# Leibniz Legible — https://leibnizlegible.com
# Piece: https://leibnizlegible.com/api/records/49644/text
# Catalogue record: 49644 — für [G. E. Stahl]: [Replicatio]
# Incipit: (1) Assertio erat, alia in Systemate rerum naturalium
# Date: 1711-10
# Sender: Leibniz — Addressee: Stahl
# Akademie-Ausgabe: AA VI (assigned, not yet published)
# Record in the Leibniz-Katalog: https://leibniz-katalog.bbaw.de/de/extended-search?id=49644&katnr=45163
# The Leibniz-Archiv's transcriptions of the letters of 1711 (pre-edition): https://www.gwlb.de/leibniz/digitale-ressourcen/repositorium-des-leibniz-archivs/laa-transkriptionen-1711
# Work: https://leibnizlegible.com/work/00068453
# Title: Leibniz-Handschriften zur Medizin LH 3, 1, 5e
# Folios: Bl. 1–16 (from the shelfmark LH 3, 1, 5e Bl. 1-16): 62 pages, canvases 1–62, page ids 00068453:0001 to 00068453:0062
# Original at the GWLB: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/resolve?id=00068453&page=1
# Lines: 1,822 recognised on 61 of 62 pages, mean confidence 0.96
# Catalogue: Leibniz-Katalog / Arbeitskatalog der Leibniz-Edition (https://leibniz-katalog.bbaw.de/), ed. Arbeitsstelle Potsdam I der Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften, CC BY 4.0.
# Machine transcription. Not an edition. Errors are expected: about 8% character error rate on Latin and French lines, higher on German.
# Licence: CC BY 4.0, Leibniz Legible. Machine output: do not ingest it as verified text; keep this provenance with the text.
# Wording rule: say "the machine reads it as …", never "Leibniz wrote".
# After the first blank line, page by page: a "## Folio <label> — <page id>" line ("## Canvas <n>" where no folio label is recorded), "# " lines naming its source image and model, then its recognised lines in reading order, one per line.

## Folio 1r — 00068453:0001
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 15v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000001.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 2 lines, status machine
eeeeeeeeeeeeeeeea
eeeeeeeeeeeeeeea

## Folio 1v — 00068453:0002
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 15r); this page is its left half.
# No recognised text on this page (recognized).

## Folio 2r — 00068453:0003
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 3v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000003.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
pe
e
(d.) Assesss0 erat, alia in Systemate rerum naturalium
fieri, secundum finem, alia casu. Animadversio statuit
casum non nisi ignorantia nostra locum habere, cum
omnia revera ad finem dirigantur. Responsio agnoscit
has duas sententias e diametro opponi, sed petit objectionis
afferri rationem. Ea vero jam allata fuerat, supponendo omni,
a quae fiunt, a Deo oriri, aut certe gubernari, Dum autem
cum sit sapientissimus omnia in finem dirigere Nec video
quomodo contrarium cum providentia divina omnia compleus
dea, atque adeo cum Theologia non solum revelata, sed etiam
naturali conciliari possit, nisi aliter explicetur, quam
verba sonant. (2.) Assertio potius paracloxi sui ratio
nem readere debebat, ea autem in Responsione aut nulla
aut admodum debilis assertur. Prima hac esse videtur; quod
consderatio ista inserviat, ad melius distinguenda organiea a mechazue
nicis. Sed considerandi commoditas non est argumentum. Deinu
de etsi in organicis finis sit manifestior, non tamen sequitur
n caeteris esse nullum; cum fieri possit (. Imo ex supposita pro
videntia absolutissima debeet:) ut organica nibi aliud sint,
quam machinae, ubi divina inventio et intentio magis expressa
est (3) Secundam rationem hanc invenio, quud hinc seu
quatur minima quaeque, velut motum pulvisculi, avento agita,
ti, certo causarum ordine au aeterno a Deo destituatum esse
ut fiat, et ad effectum certum inserviat. Verum hoc non
est rationem afferre, sed negare quod est in quastione.
U) Dui providentiam in Deo perfectissimam agnoseunt,
admittunt nihil eum latere aut ejus directionem subter

## Folio 2v — 00068453:0004
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 3r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000004.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 33 lines, status machine
fugere. Ejusque sententiae optimas rationes habent; non tan-
tum ex revelatione, quia etiam capillos nostros numeratos,
Christus dixit; Sed etiam ex ratione, nam Primo si minora
ista a Deo non dirigerentur in finem, etiam majora ejus clireu
ctioni subtraherentur, exempli causa lapillus aliquis formenu
to perio suppositus, mutare ejus directionem potest, et essin
cere, ut Rea aliquis vel Dux exercitus feriatur, unde man
xime mutationes consegni possunt. (3) Secundo nulla est
mabsa tam rudis, aut tam parra, quae non in se contineat
aliquod corpus organicum, seu machinam naturae, quia nihil
est, in quo non impressa sint, divinae sapientia vestigia, itaque
utique fines etiam Physioi locum habent. (6) Interim con,
cedimus magnum esse diserimen inter machinas et aggrega,
ta massasque, quod machinae fines et effectus habent vi suae stra,
coura, at aggregatorum fines et effectus oriuntur ex serre rey
rum concurrentium, atque adeo ex diversarum machinarum
occuu, qui etri etiam sequatur divinam destinationem, plus
tamen minusque manifestae coordinationis habet. Ita Bombyeis
finis opusque intimum est, ut sericum producat; sed ut alium
bombycem gignat opus est congressu maris et famina; Atque adeo
combinatione unius animalis cum alia re externa; Sed haec tamen
combinatio plus habet coordinationis manifestae; et illustri,
us estjndicium Divinae sapientiae, argumentumque divinita,
Ais, quam ea quae facit, ut sericum transeat in vertem hominis;
etsi hoc quoque Divinae providentiae consentaneum esse negari non
possit. Interim nec opus maxime intimum, velut serici pro
duetio obtineretur, nisi externa accederent, velut calor solio mutri
tio ex soluis mori, aliaque id genus. Memini Auzoutum Gallum,
virum non vulgaris doctrinae inter maxima argumenta, exi,
Aentiae Dei non inepte referre in diversis sexibus partiumge,
nerationi dicasarum consensum. in hisscilicet manifestiores
suntfines; Sed ubi ea talibus providentiam semel agnoscimus,
facile intelligimus etiam caetera suos fines haber;

## Folio 3r — 00068453:0005
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 2v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000005.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 34 lines, status machine
hatetur ressioncio, omne organum esse machinam, ait etiam
omnem organismum niti mechanismo, seu praesupponere
Mechanismum. Sed hoc non est satis, addi enim debet
organismum nihil aliud esse formaliter quam mechanis,
mum, etsi exquisitiorem et diviniorem, quia omnia in
natura fieri debent mechanice.. Cujus ratio, dudum altaque
a fuit in discursu objectionibus additus, quia omnia delent ita fier
fafuit in corporibus, ut possibile sit ea ex natura Corpon
ram, id est ea magnitudine figura et regibus motus
ditrinite eapirtari, et hoc est quod mechanicum apu
pellamus.
 Noa
Cum allegavi Boylium et Surmium, et alios, non ad autoritatem
eorum, sed rationes provocavi, ne repetere eas necesse haberem.
DResponsio repetit et tuetur assertionem hanc:
Tota animae non solum indoles, sed destinatio quoque
tota, quam scimus, et quantum usquam scimus
versatur unice cirea corporearum rerum affectiones.
Huic sententiae objecimus, quod anima destinata sit
non tantum ad cognoscendas res externas, sed etiam,
et quidem multo magio, ad noscendum, se ipsam, et
per hac autorem Deum. Responoio distinguit inter
Pohysiea et physico- moralia, sed haec distinitio
assertioni addi debebat, nimis certe generali, et
asseverative, quasi nihil aliud, quantum ub
quam soimus, nisi corporea affectiones, ad anii
mae deslinationem pertinerent; eum tamen
sciamus, non tantum corporai, sed et nos ipsos
et Deum, a nobis cognosci, imo et dlebere cognon
sci. eoque magis restrictione opus erat, quod
assertio Aiam ad animam humunam
respiceret, nam in anima brutoram nihil inest
morale, sed omnia sunt mere physira
2.) Respontio

## Folio 3v — 00068453:0006
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 2r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000006.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 32 lines, status machine
(Z). Responsio negat, se pervestigare valere, quo
modo anima ulla physica serentia; ad an
gnitionem Dei ut autoris pervenire posoit,
nisi forte accedant physieo= moralia, velut
conscientia, mymetudo, poena plerorum que
malesicorum. Sed miror cur Jam debilia alle,
gentur. Inqnietudo illa seu metus nihil prou
bat, nec plerique malesioi hic puniuntur, prae-
stabat allegare ordinem rerumi et necessitatem
prima causae, aliaque id genus certissima divi,
nitatis argumenta.
(3) Miror etiam quod negetur in Repponsione,
animam ullam ad se cognoscendam esse destina,
tamu. Sane sui cognitio est perfectio quaedam,
ad quam animae non nulla utique perveniunt,
nulla autem res ad perfectionem pergenit, ad
quam a Deo non sit destinata. Quod autem
negatur, animam se cognoscere, secundum
suam essentiam, ambiguum est, et nihil ad
rem facit, nam eodem modo res externas
secundum earum essentiam non eagnoscit.
Animae non minus naturale est exereere
actus reflexos, seu se ipsam intueri, quum alia
extra se percipere, imo externa non cogno
seiti nisi per cagnitionem eorum, quae
insunt in ipsamet
(4 Neque haec plane a physicis excluden
da, et ad moralia rejcienda, sunt, eum
in physica etiam agatur de reminisceno
tia, ubi anima actum reflexum exercet,
nec tantum priorem cognitionem ex
repetit, sed etiam agnoscit eam jum affuisse.

## Folio 4r — 00068453:0007
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 5v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000007.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 31 lines, status machine
(1.). Duastio est, utrum aliqua sit perceptio, ubi non
adest animadversio. Responsio satis ostendit mentem
discursus objectionibus praemissi non bene fuisse perceu
ptam, cum perceptionem intellectui aquipollere assum,
sit, a quo tantum abest, ut nesensui quidem aequipol
leat. Perceptio tam rate sumitur, ut etiam possit esse
plane confusa, sensio habet aliquid distiniti, intellectio
procedit per rationes seu per veritates universales,
nec nini in animabus rationalibus observatur. Ut aun
tem melius intelligatur natura perceptionis confusae,
expendatur exemplum jam dudum allegatum: Cum
miscentur duo palveres, coeruleus et flavas, ut inve
fiat pulvis eoloris viridis, Aume percipit anima utrumgue
puldisculum, nempe tam coeruleum quam flavum, nam ni,
si pars acervi eam efficeret, nec a toto efficeretur, et
hunc passionem anima a pulvisculo coeraleo vel flavo
ejus perceptionem voco. Sed ea perceptio confusa est, et
in viridis coloris sensione latet, minimeque a nobis
tune coeruleus aut flavus color percipitur, nisi ut in viridi
occultatur. A hac explicatione data puto cessataras Respon,
sionis dubitationes. Agnoseique etiam quomodo hinc derivem
mnumera a nobis percipi in corpore quoque nostro quae ob exci
quitatem rei aut ob consuetudinem (id est ob exiguita
tem impressionis:) non sentimus.
A
Non intelligo Responsionem, columbarum reditus ad no,
ta columbaria, a corporets impressionibus fieri negantem;
Nonne radii lucis, itemque propagationes, sonorum, odorumque
sunt corporea impressiones? Nonne Canes odorem, et si
milia efsluvia tenuissima sequuntur, cum per multa
mitiaria

## Folio 4v — 00068453:0008
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 5r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000008.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
miliaria viam inventunt. Idem de columbis ad volum,
baria redeuntibus dicendum patem, nempe sensus ea,
rum recordationemque percelli. Prima an posteriori,
bus praeferant, param refert, eum et eanes interdum
priores dominos repetant, interdum noris adhae reseant.
s
SD. γ1d.
Hic fortasse dissensus non est.
AD. VIIa.
S corpus perceptione et appetitu careret, credo non
magis vivum appellari mereretur, quam flamma ad se
nutriendam laborans. Et fortasse Responsio non dissenu
tit, videtur enim ad animam recurrere.
ADD. G.
Degetationem, nutricionem, propagationem oriri
ex struetura et motu machinae; Responero pro nuela
positione habet sine probatione. Sed contrarium potius
ipsa probare debebat. Lurcquid enim in Corpore et a Corpore
fit, id mechanice, seu per ejus magnitudinem figuram
et motum fieri praesumitur, mei contrarium probetuer, id
est, nisi ostendatur id esse sumra materiae naturam.
(Z.) Analogia flammae se tuentis, nutrientio, propagantis
comparata cum animali eadem prastante exquisitius
non est tam spenenda quam Responiio innuit
Quemadmodum enim Resporsio ad rigorosos expli
eatus recurrens negat, flammam per se subo,
stere, se nutrire, se propagare, se tueri, sed aeris
affluxu muigere; Ita eodem modo negari potent, aniue
mal hec perse praestare, quia sine perpetuo ambien,
eium

