dum solvitur misce bene et cicorpora, remotoque vasculo ab igne infundito pulveris puris granulati _8.
maam frinefactam frange in fragmina nuci aequalia, et stupa pusrotechnica solata circumda et
harina pulveris pyrii insperge. Haec fragmenta pone intra globum ligneum simul permixta
cum pulvere conranulato. Camera accensoria ita iptanda, ut prius pulvis accendatur, quam globus
tocum tangat ut melius pluviam imitetur possunt et aliae compositiones assignari E1b3. D.)
f gramilati 1. tramenta ferri L vitri psati 12 vel 41. D. 1. P gran..
etiam ferrum: 4 unc. 1. Galbari g. D4 p gran. 4 DC  unc. G. D2. colo f. 1. P gran. 1. periculus
maximur est in his liquandis, debent enim liquari ut mise eantur sequens liquari non N
debet. Rlb.6. D8. F tindi 2. P 4. tere, misce, incorpora solve iuter communaim V ignide cocta
aut gumim Arab. aut pruncrum cerasorum ve, et illi madivi vase vitreato aut cupreo positae supecinfande
compositiones quae aqua incenduntur D. 10. A vivi 6. calcis vivae 20 vel D. 6.A +. thuris.
misceto bene, fac globulos ut libet
calci vivae 12 succi ceparum. 1. vel aequae portio nes aliamenti
Calphuris a olei de vitellis ovorum, omnes hae maae torreantur in frixtrio fictili vitreato
50lini 12. v pecrol. unc 4 puto. pyst.
ut maa spissa confectionis instar evadat. Adde quartam partem cerae, et incorpora denique serva in
vesica odeo bene imbuta et orificium cera probe obtura, ne externus aer ingredi valeat Haec cnca
in aperto posita afflatu venti incendi potest, et respersa aqua pluvia flammas eructabit
 vel calcis venetae nummi arabici, sulphuris, olei lini ana, inde massa, u aqua respersa flamum
concipiet. Hieron. Ruscellus itatus dat compositionem ljiis sputo vel aqua respersus accenditur (+ est
jam apud veteres +) sume calcis vivae, Tntiae non praeparatae, multoties clanficati lapidis
magnetis ana p.j. Sulphuris vivi camforae, anq p. 2. terantur subti lissime ciibrenturque omni
et reponantur in olla nova fictili angusta Et hoec mittatur in trucibulum satis amplurs quod
et filis ferreis vinciatur, atque commissura luto fsapientiae stipentur, ut
iltero
respiratio sandem ubi tutum exiccatum fuerit reponantur haeccrulibula in calcaria
aut lateritia fornare et igne vehementi exurantur, tum extrahantur, una cum calce sufficienter
cocta aut lateribus, et eximatur lapis. Altera haec erit: sume balsamisen olei benedicti abram;
calcis vivae libras 8. misce oia et incorpora, quicquod hac maa illitum fuerit conflagiabit, si ea vel
ernaea seu lagera  et stinct potti seu uemae foeside) infunditur in vas
Tostaceum calcis vivae subtilissime putversata tanta copia quanta ipsius tertiam partem oecupet, reliquum
vasis impletur pulvere granu lato et desuper aperitur Cartacex et ligneo orbiculo, qui impicato aut
inceratocinteo occluditur, ad collum aut auriculas annectuntur funes incendiatus, utraque parte accensi, +
in medios hostes projiciturvas testacium u in terram illisum pungitur etfust maa funes incendiaris pulverem
Tantum capax aliquot uinciarum,  sinus repletur pulvere granulato, cum prtionibus Mercurus sublimati
incendunt, oriturque famma ingeas ut obscalcem immixtam foetor et nebulae
aut boli Armeni collum maalenta oneratur. Hoc in hostes panter pjiciuntur
essent vasa, possent et granatae mannales X ictus adhiberi
violenta plenorum, et praeter superiores has duas compositiones addam Vennicis qua
8
corius inaurantur librae X A Bivi libras sex oter resinae lib. 2. nihi  olibaniunam cam eurae
uncias 6. aquae vitae optimae tunc. misceantur oia optrme ad centum ignem fietque mixtura qua
Alia: sume tulveris pysrii A. D. X sinus ana dipid lib.