## Folio 5r — 00068453:0009
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 4v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000009.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 31 lines, status machine
bientium affluxu, et permeatione intima, non tantum
respiratio locum non haberet, sed etiam calor et fluiditaque
humorum, Cessarent, ut ea intensi frigoris experimento con-
stat; Ut jam de vi Elastica, non dieam et motu soniro,
(:qui credo nihil aliud quam vis Elasticae exercitium est.)
qul etiam a motu permeantium oriri constat. Experimen,
to etiam Antliae Pnermaticae scimus, aeris ambientis
pressione sanguinem aliosque liquores plerumque in sua
debita consistentia contineri, eaque sublata spumescere,
et vasa cirumpere, nec ut par est circulari. Acced it
trasspiratio perpetua, aliaque adsunt indicia multa
ex quibus patet corpora animalium non tantum nutri,
mento per intervalla assumto ndigere, sed et fluminis
instar, in continuo fluxu esse. Nec quioquam tam soluum
esse inter corporea sensibilia, quin intestinis motibus agu
tetur, qui ab ambientium permeatione scestentantur; Boylius
multis observationibus firmavit. Nec obstat Analogiae, inter
flammam et animal, quod flamma comparari possi vortici pul
veris ab aere agitati; Cum tota natura corporea ea hujusue
modi vorticibus fluidorum parvis, magnisque constet, et ipsa
corporum firmitat ea motu fluidorum corporum conspiran,
te oriatur, quae cohaesionem quandam producit; ut sine resi,
stentia unum ab altero divelli non possit.
AD.
Cum medicind consistat in arte corporis humani Auendi,
utique accurata corporis humani cognitio nimia esse non potent,
ad scopum medicum, ei omnes medicos aeque eam posgidere neq
cesse non sit. Responsio mnuit inutilitatem Anatomiae ma,
Arme de recentiore illa eaquisitiore intelligi. Sed argumenta
ad eant provarcoum allata fere fundata sunt in praesenti
Sraru

## Folio 5v — 00068453:0010
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 4r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000010.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 33 lines, status machine
statu scientiae Medicae, quam in infantia hactenus constitutam
esse nemo credo inficiabitur; et licet pars ejus quae Chrurgia ap,
pellatur facilius eacoli potuerit, quia magis per visibilia prou
cedit; promotio tamen insius quoque maxima progressu tempon
ris sperari potest, et quanto perficietur magis, eo magis appa,
rebit usus exequisita Anatomia, uti certe videmus ad sublation
nem catarrhacta oculi et lapidis vesica eam profuisse. Epes
est aliquando aquam inter cutern aliaque noxia non minore cer,
titudine sublatum iri, aliasque aperturas, separationet, reparatio,
nes, correctiones in potestate fore, quae nunc habentur despe-
ratae, itaque reipablicae interest, nihil omitti quod ao spem fui
tari progressus facere possit
A
L.
.Asi necessaria aut certe magis utilia praeserenda sint,
et major pars hommum iis studere debeat, plures adeo opor
teat ebse agricolas quam aurifices. Pertinet tamen ad
curam reipublicae, ut foveantur illi etiam artifices, qui ad
vita commoditates, imo etiam ad ornatum conferunt.
Eodem modo Mlerosque Medieos et Chrrurgos ea tractare
oportet, quorum manifestior est utilitas, curandum tamen
est, ut semper sint aliquod insignes Anatomiri, Botanici,
Chymici, qui nova rlmentur; ique non sunt deterrendi, aut
in contemtum adducendi jactata illa inutilitate, in quo
falsitatis
non minus facititatis et inignitatio foret, quam in val,
gi vocibus, quod quicquid in studiis paulo est, excellen,
tius, negat esse de pane luerando. Quod vero innuere viden
tur Responsio, assatim esse et fore insignium Anuto,
micorum, id verum esse optem. Vereor autem, ne ex,
perientia refellatur, nam vix a binis seculis tales
habere coepimus; et nunc magis minui eorum nuy
meras

## Folio 6r — 00068453:0011
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 7v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000011.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 32 lines, status machine
merus, quam crescere videtur. Stenonum et Mulpighiorum
multitudine nunquam laborabimus.
(2.) Non opus erat, ut mutta de circulatione Sanguinis
et secretoris vasis, ea officina medica in Animadversione
depromerentur. Nam, cui non dictus Hylas? uno verbo
talia indicata fuerant, cum annotatum suisset,
non satis fructus rem medicam hactenus ex dete
ita a recentioribus Oeconomia animali cepisse:
nec ideo tamen detectiones illas spernendaes esse
neque enim usus veritatum semper cum ipsis veritatibus,
prodeunt.
(3.) Sape a me admonitum est, huctenus medicinam
nimis Empiricam esse, nec Anatomiam satis ad Physiolo,
giam, aut Physiologiam ad Pathologiam, aut Patholo-
BG
giam ipsam ad Lharmacenticen proclesse. Magis
enim observationibus quam rationibus hactenus
assequimur, operationes partium sensibilium m
sensibiles, vi gi nervorum et membranarum ad
usus vitales; et saepe haremus cirea transitum a
statu sano ad morbosum, aut cirea reditum a mor
bo ad sanitatem, id est circa causas ad reme
dia morborum. Sed hec minus mirari dleben
mus, quia Dhysica specialis omnis sere
Raetenus in cunis jacet. Veterum Graecon
rum et Latinorum experimenta plerague
periere; et ratiocinia eorum quae supersunt,
admodum tenuia sunt. Arabes et Latini secuue
Jorum tenebricogorum aliquid fortasse adjecere
ad Pathologiam et Pharmacenticam, sed
non magni admodum momenti, multo au
tem plura veterum negleaere et corrupere

## Folio 6v — 00068453:0012
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 7r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000012.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 33 lines, status machine
Nunc vero ex quo ratiocinia Phijsica per Mathesin
vel Mecharricam, et experimenta per Microscopia,
et hymiam adjuvantur, spes est Physicam paula
tim crescere, et tandem crepundiis relictis ad adoque
lescentiam proficere posse. Auctaque hodie non
parum per observationes Anathoniia, Physiologia
et Pharmacertica; spes est Pathalogiam quoque (: quae
fortasse maxime hactenus neglecta fuit) insignes pro,
gressus factuta si majo in observando diligentia
adhibeatur, et curatores reipablicae Medicorum pruu
dentium ac bene animatorum industriam guvent.
Observationibus autem, praesertim circa Historiam mori
borum auetis, novisque aphorismis magno numero con,
stitutis, etiam ad veras rationes magis magisque
aditus fiet, quae plerumquue hactenus desunt.
X
(1.) Chymiam hactenus etiam empiricam esse, fatendum
etts. Quia tamen corporum similarium, aut quasi simi,
larium, Phanomena observat, ea quibus constant ipsa orga,
nica; fdeo observationes Chymicae etiam in regno animali
utiliter adhibentur. Nec vero sequitur. Chymia parum pro,
fecit, ergo absurde pro clave odhibetur. Saltem enim non
nihil profecit, et eatenus adhibetur.
(2.) Haque facile concedo non admodum magnum hactenus Chy,
miae uesum esse ad explicanda, quae in animalibus insensibili
ter siunt. Sed aucta Chiymia scientia augebitur etiam ejus applica
tio. Nam sunt in animalibus eruptiones et explosiones pyri,
is similes; quales nobis multas exhibet Chymia.
3 Cum animadversio in diversis acidis, alcalibus, oleis multa
communia esse notarit; hoc voluit, Chymiam non tantum exhibere
menta
experientia specialia, sed etiam aphorismos generaliores
plurimie alcalibus, plurimis accdis, plurimis oleis, etc.

## Folio 7r — 00068453:0013
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 6v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000013.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 31 lines, status machine
communes inter se. Et proinde utilem esse Chymiam ad auc,
gendam scientiam similarium et muhsarum, ex
quibus corpora organica constant.
(4.) Chymia observat tum communia tribus regnis, tum propria
singulis. Verbi gratia: aeque in mineralibus, vegetabilibas et
animalibus reperiuntur comburtibilia, veluti sulphur mi-
nerale, oleum vegetabile, pinque animale. Est etiam in
omnibus regnis sal volatile, quod in animali praeclomina.
tur, in vegetabili non rarum est: in ipsis mineralibus non
omnino deest, nam ( ut de arsenico et similibus taceam:),
ipsum sal armoniacum officinarum, revera ex regno minerali
est. Deinde et diversorum regnorum corpora utiliter com–
binantur: Sic carbones et alia vegetabilia oleosa ju,
vant fusionem metallorum in mineris latentium
ex spiritu urina et vini oritur congulum; ex omnibus
regnis remedia animalibus suppeditantur. Contra
sunt quaedam singulis regnis propria: nullae aquae fortes
parantur, nisi ex regno minerali, nulli spiritus arden,
tes, nisi ex regno vegetabiti, aut ejus productioni
bus nondum satis trantmutatis, (nam spinitus
ea Saicaro saturni de accto resuscitatus est:) nul,
nisi,
tus autophosphorus quantum constat; ea regno animali.
CA
orpus animale esse machinam Hydraulico- Pneomatico pyri,
am, et impetus in eo oriri ab explosionibus quae sint pyriis
Similes: vix quisquam amplius dubitat, nisi ellimaerits principiis
animum occupatum habeat, veluti animabus divisibili
bus, naturis plasticis, speciebas intentionalibus, ideis oper
ratricibus, principiis hylarchiois, archeis, aliisque
quae nihil significant, nisi in mechanica resolvantur.

## Folio 7v — 00068453:0014
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 6r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000014.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 31 lines, status machine
Ex vehementissima subactione, et circumactione per
varia vasa, manifestum esti dissipationem, involutio,
nem, secretionem sequi
1.) Ex eo quod principium motus a materia, mota di,
stinguendum monetur, non sequitur, motus vitalis inteq
gritatem, a materiae et organorum proportione minime
pendere. Nam sub materia, per organa discurrente
ipsum motus principium comprehenditur: Certe nau
furaliter nullum est principium movens completum
nisi corpus quod jam est in motu, et sic novos motus
mechanice producit. Itaque facile concipi potest, prinu
cisium movens energiam in corpore animulis
eodem modo augere ac retardare posse, ac furni
vis per registra aut folles, aut ingerta, intenditur
aut minuitur. ec aliter apud nos etium an,
mi pathematibus effectus corporei coharent, quam
quia motus materiae tenuis, seu spirituum ut vulgo
appellari solet in corpore pathematibus animae ac
eurate respondent
(2) Hinc etiam animi pathemata corpori pro
sunt aut nocent, quia in materia spirituosa seu imu
petum faciente, aveurate repraesentantur,
(3). Materia, impetum in nobis faciens, non
ignoratur in solidum, sed agnoscitur ab effectu;
Supposita regula, vera Philosophiae indubitata,
quod corpus naturaliter non nisi a corpore contiquo
et moto moveatur. Dissentientes confugiunt
ad principia aeenta, et verba nihil significantia
per qua, quidois ex quovis facere licet.
4D. Cum dico ab igne aierem attrahi fuliginem abigi, loquor
ad sensum

## Folio 8r — 00068453:0015
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 9v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000015.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 35 lines, status machine
ad sensum veluti cum anttiae aquum, solles aerem
attrahere dicuntur: neque enim ignoro, sed desenn
do omnem attractionem apparentem revera esse
impulsionem. Et miror in defentione hii de meo
sensu dubitari potuisse. Quod vero in flamma
idem sit in animali, pro re nata.
ADXVI
per
(. Ulti nuper praeceptionem, ita hic appetitum acci,
pio, ut nempe etiam minutiores et obscuriares animae eon
natus ad aliquid conveniens obtinendum; aut inconveniens
repellendum, ex perceptionibus non minus confusis ortos,
sub appetitus nomine comprehendam. Iaque non magis
omnem nostrum appetitum, quam omnem nostram peroen
ptionem animadvertimus, et hoc sensu statuo corporis
motus etiam nobis non animad versos appetitibus animae respon,
dere:
2 Distinguitur in Responsione inter ea quae in corpore siunt,
mechamie, et quae in eo siunt organice, id est ab anima illud
actuantex, Sed sciendum est, corpus non posse sic actuari ab
anima, ut leges mechanicae corporum vel minimum violentur.
Anima nullum motum, nec motus gradum, aut directionem corpori
dat, qui non ex praecedentibus materiae statibus motibusque mecha,
nice consequatur. Contrarium asserere est, vel animam mutare
in corpus, vel recurrere ad principia inexplicabilia.
1.
A
S
Cum cliai Mathematica non differre in Dhysicis, niri
ut abstracta animo ab ils qua concreta sunt rebus, hoc intellexi
ut numeri differunt arebus numeratis. Eodem eninim modo figurae
mathematicre differant a corporibus figuratis. Sed non probo differ
rentiam Responsionis quae unum refert ad phantasiam, alterum
ad memoriam. Nam non omnia intellectu abstracta perPhans
dasiam

## Folio 8v — 00068453:0016
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 9r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000016.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 32 lines, status machine
tasiam seu imaginationem comprehendi possun. Veluti numeri
Surdi, quantitates incommensurabiles, vis agendi, cogitatio ipsa.
(2.) Portulare ut divisio corporis in infinitum probetur experien,
tiae, est postulare ut insensibilia ostendantur sensibus. Salia ration
ne indubitata constant.
(3.) Posito corpus quodlibet subdividi posse, non sequitur, quamlibet
miati partem posse toti similem esse. e. g. quamlibet partem denaru
quamtumois part ea cupro et argento mixtam esse posse,
nec sequitur, nec concedi potest: prorsus quemadmodum fieri non
potest, ut quaequio particula acervi extritico et hordeo confusi,
ex tritico et Poroeo composita sit, etsi quodvis granum, vel triu
tici vel hordei, rursus in partes secari possit: Et frastranea
et acribologia affectatio in Responsione, quae sape capressio,
nes meas corrigere audet, quasi non ea meditatione dliutina,
Sed dumultuaria scriptione profectas.
4) Egone umbram quidem rationis invenio, eoc qua sequatur,
dari posse corporis partes, quae nullas rursus partes habere possint:
Ad doctrinam de Mistione Aristotelico Scholasticum res illa
nullo modo facit, quamvis nunc nolim disputare, an ipse
Aristoteles eam ad rem facere putarit.
(5) Sententiam nostram de perpetua divisibilitate
probatione destitutam censet Responsio. Quabi non pro
enis
ea extent libri  demonstrationibus. Et animadversio obi
ter et paucit argumentum allegavit, quod sieeo
( ut saepe fiti) pede praeteritur in Respontione, nempe
quod linea rectahec natura et proprietas reciproca
est, ut sit linea, in qua pars est similis doti
Haque aut negandum est esse in rerum natura
veras lineas rectas, aut dicendum quamlibet lineae
rectae partem, rursus habere partem; quod intendot
(6) eon

## Folio 9r — 00068453:0017
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 8v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000017.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 34 lines, status machine
6) Contendit Responsio actualem cususlibet partis
subdivisionem esse supra omnem conceptibilitatem;
quia scilicet conceptum cum imaginatione confundit,
l
Eodem modo incommensurabititas lateris et diagon
nalis in quadrato est super omnem hmaginabilitatem,
etsi indubitata demonstratione constet, atque adeo concer
ptam veram habeat. Ille parum considerat motus
fluidorum, qui actualem cujuslibet portionis sub,
divisionem negat.
(9.) Quae in defensione habentur de liquidis regni animalis,
coctione indurescentibus, et si humido non evaporante,
laudo. Interim consideratae quoque aignum est, quod spiri,
tus vini etiam coctionis effectum praestet. Pinguedinem
in his animalium liquoribus latere asserit Responsio
quod vellem probari experimentis. Nam de caetero ven
risimilius videtar tantum esse discriminis inter pinus
guedinem animalis et albumen aut similia, quantum
inter spiritum ardentem, et spiritu cornu ceroi et
velsimilem.
(2.) duod plutina animalium coctione eliquese unt frigo,
re ingelatinam abeunt, Non video quid peculiare habeat,
cum et vegetabilium quidam fucei calore eliquati frigon
re in resinam aut picem concreseant, et in regno min
nerali suces et reguli excocti, frigore congelentur.
dL
(1.) Duae hic habentar de animae potestate in morbos,
non carent ingenio, et habent aliquod plansibile, imo et
aliquid veri et utilis. Miscentur tamen multa obscura
et precaria, et quioquid in illis per phaenomena
finmari potest, sine ullo influxu amimae men
chanicas leges corporum turbante explicar potest,
quoniam.
Id.

## Folio 9v — 00068453:0018
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 8r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000018.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 33 lines, status machine
quoniam omnibus anima praeceptionibus et intentio,
nibus, corporeasigurae motionesque respondent, eoe
quibus effectus in Machina sequuntur, quos proinde
lactuationi animae, ratione quadam plusquam mecha,
nica influentis tribuere, nihil necesse est. Quemadu
modem etiam aliunde constat, fieri omnino non posse,
ut talia ab anima prastentur, nisi animam ipsam
pro corporetenui habeamus. Utilis interdum hac au
nimae pathematum consideratio est, quia ea illio cognoscere
possumue multa, quae in corpore fiunt, Cum anima nobis
sit corpore notior. Et efsicere etiam multa, quae in corpore
producere volumus. Nam affectibus eacitatis aut sopitis
per causas morales; in anima effectus phissivos per causas
physicas respondentes in corpore obtinere licet.
Iaq non raro praxis assertionis stare potent, et si theoria van
ilet. Quod etiam de multis aliorum Medicorum doctrinis
diri potest. Nam praxis phanomenis madificari debet;
theoriae non raro hypothesibas et conjecturis constant.
(2.) Non putem omnia animi pathemata morematam et
erroneam intentionem continere, etsi sape noceant, dum ay
nimum a cogitationibus majoris momenti avertant. Quin
potius necessarios affectus censeo, artisque esse, illis tanquam
stimulis uti ad bona, tum morali, tum etiam physico sengu,
physico inquam, ut fecit ille Medicus, qui ad obtinendam la,
xantium efficaxiam languentem patientis sui, hominis admon
dum Atoici, tilem excitare tentavit, id diu frustra agens, ud domeq
Atieorum pecratis ad iram commoveretur. hebres inter,
dum terrore pulsas constat, sed raro juvat, pleramque
noc et terror, quod maaime in peote patet.
(3. Nescio an injuriam fecerim autori, quod ejus
sententiam qualis illa est de causa sphaceli in homi,
ne ob mordinatos hominum affectus; conjecturam
appellavi.

## Folio 10r — 00068453:0019
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 11v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000019.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 38 lines, status machine
appellavi. Certe nuda narratio historica non est. Et
sphacelo omnor non minus fortes quamtimidos obnexios esse.
(4 Homines animo leves etiam illi appellari possunt,
qui facile moventur; ac proinde etiam inquieti, et teue
merarii esse solent. Hti an magis obnoxui morbis, ut deque
fontio mnuit, inguirendum. De timidis et auxiis, fateor
eos mala, sua augere cogitatione tristi, cui etiam lanu
guor motuum corporis respondet.
ADVigesimur. XX.
(1.) Flacet quod Responsio Arictius assertionem explii
eat, quae a me laxius accepta erat
(2) Dura omnibus motibus vitalibus animalis responus
dent perceptiones et appetitus anima necesse est hos esse
admodum multiptices: Cum enim magna sit motuum vita,
lium multitudo: necesse est etiam esse confusos, seu obseu-
ros, ut adeo a nobis ob multitudinem et assuetudinem
non animadvertantur: idque videtur agnoscere Defenu
sio, cum fatetur perceptiones hab, et appetitiones non
esse figurabiles et phantasiae aut memoriae subjeitas,
itaque apparet in defentione magis affectari hic elissenn
sum quam invenivi. Dici quidem potest, finem est
se simplicem, nempe conservationem sui, media quoque gene
ratim sumta pauca, nempe nutritionem et secretion
nem debitam. Sed hoc perinue est ac si quis
contenderet cum quodam Duce bellico, nihil eose fa-
cilius, quam finem bello imponere; ajebet enim
Aantum opus esse, caedi Galles, ac deinde Lutetium iri.
Tiinis simplex est par; media non minus simplicia, hon
Htei praelio superare, urbes eorum primarias capere
media mediorum 2
Sed quam multa hix requirantur
ita etiam innumerabiles lrequiruntur
motus vigle
motus
sitales
partiales, ut nutritio et secretio recte fiant, et his omni,
bus et singulis corporis motibas appetitus, eto non animae,
veroi,

## Folio 10v — 00068453:0020
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 11r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000020.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 32 lines, status machine
vergi in anima respondent.
(3.) Miror quod ait Responsio, tonitru, tormenti explosionem
aliosque fragores, non contremiscendi aur percellendi quatdum
eficacia corpus, sedmentem anxia cura concutere. Nam non per,
celleretur anima his fragoribus, nui organa corporea valde
afficerentur, nec esset terrer in anima, nivi etiam magna esset
furbatio in spiritibus seu materia tenui animae quam proxime
respondente; Nec in terrotibus subitis cura anxia locum habet,
quippe quae tempore indiget Nec fictiones et phantasmata mania
percellerent animum, nisi orgena et fluida eum organis commum,
cantia valde commoverentur. Hague miror contraclici commun
ni sententiae per phaenomena quae ex illa quoque facillime expli,
cantur. Sed tanti erat dissentice.
ADXd.
(d.) Dixerat animadversio: animam nihil posse imperare machinae
non sponte facturae. Hoc non ita explicandum est, tanquam sensus
sit, animam nullum motum corpori imprimere posse, ad quem
non aptitudinem habeat; sed ita potius, ut verba jacenti quod
Responsio tandem agnoscit. Nempe anima non potest violare
leges naturae corporea, neec corpus leges animae. Corporum
leges, sunt leges motuum, animarum leges sant leges apse
tituum. Anima quidem est Entelechia corporis animati,
sed ita ut omnes operationes in corpore mechunice exercean,
tur Haque neque per passiones animae mutantur motus spiritum
um, neque vicissim; sed sponte consentiunt interse, ut amima
per se considerata per scausas finales ad ea tendat, ad
quae machina corporea per se spectata pervenit per
causas efficientes: Et nunquam anima auget vel
minuit gradum celeritatis, aut etiam directionem
spirituum mutat, alioqui violaret leges naturae, et jndii,
induceretur aliquid ineaplicabile. Haec jam publice ex
posita

## Folio 11r — 00068453:0021
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 10v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000021.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 31 lines, status machine
posita, et aliquoties contra objectiones insignium
virorum propugnata, credo nunquam oculos u Aosertoris
subisse, et ideo obscuriora ipsi visa.
(2.). Hajus doctrinae ratio est, quod meo et multorum ali
orum judicio, anima omnis, sive humana, sive alia quae,
cunqe quae vere nomen hoc meretur, id est quiiquid revera
percipit, et appetit, est substantia non extensa, neque par,
tibus praedita, neque adeo naturaliter producibilis aut dissi
pabilis, ideo a me etiam Monadis nomine appellari solet.
Cum autem nulla sit proportio inter talem substantiam
et materiam corpoream, neque ulla conneaio concipi
possit, inter appetitum talis substantiae et materiae mo
cum
tum; hinc alterutrum Hatuendum est, vel eum plerisque
Cartesianis Deum sese quodam velut parto obstrinaisse
ut n corpore proouceret, quae postulant appetitus
anima, et n anima quae exigunt motus corporis; vel
potius per Harmoniam a Deo ab initio praestabilitam
appetitus animae et motus corporis inter se confentire
Taque patet, non fuisse Ded difficile, posito enim ommia in
corporibus oriri, ex motibus praecedentibus, et ommia m
anima oriri ex appetitibus pracedentibas, suffererat un a
vice exacte conspirare appetitus animae, et motus corpo
ris, ut perpetuo conspirarent. Licet autem corpus multa
patiatur ab eaternis, tamen illa quoque in ipso corpore rum
dudum occulte involvuntur, ob necXive bo rerum, seu comu
municationem corporum, et divisionem actualem materiae in
infinitum, supponitur enim omnia plena et nonnihril fluida
esse, atque deo quidlibet a quolibet quantumvis distante pati.
Hagne quaetibet Monas nou tantum sui corporis, sed et totius
universt

## Folio 11v — 00068453:0022
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 10r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000022.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 35 lines, status machine
universi speculum est, cum et in corporis cujusque motibus, to-
tum universum eaprimatur, non quasi ei simile sit, sed ut erreu
lus etiam a parabola et linea recta in projectionibus gnomoni,
tis conice exprimitur; Dumscilicet ca parte quavis totum,
tanquam leo ea ungue cognosei ab omniscio posseti Hinc etiam
praesens gravidum est futuri, ita ut futurum ea praente ab omni,
sero colligi posset, idque non in toto tantum universo, sed et in
quavis ejus particula; atque adeo tandem in Moande quoque ipsa, seu
im substantia simplice.
3.) Interim verum manet, Animam esse activum, Materiam per
se sumtam seu primam, esse passivam, atque adeo Animam esse
entelechiam corporis; et Materiam ab anima actuari, sed
non aliter quam secundum mechanicas leges. Unue etiam
sape a me monitum est, etsi omnia in Materiafiant Mechaque
nice, principium tamen formale motus et Mechanismi non
in Materia, sed in substantia immateriali consiotere, principium
inquam formale, neque enim hic de primo principio efficiente,
nempe Deo sermo est.
et post passivae poinitiusae;iita impetus seu vires derivateda
sunt motificationes rei activae, nempe Entelechiae sea virtutis activae primitivae,
Omnes enim modificationes, cum sint accidentates, et mutationi
obnosiae, limitationes quadam sunt rei substantialis et persii
stentis, nihilque nori addunt, substantia, quod positivum sit, sed limites
BC
tantum seu negationes; alioqui omnibas mutationibus creationes
imessent.
(4. Distinguo ergo Entelechiam primitivam seu animam quae perstat,
ab Entelcehia derivativa seu impeta qui varre mutatur. Impetum aun
tem rursus dlistinguo a motu: Es enim impetus seu vis derivativa,
res revera existens, et motus nunquam existit cum nunquam pari,
tes habeat simul, sed consittat in successione; ut tempus.
5.) Et licet Enterechias primitivas non attribuam, nisi coru
poribas organicis, tamen omnia corpora Entelechias primiti,
vas continent, quia etiam continent in se corpora organica,
Etsi nobis