cam f. une 2. terantur cirbrentur, addatur pusillus sal com. Adde 00 Alio. aut petrot. ut tota mar
tmibuentur stuppae quae in ollas ponentur
pulmenti temperamentum habeat, si debilis fuerit maa adde F pyr
Coronae aut serta postolechnica parstraie consre telam cannabinam vel lineam densam
in succum oblongum, cujus latitudo sit 4 aut 6 digitorum, longitudo 4 aut 5 pedum. Hunc repte aliqua
ex supradictis compositionibus ad globos incendiaros, vel sequentibus: Dtb g. A1. p 2. vitripsati 2
vel P 2. D3. A1. Carb. L vitri p. Unc. 4. vel P2. D. 3. ColoL Vere misce saccum mina plenm
efforma in circulum potest et inseri circulus ferreus, ne inter comburendum adsuam rectitudinem
bede
possunt et inseri ictus ferrei modo vinciatur naa funiculis. Eodem modo fiunt serta 
atem tam serta quam coronae duo aut tria foramina accensoria naa accensa in hostes medios
projiciuntur. Funt et spharrae constantes irculis ligneis aut ferreis, quibus dolia muniuntur
Hi circumliniuntur pice lique facta cum p pyrio mixta sumatur et teta longitudinem aequalem habens
circum ferented circuli latitudinem triumt digitorum repleatur compositione stante ex  pyrii lib. 1.
A unc. 1. Olb. 3. et pauco oolini aut petrolei. Habeat et frusta slphuns
potest et aliqus cirenlus huic primo adjungi. curd et terstir ut fial sphraera o
haera plobe accensa, ubi concepert ignem, c locosuperiori et declivi inhostesimmitti potest
virca inrendiarias in aas notandum, quod non solent nocere communiter nisi tectisstramineis et
scandulatis. Bombo pindere perfringunt omniu, sed magis subvertuntae des quam incendunt
Ego putem optimum esse ut Boarbis magnis includantur ictas, qui globos igniferos ejalalentur, ita
In quearibus, ignem tipuis immittent 4,
in vase lestaceo vilreato vel eneo, aequas partes A, piciprigrae, picis resinae, et
in chibem mullo intinrem quam sit cavitasmbitehis putieine not set voluta an
ulvere pystio granulato Tege otam tela gossus pina et mutte rursus in eandem maum, et pam
um ciassities sit gueniens ultima custa ex  pyrio manutato Globus sihe ullis in volueris
ra pulberem purium in morturio ponitur, et ejicitur Aliter
Dclarificati p. p. f. 1. anripigmiruli I picis durae navalis
Thuris 1 omnia tande et tere subtiliber, et imifre. sume therebidith p. 1. pinguedinis vervexinae,. 19 petril. ora in vas
escant lento ryne. liquefactis affunde superiores conositiones hujice lande
geobos fac pro magnitudine lubita. Accensos fubte manu projnere so majtres et portariis esi ciendi
agantur ne diffluant aut vi pulveris impellentis erssitiant. Sequens copositio nonyssumtur
Rlis te Eb io picos in
elarbento lib flemne at ene oc
prpo el seunus si vitls et rocere mallia hoc

## Folio 56v — 00068529:0112
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 57r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068529/jpgs/default/00000112.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 95 lines, status machine
e ToR Menelis BetLreis commususu
Tormentorum in Gallia solent esse speries 6. Tormentum Majus Colubiina. Bastarda. Media. Fulco
taleunentus Torm. diam dius. 6. lin. 4. long. 16 10 2 ped. Colubi Dium. 4 digs. 11. Iin long. ped. 11. Bastardadium. 3
Media diam. 2 digs. colin. cong. 82 ped. Falco. diam. 2 deus alin. long7 ed  ped. Fal
His adde Tormentum cujus di–
aliud cujus diam 4 digs. longs 9n ped. Glob. lib. 12 Est et alra Tabula ta
espis sacer sacer sacer colobr. Colabr. Colubr. Colubr Torm. Torm. Colub. Colerb.
oc
Olib.
 il 1300 1guo Ruo 220o no
variis modis institui potest qmparuo, italicet fater sit longiaer formento proportione, non tamen absolute
et licet brevius sit tormentum proportionaliter, tamen ad majorem distantam enuttet globum sitormenta ejus
demetrilongiori longius et vulidius jaciunt, quia pulvis recensus in congiori dintius globum cuxellit ita simpliciter cumo
pulveris impositus globus vix propelleretur. Deinde aer, ipse expollantus in congiori major, ergo magis resistens exprils
oni ergo plus pulveris accenditur Adde quod longiora communiter etiam ditiora et graviora ergo firmiora, nec ita facile
subsultant, ergo validior viimpetus imprimitur globo. sed non debet esse longitudo nimia, nimis crescet resister
ia aeris dejiciendi (3). (+ vera ratio quod si ninia longitudo, utpulvis satis rarefactus sit, antequam
rmenti latera. Et ea plus nocere potest, qui
tum superest aut aeris adruo dilatandi, juvare possit +) favet experientur, nam colubrina cujus globus 2olibia
Tum, ut ad tantam distantiam projiciet gnlobum, ad quantam tormentum ejusdem diametri, plusrequirit
lveris, dantur enim illi comminuiter 4 glob et tormento duo trientes. videtur ergo nonnihil efficere
connitudo. Referunt et tormenta lonsicta, quae ob contractum vitium fuere decurtata, et devenore meliora
possumus in genere asserere, ita disponenda esse omnia ut dum puliis accensus est, globus e canna equedia
ur f uno potest pulvis esse accensus etsi aer ejus nondum satis dieptatus +). sed haec pendent abt experientia
Majori tormenti di formenta, mo e respectu diametr idem in primu
sic considero) globus longius ejaculantur nam certum expenentia clobos majores longius ferri, et globus
orx calapulta 10 pedem non perveniet ad quartam partem spatii  quond emetietur emissus ex tormeni
pedum. Et globi plures minores non ferentur tam longe quam unicus globus. etcata pulla minatissimis olan
dibus instructa minuitur jactus. Multomagis miauetur si  eadem manente diametro minuatur pondus
proferreo globo sumatur lignens. Hinc plunibeque aiptior ferreo quad spatium percurendum, sed non in vedin
ad infringendum, nam glans ferrea aut etiam glans stanneaeui instretur glabus ferreus cubus Moracem ferreum
perfringet, cui plumbea non nocuiset caterum et glans plumbea vi adigi potest incannem, non ferre
quae perfringeret. Rta Globus gravior in specie it longius, quia diutrus resistit ergo pulvis totisacienditur cert
tormentum explosum sine clobo non edit dimidiumsonum. plures globi mipores majorem
habent superficiem ergo intigis illis resistit aer, et haec restistentia aeris ob unguam celenitatem hic valde
potabilis magis quam in mota gravium, aer enim magis esustit motui majori. Glibus ligneus non videtur
esse crpax tanti impetus quam ferreus si tantum conciperet, partes separarentur (tan forte majorem impetum
etinet minoremque aeri communicat pliumbeus vel ferreu? +) adde quod porosior ergo magis ab aere impeditur f, hoc
nihril et remediaibite +) denique prius ejicitur, quam totus pulvis accendatur
imprimis in jactu arcuato ubi globus longum spatium in aere emetibur et sub finem fertur
resistit dum globus fluvium lacum patudem transuittio. Si
tenu ae laercis oenne lamitti  astantiae. Epperientia hoc reflatur si dis sclopetu explodas versus siopu deunde
facius ad huc semel collocando situtas aqua plenas secundum lineamitineris, ajunt glandem plumbeam
inclinari ad aliquot digitos. Volunt aliqui ictum ex mari interram validiorem, quam contra. cum tamen idem si
medium. videtur fier, quod aer corcatormentum crassior magis resistit ergo accenditur totus pulvis, re ferum
Geobus fortigagit in murum, quam havem eb secundum
hanc proportionem deberet 3 aut 4 naves penetrare eum tam en plerumque in navi lem aneat, satio quia navis