## Folio 12r — 00068453:0023
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 13v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000023.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 36 lines, status machine
Etsi nobis non semper pedceptibilia. Quod etiam sapientiae ituue
toris summi consentaneum est, ut nullum revera sit chaos in
matoria, nihil imordinatum, nihil machinae, organorum, ordinis,
finis, exepers. Ex his facilius credo fontes eorum, quae hactenus in
discursu objectoria et Replicatione ad Responsionem aita sunt, per,
cipientur; intelligeturque plus in iis conneaionis esse  quam prima
specie apparuit.
6.)) Hamanae autem aninae simul sunt mentes, nec tantum speculum sunt
universi corpore, sed et ipsius Dei, a quo universum fluxit, quia non tann
tum habent perceptiones et sensiones, sed etiam intellectam seu cogniti
onem veritatam aetornarum, quarum neaus ratiocinationem facit; Ani,
marum enim brutarum operationes internae, per meras consecutiones
empiricas seu inductivas explicari possunt. Nec magis absurdum est,
anims Animas brutorum persistere, quam Atomos Epicuri vel Gastendi;
Etsi revera nunquam anima naturaliter sit ab omni corpore separata,
sed semper corpus aliquod organicum relineat, satui in quo manet conveniens.
ed dicet aligure, dlibitari posie an dentur tales animae vel Entelechiae
primitivae; Lythagorae quidem, Flatoni, Aristoteli, Scholasticis, et nuper
Cartesianis agnitae; Sed a Demoerito, Exicuro et nostris temporibas a Gasu
sendo (saltem extra humanam animam:) rejectae. Sed multis rationibus
aestruuntur, nam non darentur composita, nisi darentur substantiae simu
plices, atque adeo extensione carentes, nec impetus et motus darentur, nisi
hac accidentia essent modificationes rei alicujus perse activae, qualis
non est materia, per quam nihil aliud intaligo quam extensum resistens
seu antityma praedictum. Praeterea non potest explicari quomodo ea sola
extensione et antitypia, id est mere passivis actiones, et quidem nontantum
actiones externae seu motus, sed etiam actiones internae, velut perceptio, senue
sio, intellectio, et his respondentes appetitus, derivari possint. Omnes ergo
operationes tribuere oportet substantiae activitate praeditae; et internas
(iquae a partium multitudine non aependent, et in singulis aque rocum
habent:) non nisi substantiae simplici; seu extensione carenti internae
autem actiones sunt, perceptio et appetitus. Et perceptio quidem fugura,
Hio ut sic dicam seu reprasentatio est compositi in simplice, multitadinis im
monade. Interea autem actio revera nihil aliud ett, quam appetitus,
na
ut angu

## Folio 12v — 00068453:0024
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 13r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000024.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 33 lines, status machine
ut angulus jam repraesentatas in contrus seu molinatione exceuntium lineau
ram. Appetitus vero nihil aliud est, quam tendentia ad novas perceptiones,
Sensus autem et intellectio (: ex qua pendet voluntas:) sunt species perceptio
nis nobiliores; sensus est nobilior simplice perceptione, intellectus
sensu
(8.) Nunc ad contraria venio in Responsione contenta; Primum
respondetur Animam non posse imprimere gradum, nisi qui corpo
ris dispositioni quadret. Sed replico omne corpus capaxe esse celeri
tatis quantaecunque, neque adeo rationem redui po, cur non anima majoremaut
minorem corpori motum imprimat aut certe imprimere possit. Hague ma
net collectio proba, quod nulla redii potest ratio, cur non corpus ad quanue
tameunque altitudinem saltare posset, si vi animae saltat, posito seilicet
animam esse substantiam incorpoream, et tamen movere corpres.
(9.) Responsio contra statuit proportionem esse inter corpus et animam
quia anima sit in corpore, et societas saltem sit inter animum et cori
pas, societatem autem exigere proportionem; Sed ut nunc non
disputem, an et quatenus anima sit in corpore ut in loco; nego ex
tali societate sequi proportionem. Etiam linea et super,
sicies sunt in corpore, et quandam habent societatem, nec
interlineam et superficiem vel 
tamen datur proportio inter superficiem et corpus. Etiam mon
tus ett in eatensione, aut sociatus eatensiom, nec tamen elatur
proportio inter motum et extensionem, nec inter locum et tempus;
ut alia mutta hujusmodi taceam Aoto genere diversa, et tamen sociata.
( Essentialis (:fateor:) Animae humanae exeratio est, rationem
vel voluntatem escercere; sed alias praterea operationes eocercet,
cum animabus brutorum communes. Interim nulla est pro-
portio inter rationem et motum, quia ratio pro objecto est
sentiali habet consequentias veritatum, quae in uno quoque mo
tus gradu aeque locum habent. Et cum veritates etiam de re
bus divinis, incorporeis, aeternis intelligi queant, non video
quo jure defendi possit, nullum aliud rationis objectum esse, quam
res

## Folio 13r — 00068453:0025
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 12v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000025.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 33 lines, status machine
red corpori inhaerentes figurabiles, locabiles. Iaque miror quomodo
in Responsione diei possit, nihil horum esse verum, nisi consistat in
corpore, et respectum habeat ad corporeitatem.
(.) Verum est animam velle proportiones, sed oportet etiam ut adsit
ratio determinans proportiones, ea autem in corpore nulla est cum
sit cupesvis proportionis capax. et si quis proportionem sumi pon
nat ab eo quod corpori est utile, ( quanquam haec ratio moralis
ad physicum effectum non sufficiat:) sequetur animam semper satis pon
tentiae habitaram ad omnia corporis imcommoda superunda: Demique
aliui sunt proportiones, aliud magnitudines, nam possunt eaedem
manere proportiones ductis quantum vis magnituminibus.
(1Z.) Amima est ens finitum, fateor, sed hunc non potest determiu
nari qualisnam sit fimitus ille gradus motus, quem essicere debet.
Unde producet plane nullum, nisi scilicet quem
leges mechanicae ferunt.
(43) Anima est Enc finitum, at non circumserintive, aq
lioqui haberet figuram; sed perfective quoad perceptiones,
quae in Deo omnez sunt distinctae, in caeteris dero percipi
entibus, nempe in spiritibus et Animabus, sunt plus min
nusve confuesae, pro gradu perfectionis. Sed quia eadem
perceptio est moties plus minusve celeris, si omnia pro
portione auita minutave intelligantur; hinc ea perceptio
nibus animae gradus celeritatis in corpore determinari
nequit, uti ea repraesentatione exigua, palatii magni in speque
culo conveso exchibita, non determinaretur magnitudo
palatii, nisi alia accederent, quae in anima locum non ha,
bent, velut figura ipsius speculi et distantia a palatio
(14.) In Anima optime concipi potest perceptio et apse–
titus; sed non quomodo inde oriatur in corpore motus, per
quem appetitus impleatur, nisi scilicet ope mechanicarum
legum.
15) Dieit Responsio efficere Animae imconstantiam et impo,
Hen,

## Folio 13v — 00068453:0026
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 12r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000026.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 33 lines, status machine
tentiam, ut desideratum in corpore non obtineat. Sed Animae im,
perfectio non consistit, nisi in modo percipiendi et appetendi, nec
certo obtinet finem, nisi cum omma media sufficienter percipit appes
titque, quo casse etiam media illa, motus scilicet congrui in corpore jam
tum reapte invenruntur, alioqui ab anima non perciperentur. Haec
causa est vera et probe intelligibilis, cur anima intentum obtineat
aut non obtineati Cum contra nullo modo concipi possit, quomodo
anima corpus moveat, legesque motuum violet, gradum directionemgue
celeritatis in corpore existentis immutando.
(16.) Assentior Respopsioni non omnia hominis solum causa facta esse,
et omnium organicorum propnos fines agnosco; generatim autem
sentio, omnia omnium causa facta esse, etsi plus minusve pro cuque
jusque dlignitate vel aptitudine. Assentior etiam nullum esse corpus
Naturae organicum, omni Entelechia primitiva seu monade actua,
trice (: quae ampliore sensu Anima appellari possit:) perfecte
cassum; nec ullam esse animam nataraliter at ompi corpore
organice separatam.
17.) Sed non quaevis pars corporis organici, corpus orguni,
cum ett, ideo, etsi motum aliquandiu retineat cor er corpore
avulsum, non ideo hino probatur cor esse corpus animatum;
sufficit enim nudus mechanismus ad hunc motum non nihil
continuandum, etsi perceptio et appetitus absint; Animam
certé animalis dividi in partes, et pro parte in corde evulso
manere, quod mnuit Responsio, quid aliud ett, quam ammum
talem esse corpres? Iud verum est, cordi et cuilibet parti corpon
ris animati, imo et cuilibet massae, corpora organita completa,
etsi plerumque insensibilia inesse, eademque esse animata, semper seu
per se actuata. Et nisi hoc esset, materia ubique actuata esse non
posset, nec ipse Mechanismus locum haberet.
18.) Deu si animam statuamus eatensione carentem, ad eoque sub,
stantiam simplicem; eo ipso sequitur esse indesectibilem, quod non
minus debratorum anima quam humana afirmari debet.
Asi

## Folio 14r — 00068453:0027
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 15v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000027.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 35 lines, status machine
etsi numana pecaliari sensu immortalis appellari debeat, quia
non antum substantiam suam, sed et conscientiam sui servat,
ad eoque pramii et paene est capda
(19. Sed qui immortalitatem animae ex solo fidei lumine, et drvina
gratia, id est mrraculosa et extra ordinuria operatione derivant,
s
Theologiam naturalem debilitant, et plurimum Religioni nocent,
cujus primaria et perpetua capita (: vel ut providentia Dei, et
immortalitat Animae:) ratione niti debent.
(20) Quod vero objicit Responsio quae naturaliter meimnunt, nata–
raliter desinere posse, recte pronunciatur, non recte objicitur;
nam dicendum est substantias simplices nec incipere nec finire
naturaliter.
(21.) Cum ommia in corpore mechanice fieri satuo, non ideo eaguisitas
pororum figuras moror, et plus hic motibus quam figuris tribuo.
EZ) Responsio tandem huc descendit, ut heget animam esse immute,
rialem. Hoc admisso fateor cessarent argumenta, quiba ostendimus
animam non posse novum motum novamque cirectionem dare corpori. Sed
quia inde sequeretur animam revera esse corpus, hint quamvis
ex falsa ratione consequens foret (: contra mentem Responsionis:)
ommia revera mechanice fieri, seu per motuum leges. Caeterum argumeny
ta pro immaterialitate, aut immortalitate quae Responsio producit,
et refatare sudet, longe differunt a meis, pro parte supra allatis.
(25.) Motum differre a corpore verum est, sed cum nihil sit aliud
quam loci mutatio, patet non esse nisi accidens corporis, etsi ejus acci
dentis causa ex sa maria decuci non possit. Causa motus in
corporea est, sed subjectum motus, est corpus. Iaque altrere motum
esserem incorpoream et immaterialem, est abusus loquendi, pari jure
dicetur etiam figuram esse rem incorpoream. Non motus impri,
mit efficaciam corpori, sed causa motus. Et mirum profecto videtur num
per propagnatam fuisse animae materialitatem, nunc propugnari
motus immaterialitatem.
(24. Mirum etiam paradoxum affert Responsio quod motus res
sit per se existens, et quae subsistere possit, licet corpori non
insit