exdit, ut lana obtundit ictum, sive quia compriuntur simul aer qui recurrit in ipsum globum, sive ob alia
vam fugiens. Nervis in sicco etam verementin
inaliqua a tormento distantia, quam sub ipsum exito
raves. vehementius feritur ravis ad no venieus
sed contrarium socidet ratio et experientia. Forte alicubi cum tormentur catapulta nimis muro admota satu
volunt quidam vim globi majorem esse
red or inter orificium et murum non tam subilo ceda valens, fuit quasi reflexus et globum repulit
aerquam, quod cum ditius sit tiagis onerari potest considerandum
re et certior ictus, et tota ves in globum impendetur, ut si quae tormento impenditu
Gonsi in glaebum reflectatur, uet animalium diffcilior, motus, si solum lubrieutas it sed Gavitas tormento
ertum est Tormentum bellicum ad 2 vel 3 passu retrocedire quaeritur an
ediatur Globus. Autores variant sed dico primum non absolvi etrocessionem
ante toma globum egressam. Nam volunt Erardus et aliimi suggestis inferiorum alarum tormenta unica instiu
et se subducant Eostibus. Et ante Rupello
aem volubili annexr, etita disposita ut dum unum
tota ut dum exploduntur proprio motu eis
rati impo sita erant duo tormenta bellica i re
but globus, qui tamen quadrante abergasset, si ante ejus egressum fuisset absoluta retrocessio. Puto cumglobus
sim
egreditur residcessionem adhur admodum exienam esse. Hinc rittota nonnullorum disquisitio de errore
ictuum secundum variam dispositionem tormentorum Nemper in situ honzentali recerdens cormentum rete
B ex D in C, respicit A ut ante. cum tamen in situ elevato, recedens non amplius respiciat A sed C.
secum retro rapit, sed hoc quoque exiguum
tus fieri cqpositum ex duobus uno qui 7
est tormenti retrorsum. unde oblequito
inea aB Esssed quia linea CF. Xigua, parum hoc considerandam
linea Animae tormenti continnatae, altero, qui
ot sed glumoidetur quod sope in sicu foritontt
lobum vi exhalationis ignea initio attolli supra lineam ho
lescendere globum aut 3 vel e pedes temperem deflecteta
fieri non deberet. Kethio altior et multi ferunt car
assus scopum attingant cumtanto pulvere si minor sit distantia supra
nultas ita ee compositas ut ad 20d
non parallela cirreae Animae, quia crassiora suntt ad candum
decurrat, sed descendat. Quidum asseruit se globum per circulos d aut
ade saepe um horzontatite s posita creduntumr habenit situm elevatum
1o in longitu dinempositos, ad 300 passies secunda aut tertia explosione trajecisse, sed testibus opus
praxi tamen assumi potest, ac si per
licot tantisper ascendat rursusque descendat
eenssm ta por
 4tertia circiter lineas. Modus experiendi tempis alsit specta  scopi et notavi
cormento A et scopo B. et observet intervallum inter sonum explosionis et sonum percu
caepe non interjici tempus pronuntiandi duas syllabas, ut fere credibile sit observari
Mersennus 100 exapedis seu 120 passibus geometrit hoecem cormentum et optime inno tescet expientia. obsen
an ex huo passibus non descendas infra scopum, inde cd passibus, et erva, donec incipias infra
jactus honzontalis, de but en blane variat, ob
andi in
Geometricos jactus honzontatis non excedit. taque

## Folio 57r — 00068529:0113
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 56v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068529/jpgs/default/00000113.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 98 lines, status machine
jactus elevatus diitius continunt in linea recta, nam globus melius incumbit pulveri, diutius esistit emissioni cm
gravia non resistant motui horigontali ssimo am et sic tarde graviora moventur
tem lendentes breviores sompensandam tamen hoc cum ipso, gravis adjumento ex proprio discensu per granitatem quanqua
hoc exiguum, quia exigno potempere per parrvum spatium descenderet. An illus posteriores validiores. Non  vide
quid hoc prostet, quam quod machina, calefit. Ergo purverem nonnihul exiccable facctius accendo
sam calidus intra grana latens, non tantopea dilatatur  videtur potius aer in granis inclusuedicatatione sua agere potius
quiq imo calidum tonnentam sidam explodetur aerram tangal autoerem Rarenam attrahit volunt quidam quod
fosterius ictus aerem jam commotum et apertum inventa sed hoc nihil est, quia tamdm non perseverat aeriscommotr
Numen pro regula calibtae habentur si radices cubicas extrahas de 1000000. 200000 et
diumetros globorum 2. 3. 4 ete. usque ad Zoolibrarum dato
habebis rudices cubicas de. 1. 2. 3. et usque ad 200
onta diametio 2oolibrurum, investigare minores ferxperimentu
c eniaat ot  popositae mace majore.  dianteter tsimentus mapr diameto gob
sassem eo mam partem, aut 15 mam. Glrbi rormiti seu non retundi restriendi, fieri enim potest, ut possint intrare
nectrursus sine disaustione formenti eredi. Calculus etnm minimus, et facilius crinuor quam majol adhaerens, potest se
abere per modum tormertam infringere cunei, et tormendum frangere
Mensara pulveris, petenda et a fine. plus opus cummuri impetendi, quam homines quorundim regula
formento majori pulvis et ponderis globi; incolubrina Alii protomento fringendis maris adhibito 10
PCmm pulveris librae 10. pro globo libb. pulveris B3. pro cosubrias 20 libb. putri1 6. pro Extabi. lib. 30. p30 aut 32
ib650. pulv. 40. (Quidam communiter n regula, observant ut pondus sit globi. Exc. 1. cotutria
hon salvs
ut our  nu qua adta semebut
aliqua in cavolibertatem, nec superet pondere globum, nec machiaa sepeliatur
alvis comprimi noncibat debet, sed non ita contundi ut amittat grana
metalli non in medio, si non est protensum in lineam rectam
unde globi in partem unam impiagunt et tormentum infringunt. Si variae cavitates quae reddunt tormenti
defectus Conmentorum si a nima seu vacima
fiagile, amd saepe in tavitacibus latet ignis on pulvere incendit, in agnoe libratorum periculo discumpuntur
machinae in parte postica ubi pulvis et glibus, quia ibi praecipuus impetus, cum alio devenit, jam motus est
et non amplius resistit rarefactioni se imo adimc aliud, quin debet leterius moveri +) pulvis jam habet spatium
mnajus in quo dilatetur quia materia dersior inferiore locu affectut, hinc et infra tormenta densiora
ediores magni moment, quia in angueis exigua inclinatio fit pro ic essu maxima
prsma sit quadrangulare, cujus latus aequale sit diormetio Terment integn, tam solido quam vacuo
aliteriore scilicet cormenti parte quaeratur centrum utriusque apitis, signeturque line
unar superficiem per medium tunc pliqua povrs prismatis nempe Bd torno elaboretur 10. praecise
intromitti possit in os tormensi belle
quadare. Retae tormenti sint in aequicibrro, aut potius duo cardines. Intromittatur culinder Bd in madhinom
potos centris prius inventis et signatis xonec praecise
tum perpendiculo ita aptetur prifina ut. superficies AB supremum locu occupet et sit horjontaliter in
disposita Extenditur filum se cundum lineam AB. Hoc filumqvae susponitur pervenire ad supficiem
metalli. Hoc filum signabit in interiore parte punctum aliquod sin posteriore item parte seu cauda aliud
quae duo puncta pruccta diligenter signanda sunt nota visibili quae nunquam obliferetur. liguo
flii duplici horma AB. Cd simuli
ode in tprocolligata utuntur. Hae enim normae ita sibus uptar debent, ut sint in eodem plano
utendum, ne tempore incurvetur
una inseritur in Tormentum, et ne vacillet duobus afferculis C et d continetur
Ac verticate, ope perpendiculi atque ita signantur puncta duo, unum in limbo erferiori orifica att
in eodem existens circulo verticali