## Folio 14v — 00068453:0028
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 15r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000028.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 37 lines, status machine
non insit. Hoc est mutare sensum terminorum sine ulla ne–
cessitate, nec nomine motus intelligere, quod alii nempe affectio
nem corporis sed potius entelechiam seu motus causam.
Mira etiam haec argumentatio est, corpus potest subsistere
sine motu, (quanquam hoc merito negetur.) ergo motus potest
subsistere sine corpore. Quod perinde est ac si quis diceret, corpus
potest subsistere sine rotunditate, ergo rotunditas potest subsi
stere sine corpore.
(25). Neque etiam admitti potest, Motum esse agens, corpus esse patiens. Nam
revera Motus non est agens, sed actio. Corpus, quod Morum dat alteri ose
motus sur est agens, corpus vero quod motum accipitab alio, est patiens.
(26.) Nec admitti potest cogitationem et ratiocinationem esse
motum, cum, sint operationes internae substantiarum simplicium
seu partibus aceoque motu intestino carentium. Illua verum est,
nis operationibus animarum semper responuere congruos motus
corperum.
(E7.) Non statuitur anme corpus ideo exequi appetitum ammae, quia
eum percipit, (nulla enim me judice perceptio corpori tribui potest:)
sed ideo quia ad eum exequendum jam tum mechanicis legibas fertur.
(1
Quare cessat qua hic objicit Responsio. Ilud concedo solis orga-
nicis corporibus Entelechiam primitivam, seu Animum esse attri,
baendam.
(28.) Sola figurabilia phantasiae subj acere quod Responsio affirmat, non
aemiserim, nam et sonorum, odorum et saporum datur phantasia.
DXXA
Qui penetrationem dimensionum negant, nihil aliud intelligunt,
quam corpus in alterius locum subire non posse nisi ipso expulso. Haque
non video quid ad rem faciat disceptatio de divisione, nisi quis terminoa
rum significationem sine necessitate mutet. Monades corporeas
nullas agnosco, cum omne corpus habeat partes, atque adeo non
Sit simplex seu Monas,
AZ
u
LAA
Nonest alius Motus quam localis, etsi alia sit mutatio quam localis.
cD XXC 1V

## Folio 15r — 00068453:0029
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 14v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000029.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 31 lines, status machine
An inutilis sit usuus salium volatilium urinosorum facti quastio
est, circa quam autorem Responsionis cum ans Medieis committo.
L+
X3
Assertum erat alterantia Medicamenta esse raram avem in ter,
ris: objectae sunt instantiae. frustranea contra eas exceptio est,
alterantia esse, praeparatoria ad evacuationem. Quid tum? an
ideo minus atterantia sunt? manet etiam verum, nec nsidi,
eatoria pronunciatione refutatur, quod exeperimentis constat,
aliquando evacuantia non prodesse quia eracuant, sed quia alter
rant. Neque etiam ad Dpii aut corticis Deruviani instantiam re
spondetur, quae utique alterant sine eracuatione aut praeparatione
ad evacuationem. Ut voluptatis excessus transit in clolorem,
itaque generosa medicamenta accedunt ad nataram venenorum
quae utique alterantia sunt.
X
A
Cum Responsio toties ad anima actiones confugerit, mcon
grua sibi amolientis, cur noluit pati, ut diceretur irritatio,
ne molesta nos ad eapellendum stimulari. An quia alii dixere?
Interim recte asserit omnia impussione explicanda esse. Idem
sentiendum est etiam de illis quie ex animae affectibus derrvat. Nam
ut saepe monuimus, etsi ad apperitum animae, non tamen per appeti,
tum, sed per leges mechanicas impulsuum res in corpore fiunt,
Sucpasdarmoma plasradurta nunc demum ex ets Credo m
telligetuer, quae dieta sunt ad Num. Z1. Haque quae hii contra
disseruntur scopum non feriunt.
1.
Ud hic aroputantur, in prioribus exepedita sunt.
d.) Non video cur anima semper corpori suo timere debeat.
Soc

## Folio 15v — 00068453:0030
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 14r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000030.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
L
Hoc foret in perpetua anxietate versari, quod autor alibi me
rito disuadet. Nulli minus sani sunt, quam qui perpetuo de sua
sanitate soliciti sunt: De animae energia aliisque hic recurren,
tibas, jam satis dictum est.
(2.) Responsio nunc affirmare nunc negare videtur, animam
esse immaterialem. Hoc loco autem mentem sic ex plicat, annmam
ideo non esse materialem, quia non careat propria activitate.
Sed hoc argumentum parum probat: Omne corpus quod in mo,
tu est, propriam activitatem habet, neque ideo immateriale di
cetur, etsi aliquid immateriale nempe Entelechiam primiti,
vam contineat. Cum vero ex responsionis mente appareat
animam esse divisibilem seu extensam, et posse impellere corpus
adeoque habere antitybiam seu resistentiam; non video cur non
ea ejus mente, anima revera sit corpus: ut adeo mutato
nomine, anima pre spiritibus animalibus substitu,
ta videatur. Discrimine consistente in nescio qui,
vas deestrois; quae merito pro nullis habentur. Veluri
quae diruntur de motu per se subsistente extra corpus
de perceptione et appetitu rei extensae, aliisque id genus
quae ehei possunt, intelligi non possunt. Ad quae redire
poss recentiorum derectioneo, est inventa fruge glan,
dibas V
a
Monaces physicas seu corporeas non dari satis
ostensum est. Ego per Monades intelligo substantias
simplices, atque adeo incorporeus, quae nihil habent
ad extensionem pertinens. Hae sola Monades
admitti possunt et debent.
ALdtds

## Folio 16r — 00068453:0031
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000031.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 17 lines, status machine
1.) Spiritus animales seu fluidum impetum faciens
probari generatim ea eo quod corpus non nisi a corpore
contiguo et moto naturaliter moveri potest, nisi quis
ad chimarieas causas recurrere malit. Speciatim
autem acunai instantiam de motu cordis ex cor,
pore avulsi, ubi jam ab anima animalis non actua,
tur, nisi quis eam quoque pro parte evalsam putet,
atque adeo revera in corpus transmutet. Sed
haec quoque in prioribus jam sunt discussa.
Hac ad Responsionem replicare visum est
ea multis quae occurrebant; excerpendo ea quae man
xime in rem esse videbantur. Nam si omnia quae
moneri poterant annotare voluissem, exiisset
Replicatio in librum ingentem, et futura fuisset
tanto prolixior Responsione, quanto responsio pro
tixior fuit Animadversione.
C.X

## Folio 16v — 00068453:0032
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000032.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 4 lines, status machine
1fF11
it
FRIED WILHELM LEIBNIZ
NIEDERSÄCHSISCHE LANDESBIL

## Folio 1r — 00068453:0033
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 2v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000033.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 25 lines, status machine
1)Assertio erat, alia in hystemate rerum naturalium
fieri secundum finem, alia casu. Animadversio statuit casum
non nisi ignorantia nostra locum habere, cum omnia revera
ad finem dirigantur. Responsio agnoscit has duas sententiase
diametro opponi, sed petit objectionis afferri rationem. Ca vero jam
allata fuerat, supponendo omnia quae fiunt, à Deo orvri aut certe
gabernari, Deum autem cum sit sapientissimus omnia in finem
dirigere. Nec video quomodo contrarium cum providentia divine
omnia complexa, atque adeo cum Theologia non solum revelata, sed
etiam naturali conciliari possit, insi aliter explicetur quain verba
sonant. (2.) Assertio potius paradoxi sui rationem reddere debe
bat, ea autem in Responsione aut nulla aut admodum debiles
affertur. Prima haec esse videtur, quod consideratio ista inserviat
ad meluis distinguenda organica a mechaniuis. Sed considerandi
commoditas non est argumentum. Deinde etsi in organuis finis
sit manifestior non tamen sequitur in caeteris esse nullum; cum
fieri porit (imo est supposita providentia absolutisima debeat)
ut organica nihit aliud sint quam machina, ubi divina inventio
et intentio magis expretra est. (3) Sccundam rationem hanc
invenio, quod hinc sequatur minima quaeque, velut motu put,
agitati,
visculi à vento, certo causarum ordine ab aeterno à Deo destina
tum esso ut fiat, et ad effectum certum inserviat, Responsio
non admistit quod derum hoc non est rationem afferre, sed negare
quod est in quaestione. (1) Lui providentiam in Deo perfectisrimant

## Folio 1v — 00068453:0034
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 2r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000034.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 39 lines, status machine
agnoscunt, admittant nihil eum latere aut ejus directionem
subterfugere. Ejusque sententia optimas rationes habent, non tantam
ex revelatione, quia etcam capillos nostros numeratos Christus dixit.
sed etiam ex ratione, nam primo si minora ista à Deo non diri,
gerantur in finem, eteam masora ejus directioni subtraheren
tur, exempli causa lapillus aliquio tormento pyrio suppositus,
mutare ejus directionem potest, et efficere, ut Rex aliquia
vel Dux exercitus feriatur, unde maximae mutationes con
sequi possunt. (5) Secundo nulla est marsa tam rudis, aut
tam parva, quae non in se contineat aliquod corpuo organuum
seu machinam naturae; quia nihil est, in quo non impressa sint
etiam physici
divinae sapientiae vestigia, itaque ubique fines, locum habent.
(6) Interim concedimus magnum esse discrimen inter machinas
et aggregata massasque, quod machinae fines et effectus habent
Vi suae siracturae; at aggregatorum fines et effectus oriuntur
ex serie rerum concurrentium; atque adeo ex diversarum ma
chinarum ocursu, qui etsi etiam sequatur divinam destina
fionem, plus tamen minusque manifestae coordinationis habeti
ita Bombycis finis opusque intimum est, ut serieum produat,
est
sed ut alium Bombucem, gignat opus  congressu maris et foe
Catque ad eo combinatione unius animadis cum alia re externa; sed haec tamen
etaustrus eo ndicium distus habet coordetrations manifesta,
etaustr indicium difinae sapientiae, argumentumque divinitatis, qu
ea quae facit
quamut sericum transeat in vestem hominis; etsi hoc quoque
divinae providentiae consentaneum esse negari non possit.
Inferim nec opus maxime intimum, velut sericiprductio obtineretur, nisi externa accederent, velut calor solis
nutritio ex foliis mori, aliaque id genus. Mernim Auzontum Gallum virum non vulgaris doctrinae, inter maxima
argumenta existentiae dei non inepte
consensum. han trs scinie
Fatetur
mani
e
Y referre in diversis sexibus partium generationi dicata
stiores sunt fines. Sed ubi extalibus providentiam,
imel agnovimus, facile intelligimus etiam caetera suos fines habere.
otat Responsio omne organum esse machinam, ait etiam

## Folio 2r — 00068453:0035
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 1v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000035.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 26 lines, status machine
omnem organismum niti mechanismo seu praesupponere mecha
nismum. Sed hoc non est satis, addi enim debet organis mum
nihil aliud esse formaliter quam mechanismum, etsi ex quisi
fiorem et diviniorem; quia omnia in natura fieri debent mecha
nucé. Oujus ratio dudum allata fait in discursu objectionibus
addito, quia omnia debent ita fieri in corporibus, ut possibile
sit ea ex natura corporum, id est ex magnitudine figura
et legibus motus distincte explicari, et hoc est quod mechant
cum appellamus.
Cum allegali Boylium et Htarmium, et alios, non ad autori
tatem eorum sed rationes provocal, ne repetere eas necerse habe
rem.
V.
(1) Responsio repetit et fucetur assertionem hanc: Tota animae
non solum indoles sed destinatio quoqe tota, quam suimus, et
quantum usquam scimus versatur unica circa corporearun
objecimus
rerum affectiones. Hluic sententia obsectum est, quod anima
destinata sit, non tantum ad cognoscendas res exfernas, sed
etiam, et quidem multo magis, ad noscendum se ipsam, et per
haec autorem Deum. Responsio distinguit inter physica et
physieo-moralia, sed haec diotinctio assertioni addi debebat
nimis certe generali, quae certe fuit, et arreverativa, quast,
nihit aliud queantum asquam scimus nidi corporea affectio
nes ad animae destinationem pertinerent; cum tamen scia
mus non tantum corpora, sed et nos ipros et Deum, a nobis

## Folio 2v — 00068453:0036
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 1r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000036.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
cognosci, imo et debere cognosci. Eoq magis restrutione opus
erat, quod arsertio etiam ad amman humanam respiceret, nam
in amima bratorum nihit inest morale, sed omnia sunt meré
physica.
(Z) Responsio negat se pervestigare valere quomodo ammma ulla
physica scientia ad agnitionem Dei ut autoris pervenire possit.
nisi forte auedant physico. moralia, velut conscientia, ingaietado
poena plerorumque maleficorum, sed miror cur tam debilia alle
gentur. Inguetudo illa seu metus nihil probat, nec plerique male
fui hic puniuntur, praestabat allegare ordinem rerum, et necessi,
tatem primae causae, aliaque id genus certissima divinitatis argu
menta.
3) Miror etiam quod negetur in Responsione animam allam
ad se cognoscendam esse destinatam. Sane sui cognitio est per
fectio quaedam, ad quam animae nonnullae utique pervencunt;
palla autem res ad perfectionem pervenit, ad quam à Deo non
sit destinata. Luod autem negatur animam se cognoscere secun
dum suam essentiam, ambiguum est, et nihil adnem facit,
nam eodem modo res externas seuundum earum essentiam non
cognoscit. Anima non minus naturale est exercere actus
reflexos, seu se ipsam intueri, quam alia extra se percipere
et
imo externa non cognoscit, nisi cognitionem eorum quae
insunt in ipsamet.
(4) Neque haec plane a physicis excludenda, et ad moralia
rejicienda sunt; cum in physica etiam agatur de reminiscen
tia, ubi anima actum reflexum excercet, nec tantum prioremi
cognitionem repetit, sed etiam agnoscit eam jamaffuerse