cormentim exractum foret fucilius haberentur; primo enim poretetur assprcatus intia os madiine
et quaeratur ejus centrum. Cum perpendiculum ita adhibeatur centrum attiagat aut ei responde
tunc ocutus dis cernet punctum signandum in summitate cimbi; quaeritur pariter centiam eaudae
diculum ita illi objicitur sut respondeat priori puncto in extremitate cimbi notat
ita in eodem existentia circulo verticali cum animasen vacuo machia
omnia tormenta et cusupulta adcandam crassiora,
ibi resistendum. Hinc linea visuatis radens metallum non est pa ralleta lin eae atrimae. ia sine
de Epore orto ex inaeqvalitate
nesanmulicandae, super annulit capitis. 
formentum secundum lineam ni talli visualem sie opus ad 500 pass
ut annuto ad ortficium capitis aliquid addat
esse jactum machinae per lineam rectam, sed supra diuio
i ignis et rursus descendere optimum erit
namletq. Nonnulli frustum candela
vellem in superiori parteligum
 secundum praxin praecedentis, quo in venientur duo puncta in eode circulo
et
clium semper altius cortineam
fformare cglobulum aliquem visibilem
quamvis enicm rotae non essent honpontaliter
sisilaoen e in orificio machiriae, ideuerit rectus alioqui singulis vicit
invenienda puncta altiorue tam in ore, quam in canda
pap octet e elobus ad latus plurimo obliquisatem im animas
auda pmctum dexterius aberratur ad dextram
icantur alii capterum seu compagega
 numemen collicartionis non paralleta aximachina.
t ninet respondea anima i medro ad
vendendu sufficeret abella condara itu cujus perpendiculus e haberet acumen
hibeatur libella, ut filum lineae fiduciae in cumbats et in tali situ perpendiculum demittatio
abebitur punctum verticale tam aute
al perpend. cad at in ineam  AB tunt anima est horiton
bellaz seu ronzonteu, vel certo
equalis est ei angulus cd qui est elevad s
longitudine, actu horizontatis scopum semper removendo
halvacum ejus, non opus esset regula
nec notemus globum nonnitul incliuare vel si in planitre aut ad citus maris tormentum disponatur
proteturque distantia ubi globus primor
 altingit distantiap auto minor erit jactus horzontatis. Pote dinus et ordine experri alia
selevabes, et experientia deprehensum qu45. dare longissicmum. Merseunus experimenta refert
ita ut non slebetur nisi aliquot pedibus supra planitia
aris ad gradus 22 elevatae et supra super ficieri N
lubrinae horpontaliter dispositae et supra superficiem horzontis extantis pedibus 36Glotats ferreus
s librarum spatio circiter o secuudorum mansit in aere et percur
honec attingeret aquam insumsit  secunda quo tempora gravia decidunt secundum comminem ravem per
12 pedes longi eod. modo dispositig lobus
(6 tantum de in aere consum sit secunda Alia colubrina 1o pedes longa, cijus Gglobus, 4 digilorum, horquuta liter directa
nempe semper cn esceret accelerao Alterius tormenti
edibus supiicuplanicam maris extaus globeu emisit qui tuta nimita in aere consuasit et quictere
partar sumsit. Roblivalis obervavit tottmentom otus ex vullus chendom
slec soplu ar este in a besoresa 4 secunda cn aere onfntise

## Folio 57v — 00068529:0114
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 56r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068529/jpgs/default/00000114.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 101 lines, status machine
si impediatur Recessus latapultae ictus fiet una septima parte longior
Calilaeus notabit jactum horipontatem rectum esse tantum dimmidium sactus horizontalis mortur
hoc est donec globus solum attingat. jactum autem medium en graduum 4C esse adhoridontatem re
ut 11 ad 1. et ad jactum hovifontalem mortuum ut 6 ad 1. vel in minoribus entasultis ut 5 ad 1. jactu
autem horizontalis mortuus adj actum elevationis unius gradus, ut 5 ad 6.