## Folio 3r — 00068453:0037
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 4v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000037.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
1) Quaestio est utrum aliqua sit perceptio, ubi non ad est ani
madversio. Responsio satis ostendit mentem discursus obje
cionibus praemissi non bene fuisse perceptam, cum perceptionem
intellectui in discursu aequipollere assumsit, à quo tantum
abest, ul ne sensur quidem aequipollent. Percentio tam daté su
mitur, at etiam porset este plana confusa, sensio habet aliquid
distincti, intellectio procedit per rationes se per veritates univer
saleo, nec nisi in antudabus rationalibus observatur, ut autem
melius intelligatur natura perceptionis confusae, expendatur exem
plum jam dudum allegatum: Cum miscentur duo pulveres caeru
leus et flavus, ut inde fiat palvis coloris vicidis, tunc percipit
anima utrumque pulvispulum, nempe tam caerulcum quam flavan
nisi
nam advi pars acervi eam effcieret, pars affienet, nec à toto affice
retur; et hanc pasionem anima à parvisculo caruleo vel flavo, ejus
perceptionem voco. Sed ea perceptio confusa est, et in voudis coloirs
tunc
sensione latet, minimeque à nobis ccaraleus aut flavus color pouc
pitur, nisi ut in viridi occultatur. Et hac explicatione data, puto
certataras Responsionis dubitationes; Agnosuqe etiam quomodo
sunc derivem innumera a nobis percini in corpore quoque nostro
quae ob exiguitatem rei, aut ob consuetudinem (id est ob exiguita
tem impressionis) non sentimus.
e
Non intelligo Responsionem, columbarum reditus ad nota colum
baria à corporeis impresionibus fieri negantem. Lonne radii
lucis, itemque propagationes Sonorum, odorunque sunt corporea un
premones. Nonne canes odorem, et similia effluvia tenuinima
sequantur, cum per multa miliaria viam inveniunt. Idem de

## Folio 3v — 00068453:0038
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 4r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000038.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 24 lines, status machine
columbis ad columbaria redeuntibus dicendum patem, netste
sensus earum recordationemque perceuli. Srema an postercoribus
praeferant, parum refert, cum et canes interdunt prioces sominos
repetant, interdum noveo adhaerestant.
lic fortaste divensus non est.
Si corpus perceptione et appetitu careret, credo non magis vivum
appellari mereretur, quam flamma ad se nutriendam laborans.
Eet fortarre Responsio non disentit, videtur enim ad animam
recurrere.
X.
(1) Vegetationem nutritionem, propagationem oivii ex structu,
ra et motu machinae, Responsio pro nuda positione habet
sine probatione. Sed contrarium potius ipsa probare debebat
Luicquid enim in corpore et à corpore fit, id mechanice seu
per ejus magnitudinem figuram et motum fieri praesumitur
nisi contrarium probetur, id est moi ostendatur id est supra
materiae naturam
Z) Analogia flammae se tuentis, natrientis, propagantis, com
parata cum animali eadem praestante exquisitius; non eer tam
Spernenda quam. Responsio innuit. Luemadmodum enim
Responsie ad rigorosos explicatus recvorens, negat flammam
per se subsistere, se nutrire, se propagare, se tueri, sed aeris
assluxu indigere; ita eodem modo negari potest, ammat hac
per se prastare, quia sine perpetuo ambientium assluxu, et

## Folio 4r — 00068453:0039
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 3v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000039.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
per meatione intima non tantum respicatio locum non haberet
sed etiam calor et fluiditas humorum, cessarent, ut ex intenoi
frigoris experimento constat. Ut jam de vi Elastica, non di
cam et mota Fonico (qui credo nihit aliud quam vis Elasticae
exeruitium est), quae etiam a motu permeantium oriri constat
Experimento etiam Antliae Pneumatucae scimus, acris ambientis
suas
premone sanguinem aliosque liquores plerumque in debita consisten
fia contineri; eaque sublata spumescere, et vasa dirumpere nec
ut par est circulari. Accedit transpiratio perpetua, aliaque adsant
indicia multa, ex quibus patet corpora animalium non tantum
nutrimento, per intervalla assumto indigere, sed et fluminio instar
in continuo fluxu esse. Nec quicquam tam soldum etre inter cor,
porea sensibilia, quin intestinis motibus agitetar, qui ab ambi
entium permeatione sustentantur; Boylius multis observationibus
firmavit. Nec obstat Analogiae inter flammam et animat, quod
flamma comparari possit vortui pulveris ab aere agitati; Cum
tota natura corporea ex hujus modi vorticitus flucdorum parvis ma
gnisque constet; et ipsa corporum formitas ex mota fluidorum corpo
rum conspirante orcatur, quae cohaesionem quandam produnt, ut sine
resistentia unum ab aetero diveuli non possit.
X.
() Cum Medicina consistat in arte corporis humani tuendi, utique accu
rata corporis humani cognitio nimia esse non potest ad Scopum me
dicum, et si omnes medios aeque eam possidere necesse non sit. Re
sponsio innuit inutilitatem Anatomiae maximé de recentiore illa
exquisitiore intelligi. Sed argumenta ad eam probandam allata
fere fundata sunt in praesenti stata scientiae Medicae, ad quam in
infantia hactenus constitutam este nemo credo inficiabitur; et

## Folio 4v — 00068453:0040
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 3r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000040.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
licet pars ejus quae Chouvrgia appellatur facilius excoli potaerit
quia magis per visibilia procedit; promotio tamen ipsius quoque maxi,
ma progressu temporis sperari potest; et quanto perticietur magis, eo
magis apparebit usus exquisitae Anatomia; uti certé videmns ad
sublationem catarrhactae oculi et lapidis vesivae eam profuiste. Spes
est aliquando aquam inter cutem aliaque noxia non minore certitu
dine sublatum vri aliasque aperturas, separationes, reparationes, cor
retiones in potestate fore, quae nunc habentur desperata; itaque rei,
publicae interest nihil omini quod ad spem faturi progrenus facere
possit.
dXI
(1) toi necessaria, aut certe magis utilia praeferenda sint, et major
pars hominum is stadere debeat; pluresque adeo oporteat esse agri
colas quam aurifices: Pertinet tamen ad curam reipublicae, ut fe
veantur illi etiam artifices, qui ad vitae commoditates, imo etiam
ad ornatum conferunt. Eodem modo plerosque Medicos et etiveur,
gos ea tractare oportet, quorum manifestior est utilitas; cu,
sint
randum tamen est ut semper aliquot insignes Anatomiei, Bo,
tanici, Chymici, qui nova rimentur; iique non sunt deterrendi
ce
aut in contemtum adducendi jactata illa inutilitate, in quo non
minus falsitatis et niquitatis foret, quam in vulgi vocibus
quod quicquid in studus paulo est excellentius, negat esse de
pane lucrando. Quod vero innuere videtur Responsio, affation
esse et fore insignium Anatomicorum, id verum esse optem.
Vertor autem ne experientia refellatur: nam vix à binis se
calis tales habere coepimus; et nunc magis minui eorum nu
merus

## Folio 5r — 00068453:0041
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 6v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000041.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 26 lines, status machine
merus quam crescere videtur. Stenonum et Malpighiorum
muctitadine nunguam laborabimut.
(2) Non opus erat ut multa de ciruclatione Sanguinis et Secrete
n
riis vasis ex offuina medica Animadversione depromerentur.
Nam cui non dictus Hlylas. uno verbo talia indicata fuerant,
cum annotatum fuiret, non satis fructus rem meducam hacte
nus ex detecta a recentioribus Deconomra animali cepitre;
nec ideo tamen detectiones illas spernendas este, neque enim usus
veritatum sempetcum ipsis veritatibus prodeunt.
(3) Dape a me admonitum est, hactenus Medicinam nimis
Empiricam esse, nec Anatomiam satis ad Physiologiam,
aut Physiologiam ad Pathologiam, aut Pathologiam ipsam
ad Tharmaceuticen prodesse. Magis enim observationibus
quam rationibus hactenus assequimur, operationes partium
sensibilium insensibiles, v. g. nervorum et membranarum ad
usus vitales; et saepe haeremus corca transitum à statusano ad
morbosum, aut circa reditum a morbo ad sanitatem, id est circa
cavoes et remedia morborum. Sed haec minus mirari debemus
quia Physica specialis omnis fere hactenus in cunis jacet.
Veterum Graecorum et Latinorum expaimenta pleraque periere
et ratiocinia eorum quae supersunt, admodum tenuia sunt.
frabes et Latini Seculorum tenebricosorum aliquid fortane
adjecere ad Pathologicem et Pharmacentucam; sed non ma
gni admodum momenti, multo autem plura veterum ne
glexere et corrupere. Nunc vero ex quo ratiocinia physica

## Folio 5v — 00068453:0042
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 6r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000042.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
per Mathesin vel Mechanicam, et experimenta per Muroscopia
et Chymiam adjuvantur, spes est Physicam paulatim crescere
et tandem crepundiis relictis ad adolescentiam proficere poste.
Auctaque hodie non parum per observationes Anatomia, Physio
logia, et Pharmacentica; spes est Pathologiam quoque (quae for
tarse maxime hactenus neglecta fait) insignes progrenus
facturam, si major in observando diligentia adhibeatur, et
baratores Reipublucae Medicorum pradentium ac bene animato,
praesertimcirca Historiam morborum
rum industriam juvent. Obscrvationibus autem (auctis, novisque
aphorismis magno numero constitutis; etiam ad veras ratio
nes magis magisque aditus fiet, quae plerumque hactemus desunt.
XI
1) Chymeam hactenus etiam Ompiricam esse, fatendum est. Duia
tamen corporum similarium, aut quasi-similvrium, Phaenomena
observat, ex quibus constant ipsa organuca; ideo observationes
chymucae eteam in regno animari utiliter adhibentur. Nec vero
sequitur: Chymia parum profecit, ergo absurdé pro cave adhi
betur. Saltem enim non nihil profecit, et eatenus adhibetur.
(7) Itaque facile concedo non admodum magnum hactenus Chymiae
asum esse ad explucanda, quae in animalibus insensibiliter fi,
unt. Sed aucta hymia scientia augebitur etiam ejus appli
catio. Nam sunt in animalibus craptiones et explosiones
pyriis similes; quales nobis multas exhibet Chymia.
3) Cum Animadversio in diversis audis, alcalibus, oleis multa
communia esse notavit; hoc voluit, (hymiam non tantum
exhibere experimenti speccalia, sed etiam aphousmos genera
liores plurimis alcalitus, plurimis audis, pluamis oleis, etc;

## Folio 6r — 00068453:0043
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 5v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000043.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
communes inter se. Et proinde utilem esse Chymiant ad augen
bdam scientiam similarium et massarum, ex quibus corpora
organica constant.
(4) Chymia observat tum communia tribus regnis, tum pro
pria singulis. Verbi gratia: aeque in mineralibus, vegetabilibus
et animalibus reperiuntur combustibilia, veluti sulphur nine
rale, oleum vegetabile, pingoe animale. Est etiam in omnibus
regnis sal volatile, quod in animali praedominatur, in vegeta
bili non rarum est; in ipsis mineralibus non omnino de est,
nam (ut de arsenico et similibus taceam) ipsum sal armoni
acum officinarum revera ex regno minerali est. Deinde et di
versorum regnorum corpora utiliter combinantur: Sic carbo
nes et alia vegetabilia oleosa javant fusionem metallorum
in mineris latentium; ex spiritu arinae et vint oritur coaqu
lum; ex omnibas regnis remedia animalibus suppeditantur.
Contra sunt quaedam singulis regnis, propria: nullae aquae for
tes parantur nisi ex regnomulnerali, nulli spiritus ardentes isti
tes parantur nisi ex regno vegetabili, aut ejua productio
nibus nondum satis transmutatis, (nam spiritus ex saccaro
saturm de aceto resuscitatus est) nullus autophospho
(quantum constat,
ruo, nisi ext regno animali.
Corpus animale esse machinam Hydraulico- Tneumatico. pyriam
et impetus in eo ouiri ab explosionibus quae sint pyriis siy
miles; vix quis quam amplius dubitat, nnsi Mimaericis prin
cipies animum ocupatum habeat, veluti animabus divi
sibilibus, naturis plastucis, speciebus intentionalibus, ideis
operatricibus, principiis hylarchicis, archars, aliisque quae
nihil significant, nisi in mechanca resolvantur.