rectam in situ madio seu graduum 45 esse quintuplum jactus recti horzontatis exinde des
lineam parabolicam. In cormentis bellicis maximus jactus in situ graduum 45 erit pedum 16200
seu passuum 3240. et tempus erit 30 secundorum
Tabula Galilori: pedes pro elevationibus: D. 2700. 13256. E. 38b0 3 4421. 4.4969. 5. 5504. 6. 6020
7. 6524. 8 7030. 975.3. 107982 15. 5439. 12 8882. 13 y313.19.973015. 10134. 16. 10427. 17. 10804.
8 111 69 19 11521. E0. 11960. 2. 12186. E2. 12500, 23. 1280V. 24. 13056. 25. 13360. 26. 13621. E7. 1386y28 14109
E 1336026 13621. 2713869 2g 29. 14396. 30. 14537 31 14730.32. 14913. 33, 15082. 34. 1523935. 1548
25. 1613. 37. 15730. 38. 15834. 39 6926. 40. 16004. 41. 16069, 42. 16121. 43, 16160. 94. 16186. 45 16200
in hac Tabula cognto uno rectu dati tormenti, invenire poteris aliumper regulam proportionum
Neu enim omnes Machinae (actum habent aequalem, nam mortaria quae bombas jaculantu
maximum jactum vix habent 6000 pedum seu 1200 passuum Notandum jactus aequ
ponamus H globus spatio secundi percunit 120 gassus, +t
a aeqrada distantes esse aequales.
AvulsMersannus intra secundum granedescendens percura  pedes. Euo penre invenio, quia pendulum 3 pedum
miito secundo sed arcus 50 grad. aequalis circiler semidi ametro ergo funepe
Tia semisecundu dum vibrnoes efenrunt ad 50 aut bogradus plies percurit quamtres pedes E
mimito plusqsuam quadu plum sepplures qua 1n pedes repericm
nos libemm plures quam 3 pedes ergo integro
edes hinc procedendo secundum seiiem imparium
tertio quinqui es 15 pedes etc. si addas omnia spatia habeas spatiam quaque percurnit
 intra tempus propositum cujus dupla debet percurri eodem temporea mobiei, quod initio alla
habent velocitatem, quam grave acquirit in fine et repetietur cGnrave descendens ex 1170 pe habere
in bine eam velocitate, quam  quod scile quo eod tempore duplum seu d2B pallu seu 1620
snue
abendo perdeni vet celcribatenstres eiclm esse diumd
vicunque sit angulus EF est aequ. FG. sed tioc determinari possunt exactius ex contemplave parabolae sed Revera
mod nclrgitur resistentia aeris. Certum epim est motum globie decescere it ignoratur ine
stantiam ipius ad quam fertur honoilliliter
ex mari in terram esse quinta parte vehementiores. Adjiciendo experenti ae pulveris quantitas
paduum 45 globum procedere per rectam ad sextupeam
Mortaria recens inventum vec puto ante dolanam ot sidionem usur patae bomibos Nam anno 128 quo capto
rupella ponorabatur, cum nec una in arbem fuerit projecta, licet odessent reqvisila arbs parva
confertae domus, et ligneae, propugnatores cives. Diameter Mrortarii est utiue pedis
diameter (amerae 3 digitorum, congitudo 9. diameter Cirdinum b digitorum longitudo 7. Globus diametrr HL
digilorum crassities unous digitiX Z linearum aequabilis quantum fieri pt figura sphaerica. quamvis et cu liud
lea adhiberi possit, duaibus cnsulis ad orificium instruatur aaveatur ne sit porosus, aut majorem crassitie
habeat, multor admitsi solent frandes ab artificibus. Oificium unius digiti et E linearum. Tlendum
eadem me mensura et qualitate pulveris. ut quid certi habeatur debent fieri tubi lignei materia