## Folio 6v — 00068453:0044
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 5r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000044.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 31 lines, status machine
x vehementissima subactione et ciruumactione per varca
vasa, manifestum est diosipationem, involutionem, secre
tionem sequi.
(1) Ex eo quod principium motus a materia, mota distinguendum
monetur, non sequitur motus vitalis integritatem à materiae
et organorum proportione minimé pendere. Nam sub materia
per organa discurrente ipsum motus principium comprehenditur.
completum
Certe naturaliter nullum est principium movens motus, nisi
corpus quod jam est in motu, et sic novos motus mechanie pre
6ducit. estaque facile concini potest principium movens energiam
suam in corpore animalis eodem modo augere ac retardare
Saut
posse, ac furni vis per registra aut folles ingesta, intenditur
aut minuitur. Nec aliter apud nos etiam animi pathema
tibus effectus corporei coharent, quam quia motus materia
ut
tenuis, seu spirituum, vulgo appellari solet, in corpore pa
thematibus animae auurate respondent.
2) Hinc etiam animi pathemata corpori prosunt aut nocent
quia in materia spirituosa seu impetum faciente, auurate
repraesentantur.
3) Materia impetum in nobis faciens non ignoratur in so
lidum sed agnoscitur ab effectu; supposita regula verae
Thilosophiae indubitata, quod corpus naturaliter non moi
à corpore contiquo et moto moveatur. Dissentientes confugi
unt ad principia axxHTa, et verba nihil significantia, per
quae quidois ex quovis facere licet.
) Dum dico ab igne aerem attrahi, fuliginem abigi, loquor
ad
lXV

## Folio 7r — 00068453:0045
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 8v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000045.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 27 lines, status machine
ad sensum veluti cum antliae aquam, folles aerem attrahere
dicuntur; neque enim ignoro, sed defendo omnem attractionem ap,
parentem revera esse impulsionem. Et miror in Detensione
hic de meo sensu dabitari potuisse. Quod vero in flamma, idem
sit in ammali, pro re nata.
(1) Uti nuper perceptionem, ita hic appetitum acipio, ut nempe
etiam minutiores et obscuriores anima conatus ad aliquid conve
niens obtinendum, aut inconveniens repellendum, ex perceptionibus
non minus confusis ortos, sub appetitus nomine comprehendam.
Itaque non magis omnem nostram appetitum, quam omnem nostram
perceptionem animadvertimus, et hoc sensu statuo corporis motus
etiam nobis non animadversos appetitieus animae respondere.
(7) Distingaituer in Responsione inter ea quae in corpore fiunt mecha
nice, et quae in eo fiunt organce, id est ab anima illad actuante
Sedociendum est, corpus non porse sic actuari ab anima, ut teges
mechanicae corporum vel minimum violentur. Anima nullum
motum, nec motus gradum, aut directionem corpoir dat, qui non
ex praecedentibus materiae statibus motibusque mechaniie consequa
tur. Contrarium asserere est vel animam mutare in corpus, vel
recurrere ad princpia inexplicabilia.
(1) Cum dixi Mathematica non differre in physicis, nisi ut abstra
ita animo ab iis quae concreta sunt rebus; hoc intellexi ut numeir
differunt a rebus numeratis. Eodem enim modo figurae mathema,
tuae differunt à corporibus figuratis. Sed non probo differenti
aur Responsionis, qua unum refert ad phantasiam, alterum
ad memoriam. Nam non omnia intellectu abstracta; per phanta
siam seu imaginationem comprehendi porrunt. Veluti numeri

## Folio 7v — 00068453:0046
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 8r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000046.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
surdi, quantitates incommensulabiles, vis agendi, cogitatio ipsa.
(2) Postulare ut divisio corporis in infinitum probetur experien
tia, est postulare ut insensibilia ostendantur sensibus. Talia
ratione indabitata constant.
(3) Posito corpus quod libet sabdivedi posse non sequitur, quamlibet
mixti partem posse toti similem esse, ex. g. quamlibet partem
denarii quantumvis parvam ex cupro et argento mixtam esse
nec sequitur, nec concedi potest:
posse, (prorsus quemadmodum fieri non potest, ut quaevis par
ticula acervi ex tritico et hordeo confusi, ex tritico et hordeo
composita sit; et si quodvis granum, vel tritir vel horder, rur
sus in partes secari possit. et frustranea est acribologiae
affectatio un Responsione quae saepe expressiones meas corri
gere audet, quasi non ex meditatione diutina, sed tumulta,
aria scriptione profectas.
4) Cgo ne umbram quidem rationis invenio, ex qua sequatur,
dari porse corporis partes, qua nultas rursus partes habere pos,
sint. Atd doctrinam de Mistione Atriototeluco-Scholartuam
res illa nullo modo facit, quamvis nunc nolim disputare
an ipse Aristoteles eam ad nem facere putapit.
de perpetua divisibilitate
(5) Sententiam nostram probatione destitutam censet Re,
sponsio. Quasi non pro ea extent libri pleni demonstratio
nibus. Et Animadversio obiter et paucis argumentum alle
gavit, quod sicco, (ut saepe fit) pede praeteritur in Responsione
. Sempe quod Linea rectae haec natura et proprietas
reuproca est, ut sit linea, in qua pars est similis toti. Iaque
aut negandum est esse in rerum natura veras lineas rectas,
aut dicendum quam libet linea recta partem, rursus habere

## Folio 8r — 00068453:0047
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 7v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000047.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
partem; quod intendo.
(6) Contendit Responsio actualem cujus libet partis subdivi
sionem esse supra omnem conceptibilitatem; quia scilicet
conceptum cum imaginatione confundit. Eodem modo in
commensurabilitas lateris et diagonalis in quadrato est su
per omnem imaginabilitatem, etsi indubitata demonstra
tione constet, atque adeo conceptum verum habeat. Ille pa,
rum consederat motus fluidorum, qui actualem cujus libet
portionis subdivisionem negat.
(1) Qua in defensione habentur de liquedis regni animalis coctione in-
durescentibus, etsi humido non evaporante, laudo. Juterim conside
rata quoque codeu dignum est, quod spiritus viri etiam coctio
nis effectum praestet. Pinguedinem in his animalium lequoribus
latere asserit Responsio, quod vellem probari. Experimentis.
Nam de caetero verisimilius vedetur tantum esse discriminis, inter
pinguedinem animalis et albumen aut similia, quantum inter
spiritum ade et spiritum corn cervivel similem.
(2) Quod Glutina animalium coctione eliquescunt, frigore in ge
latinam abeunt, on video quid peculiare habeat; cum et vegeta
bilium quidam suui calore elequati, fregore in resinam aut
picem concrescant; et in regno minerali succi et reguli excoch
frigore congelentur.
(1) Luae hic habentur de animae potestate in morbos, non carent
ingenio, et habent aliquod plansibile, cmo et aliquid vert et
utilis. Miscentur tamen multa obscura, et precaria, et quic
quid in illis per phaenomena fiimari potest, sine ullo influxu
C
d NicC

## Folio 8v — 00068453:0048
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 7r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000048.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
anima mechanicas leges corporum turbante expluari potest
quoniam omnibus animae perceptionibus et intentionibus, corporea
figurae motionesque respondent, ex quibus essectus in machina sequun
tar, quos proinde actuationi animae ratione quadam plus quam Me
chanica influentis, tribuere nihil necesse est. Luemadmodum etiam
aliunde constat, fieri omnino non porse, ut talia ab anima praestentur
nisi animam ipsam pro corpore tenui habennus. Utilis interim haec
aminae pathematum consideratio est, quia ex us cognosiere possu
mus multa quae in corpore fiunt, Cum anima nobis sit corpore
notior; et efficere etiam multa, quae in corpore producere volumus.
Nam affectibus et excitatis aut sopitis per causas morales, in anima
effectus physicos per causas physicas respondentes in corpore obtinere
luet. Htaque non raro praxis assertionis stare potest, etsi theoria vacil
let. Quod etiam de multis aliorum Medicorum doctrinis deui potest.
Nam praxis phaenomenis inaedificari debet; theoriae non rare hypo
thesibus et conjecturis constant.
(7) Non putem omnia animi pathemata inordinatam et erconeam in
tentionem continere, etsi saesse noceant, dum animum à cogitationi
bus majoris momenti avertunt. Luin potius necessarios affectus
censeo, artisque este, illis tanquam stimulis ati ad bona, tum morali
tum etiam physico sensu; physico inguam, ut fecit ille medicus,
qui ad obtinendam laxantium efficaciam languentem patientis sui
hominis admodum stoici, bilem excitare tentavit, id diu frustra
agens, ut domesticorum pecatis ad iram commoveretur. Febres
interdum terrore pulsas constat, sed raro juvat, plerumque nocet
terror, quod maxime in peste patet.
3) Nescio an injuriam fecerim autori, quod ejus sententiam,
qualis illa est de causa sphaceli in homine ob inordinatos ho
minum affectus; conjecturam appellavi. Certe nuda narratio
historica-

## Folio 9r — 00068453:0049
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 10v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000049.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 35 lines, status machine
historica non est. (et Sphacelo opinor non minus fortes quam
timidos obpoxios esse.
(4) Hlomines animo leves etiam illi appellari possunt, qui facile
moventur; ac proinde etiam inquieti, et temerarii esse solent.
Hi an magis obnoxii mortis, ut defenoio innuit, inquirendum.
Detimidis et ampis fateor eos mala sua augere cogitatione
tresti; cum etiam languor motuum corporis respondet.
d. XX
1) Placet quod Responsio sirutius assertionem explicat, quae à me
lacues accepta erat.
(2) Quca omnibus motibas vitalibus animalis respondent perce
ptiones et appetitus anima, necesse est nos esse admodum mul
cum enim
si
tiplices; qua magna est motuum vitalium multitudo: necesse
ut ad eo
est etiam esse confusos seu obscuros, q a nobis ob multita
Cdinem et assuetudinem non ammaduert antur; idque videtur
cum fatetur
agnoscere defensio perceptiones has, et appetitiones non esse
figurabiles et phanlasia aut memoria subjectas, iaque apparet
 defensione magis affectart hic dissensum quam invenivi.
Dici quidem potest finem esse simplicem, nempe conservationem
sur; media quoque generatim sumta pauca, nempe nutritio.
nem et secretionem debitan. Sed hoc perinde est ac si quis
contenderet cum quodam dace bellico nihil esse facilius, quam
finem bello imponere; asebat enim tantum opus esse, caedi
Gallos, ac deinde Lutetiam iri. Fiuis simplex est pax; media
non minus simplicia hostes praelio superare, urbes eorum
O
primarias capere; sed quam multa hic requiruntur media
emediorum: ita etiam innumerabiles requirantur motas vitale
partiales, ut nutritio et secretio recte fiant, et his omnibus et
anXii)
e

## Folio 9v — 00068453:0050
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 10r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000050.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Corporis
singalis motibus, appetitus, et si non animadversi in anima res.
pondent.
(3) eMiior quod ait Responsio, tonitru, tormenti explosionem, aliosque
fragores, non contremisiendi aut percellendi quandam efficacia
corpus, sed mentem auxia cura concutere. Nam non percelleretur
anima his fragoribus nisi organa corporea valde affiierentur; nec
etset terror in anima, nisi etiam magna esset turbatio in spiritibus
seu materia teni anima quam proxime respondente. Nec in terro
ribus subitis cura anxia locum habet, quippe quae tempore indiget.
Nec fictiones et phautasmata inania percellerent animam, nisi
organa et fluida cum organis communicantia valde commove
rentur. Itaque miror contradici communi sententiae per phaenome
na, quae ex illa quoque facillime explicantur. Sed tanti erat
disentire.
et Lulnt
(1) Dixerat Animadversio: animam nihil porre imperare ma,
chinae non sponte facturae. Hoc non ita explucandum est, tan
quam sensus sit animam nullum motum corporr imprimere
porse, ad quem non aptitudinem habeat; sed ita potues ut verba
jacent: quod Responsio tandem agnoscit. Nempe anima non
potest violare leges naturae corporea, nec corpus leges amimae.
Corporum leges sunt leges motuum, animarum leges sunt leges ap,
petituum. Anima quidem est Entelechia corporis animati, sed
ita ut omnes operationes in corpore mechancce exerceantur.
Itaque neque per parsiones animae mutantar nc motus spirituum
neque vicissim; sed sponte consentiunt inter se, ut anima per
se considerata per causas finales ad ea tendat, ad quae machina
corporea per se spectata pervenit per caus as efficientes :
Hqus nunquam amma auget vel minuit gradum celerita