ideo uno circiter digito, prope extremitatem quadrare debent orificio
donea implendi ad ferendu
clobi congitudo aerit digitorum 6 aut 7. perforantur autem foramine cujus diamete quartam partem
obtineat, levigato et recto. Camera cujus conpludo condigitorum pens plalveris continet, quam
reparitur ad ejaculandum globum ad id enim praestandum 2 aut 3 librae pulveris sufficiums
deliquum ergo camera excipiat exlindlum ligneu. Cavendum autem, ut ves hujus modi cylindiis, eodem
alii sint crassiores, alio qui pullus erit ictus certus debent
derantur tates pulvens Aiti 168. 2. A 1. boracis-
main bene terantur, et cribetentur vec  triti
modo crpacitatem impleant exacte, nec
argotornari compositione, quibus tubiquebo
lb.4 B1. A Z. vel F 16. 1 colocs une. 2. oania bene terenda, cribranda, miscenda Materia hac onerantur cubi
inserendi bombis comprimitur autem, ut aliquantum indureseat quare immisa certa copia mate riae ope
virgae ferreae et mallei lignei contruditur, ut in rocquetis. Fiunt item alii Tubichartacei minores ea
mortario. inquo haec est difficule
remitti ab hastibus.   accensa est, et mortarium porte
aa implendi, aptissimi ad admovendum ignem tam boluba,
dissiliet in eo et ipsum diffringet; et sane certu est saepe pulvere a furie nicendiam
bomba non accenditur, non nocet, imo
non accendi. quare fit tubus chartaceus cujus crassities aequalis calamo scrpplorio, longitudo uniue digiti.Hic
inseritur intra lumen mortarii, ot intereadum tubuli materia cburitur
librator tempus habet recedendi. Morta
rium ita oneratur: primo inejus sameram 2, aut 3 librae pulveris pyeri integis et ben cquranulati initiuntur huic
niuris harrere debet salioqui jactus dicbit. Excinder non superet cameram.
tolla cale facti
extremitatem, stuppo
circumdatus, inducitur. inseritur tubus sua maa instructus in bombam, ita ut exacte orificiulm e
impleat et pulverem postium tangat. Bomba ita bene comnparata intra mortarium collocatur
tius partem inclinet, quam in aliam, ideo humus et cespites adhibentur
it
DE, b
vi planitie, func assumendi angili supra 45 grad deut minuendus pulvis
Tormentum insititium
in petarda. Eluditur facile diligentu
  dinilom, cloinmeler vacureatit ad
e qui ec jactus licet mortari
aniui possit mortarium ob obstantila forte
e
iplum uanis castellis caprendis apta
quae unaphite habet receptaculum excipiendo
cium. Non fimplli ciler foribus admovetur alioqui tantum
idfores hoc Tabula uneo ferreo dum impletum est pulvere tolmentum, inseritu
betur crassior subula fergeis laminis armata
lenta oneratus, ut ignem in medium pulverem deferat, sic enim major ajus copra
actenditur obturatur trifeium formenti orbento ligneo, pu
catur, pro locis, aliquando simplici furca, aliqua
quadam boservaioes circa cormenta resid
cera obtutantur foramina varis modis ess
teviter intijungi ferream si incaluit aqua it
ucus iu stdnt o guas ecus
icolubr. H. 4o. M S+vo. Sacrum, H. 350. M4200. Falco H. 300. 600.
conteris advere possetum quave xoml o poes conficit intra
i
abetine emvennt guat tltii sonus proce
u santr andiur uut tmtinitis ecu
Ergo 2t aul es minila in tel nea. Ergo pollibilo esset ex tungna
are, am perputeides mopetem uenan frerieas
hantem idem anqu