## Folio 10r — 00068453:0051
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 9v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000051.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 34 lines, status machine
tis aut eteam directionem spirituum mutat; alio qui violaret le
ges naturae; et induceretur aliquid inexplicabile. Haec jam pat,
luce exposita, et aliquoties contra objectiones insignium vicorum
mopugnata, credo nunquam ocules hAAssertoris subiire, et ideo obscu
noca ipsi viva.
doctrinae
(2) Hlujus ret ratio est, quod meo et multorum aliorum judicio, Anima
omnis sive humana sive alia quae cunque quae vere nomen hoc meretur
id est quicquid revera percipit et appetit; est substantia non extensa
neque partibus praedita, neque adeo naturaliter producibilis aut divi
pabilis; ideo à me etiam Monadis nomine appellari solet. Cum au
tem nulla sit proportio inter talem substantiam, et materiam corno
ream, neque ulla connexio concipi possit, inter appetitum talis substan
materiae.
tiae et motum hinc alterutrum statuendum est, vel cum plerique Car
tesianis Deum sese quodam velut parto obstrinxise ut in corpore
produveret, quae postulant appetitus animae, et in anima quae
pet
exigunt motus corporis; vel potiis Tarmonian a Deo ab initio
praestabilitan appetitus anima et motus corporis inter se consenti
eatet
re. Idq non fuirre Deo diffucile; posito enim ommia in corporibus
oriri ex motibus praecedentibus, et omnia in anima oiiri ex appe
titibus praecedentibus; suffererat una vice exarte conspirare appetitus
anima, et motus corporis, ut perpetuo conspirarent. Luet autem
corpus multa patiatur ab externis, tamen illa quoque in ipso corpore
jam dudum occalte involvuntur, ob HCxIXCyr rerum, seu
communuationem corporam, et divisionem acualem materiae in
infinitum; supponitur enim omnia plena et nonnihit fluida
esse, atque ideo quid libet à quolibet quantum vis distante pati.
Itaque quaelibet Monas non tantum sui corporis, sed et totius
universi speculum est, cum et in corporis ujusque motibus torum
universum exprimatur, non quasi ei simile sit, sed ut circulus
etiam a parabola et linea recta in projectionibus onomonicis conice

## Folio 10v — 00068453:0052
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 9r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000052.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 34 lines, status machine
expremitur; dum sulicet ex parte quavis totum, tanquam les est unque
cognosct ab omniscio porret. Hinc eteam praesens gravidum est futuri,
ita ut futurum ex praesente ab omniscio colligi posset, idque non in toto
tantum universo, sed et in quavis ejus particula; atque adeo tandem in Mo-
quoque
nade ipsa, seu in substantia simplice.
(3) Interem verum manet Atnimam este activum, Materiam per se Sumtam
seu premamr, este parivum, atque adeo Animam este Entelechiam corporis
et materiam ab anima actuari, sed non aliter quam secundum mechani
cas leges. Unde etiam saepe a me monitum est, etsi omnia in mater
ria fiant mechanice, principium tamen formale motus et mechanismi
non in materia, sed in substantia immateriali consistere, prinipium
enim
inquam formale, neque  hic de primo prencinio effcicente, nempe Deo
sermo est. Et quemadmodum fegurae sunt modifucationes rei mere
passivae, nempe materiae seu potentia passivae primitivae; ita impelus
seu vires derivativa sunt modificationes rei activae, nempe Contelechiae
seu vertatis activae primitivae. Omnes enim modificationes cum
sint accidentales et mutationi obnoxiae, limitationes quaedam sunt
rei substantialis et persistentis, nihitque novi addunt substantia, quod
positivum sit, sed limites tantum seu negationes alioqui omnibus muta-
tionibus creationes inessent
4) Distinguo ergo Catelechiam primitivam seu animam quae perstat,
ab Cntelechia derivativa seu impetu qui varce mutatur. Impetum
autem rarsus distinquo à motu. e st enim impetas seu vis derivativa
res revera existens, at motus nunquam existit, cum nunquam
partes habeat simul, sed consistat in successione; ut tempus.
(5) Et licet Entelechias primitivas non attribuam nisi corporibus
organicis, tamen omnia corpora entelechias primitivas continent,
quia etiam continent in se corpora organica, et si nabis non semper
perceptibilia. Quod etiam Sapientia autoris summi consentaneum
est, ut nullum revera sit chaos in materia, nihil mordinatum
nihit machinae, organorum, ordinis, finis, expers. Ex his faciliuio
credo

## Folio 11r — 00068453:0053
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 12v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000053.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 44 lines, status machine
credo fontes eorum, quae hoctenus in discursu objectorio et replicatione
ad Respon conem duta sunt, percipientur; intelligeturque pluo in is
connexionis esre, quam prima specie apparvit.
6) Hlumanae autem Animae simut sunt Mentes, nec tantum Speculum
sunt universi corporei sed et ipsius Dei, à quo universum fluxit,
quia non tantum habent perceptiones et sensiones, sed etiam intel
lectum, seu cognitionem veritatum aternarum, quarum nexus ra
tiocinationem facit; Animarum enim bratarum operationes in
seu indiudivas
fernae per meras consecctiones empiricas cexplicart posunt. Nec ma
qio absurdum est Animas bratorum persistere, quam Atomos Epi
curi vel Passendi; etsi revera nunquam anima naturaliter sit
ab omni corpore separata, sed semper corpus aliquod organicum
retineat, statui in quo manet conveniens.
(7) Sed dicet aliquis dubitari porse an dentur tales animae vel en
telechiae primitivae; pythagovae quidem, Platoni, Aristoteli, Siho
lastuis, et nuper Cartedianis agnitae; sed à Democrito, Epicuro, et
nostris temporibus a Parrendo (saltem extra humanam animam)
rejectae. Sed multis rationibus astruuntur, nam non darentur
atque adeo extensione carentes
composita, nisi darentur substantia simplices; nec impetus et
motus darentur, nisi haec accidentia essent modificationes rei ali
cujus per se activa, qualis non est Materia, per quam nihil
aliad intelligo quam extensum resistens seu antitypia praeditum
Praeterea non potest explicari quomodo ex sola extensione et auti
typia, id est mere passivinima actiones, et quidem non tantum actiones externae seu motus
actiones internae velut
ter u, sed etcam perceptio, sensio, intellectio
omnes
et pis respondentes appetitus, derivari possint. hes ergo operationes
tribuere oportet substanti aci altionate praeditae; et internas (quae a partium multitudine non dependent, et in singuli
aeque locum habent  ’abstanten simpluci, seu extensione carenti b pradi
irel.
dicam, seu repraesentatio est compositi, in simplice, multitudinis in mogradec, ut
 trebuere oporlet
nterna aptem
io
evera nihe
aonabretitus, ut angulus jam reprosentatur in centro seu inclinatione exeuntium cinearum: Appetitus vero nihili
qur est
aliud est quam tendentia
quam perceptae est et transitus ad novas perceptiones u appete
i sensus autem et intellectio eexqua pendet voluntas) sunt species perceptionis nobiliores; sensus
est nobilior simplie perceptione, intellectus sensu.

## Folio 11v — 00068453:0054
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 12r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000054.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 31 lines, status machine
(8) Nunc ad contrarca renio in Responsione contenta. Primum re
spondetur Animam non porre imprimere gradum nisi qui corporis
dispositioni quadret. Sed replico omne corpus capax esse celeritatio
quantaecunque; neque adeo rationem reddiporse, cur non anima ma
jorem aut minorem corpori motum imprimat aut certe impri
mere possit. 3taque manet collectio proba, quod nulla reddi potest
ratio, cur non corpus ad quantam cunque altitudinem saltare posset,
si vi animae saltati posito sciluet animam esse substantiam in
corpoream, et tamen movere corpus.
(9) Responsco contra statuit proportionem esse inter corpus et
animam, quia anima sit in corpore, et souctas saltem sit
inter animam et corpus, souetatem autem esigere proportionem,
sed ut nunc non disputem an et quatenus anima sit in corpore
utin loco; nego ex tali socetate sequi proportionem. Etiam
linea et superficies sant in corpore, et quandam habent souce
lineam et superficiem vel inter
3
tatem, nec tamen datur proportio inter superficem et corpus.
Etiam motus est in extensione, aut souatus extensiour, nec ta,
men datur proportio inter motum et extensionem; nec inter
locum et tempus; ut alia multa hajus modi taceam toto genere
diversa, et tamen sociata.
(10) Essentialis (fateor) Animae humana operatio est, rationem
et voluntatem exercere, sed alias praeterea operationes exouet
cum animabus bratorum communes. Inteuim nulla est pro
portio inter rationem et motum, quia ratio pro abjecto essen
fiali habet consequentias veritatum, quae in uno quoque motus
gradu aeque locum habent. Et cum veritates etiam de rebas
intelligi queant
divinis, incorporeis, aterms, institui posent, non video quo jure
defendi porrit, nullum aliud rationis objectum ette, quam res

## Folio 12r — 00068453:0055
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 11v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000055.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 32 lines, status machine
corpori inhaerentes figurabiles, locabiles. Itaque minos quomodo in
Responsione dies porrit, nihil horum esse verum, nisi consistat
in corpore, et respectum habeat ad corporcitatem.
(11) Verum est animam velle proportiones, sed oportet etiam ut adsit
ratio determinans proportiones, ea au tem in corpore nulla est, cum
sit cusus vis proportionis capax. Et, si quis proportionem sumi ro
nat ab eo quod corpori est utile, (quanquam haec ratio moralis ad
physicum effectum non sufficiat) sequetur anmam semper satis
potentiae habituram ad omnia corporis incommoda superanda;
nam
denique aliud sunt proportiones, aliud magnitudine, ponunt eadem
manere proportiones auctis quantumvis magnitudinibus.
(17) Anima est ens finitum, fateor, sed hinc non potest determinari
qualis nam sit finitas ille graduo motus, quem efficere debet.
Unde producet plane nullum, msi scilicet quem legeo mechanicae
ferunt.
(13) Anima est eno finitum, at non crcumscriptive, alio qui ha
beret figuram; sed perfective quood perceptiones, quae in Deo
omnes sunt distincta, in caeteris vero percipientibus, nempe in
c
spiritibus et Animabus, sunt plus minuove confusae, pro gradu
perfectionis. Sed quia eadem perceptio est motus pluo minusve
celeris, si omnia proportione aucta minutave intelligantur.
hinc ex perceptionibus amrimae gradus celeritatis in corpore deter
Sexigua
exhibita
minari neguit, uti ex repraesentatione (palatii magni enigna in speculo convexo apparente non deter
minaretur magnitudo palatii, nisi alia accederent, quae ur anima locum non habent; velut figura ipsius speculi et ditantia palatie
(14) In anima optime concipi potest perceptio et appetitus, sed
non quomodo inde oucatur in corpore motus, per quem appeti
tus impleatur; nisi scilicet ope mechanicarum legum
(15) Dicit Responsco effecere animae inconstantiam et impoten

## Folio 12v — 00068453:0056
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 11r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000056.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 36 lines, status machine
tiam, ut desideratum in corpore non obtineat. Sed anima
imperfectio non consistit noi in modo percipiendi et appetendi
certo
nec obsinet finem, nisi cum omnia media sufficienter percinit
appetitque, quo casu eteam media illa, motus scilicet congrui in
alioqui ab anima non perciperentur
corpore jam tum reapse inveniuntur(. Hlac causa est vera et
probe intelligibilis, uv amma intentum obtineat, aut non
obtineat. Cuni contra nullo modo concipi possit, quomodo an
ma corpus moveat, legesque motuum violet, gradum directio
nemque celeritatis in corpore existentis immutando.
(16) Assentior Responsioin non omnia hominis soeum causa
facta esse et omnium organicorum proprios fines agnosco;
generatim autem sentio omma omnium causa facta esse,
etsi plus minusve pro cujusque dignitate vel aptitudine. Ats
Naturae
omni Entelechia
sentior etiam nullum este corpus organuum an 
primitiva seu Monade actuatrice (quae ampliore sensu fanima appellari possit,
perfecte cassum; nec ullam esse animamr naturaliter ab omni
corpore organuo separatam.
V7) Sed non quavis pars corporis organui corpus org anicum est; ideo etsi
motum aliquandiu retineat cor ex corpore avulsum, non ideo hire
probatur cor erte corpus animatum; suffccit enim medus mechanis
mus ad hunc motum nonnihit continuandum, et si perceptio et
appetitus absint. Animamt certe amrinalis dividi in parles, et pro
parte in corde evalvo manere, quod innuit Responsio, quid aliud
est, quam, animam talem esse corpus. Illud verum est, cordi et cuilibet parti corporis
ancmati, imoue et cuilibet massae, corpora organica completa, et siplerumque insensibilia inesse, eademque esse animata semper seu
e  actuatu. Et nisi hoc esset, materia ubique actuata esse non posset, nec ipse Mechanismus locum haberet
187 Sed si Animam statuamus extenocone carentem, adeoque subotan
tiam simplicem; eo ipso sequitur etre indefectibilem, quod non mi
nus de brutorum anima quam humana affirmari debet. Et si hu
mana peculiari senou immortalis appellari debeat, quia non tan
tum substantiam suam, sed et conscientiam sui servat, ad eoque pae
mis et poenae est capax.

## Folio 13r — 00068453:0057
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 14v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000057.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 33 lines, status machine
(19) Sed qui immortalitatem animae ex solo fidet lumine, et Divina gratea
id est miraculosa et extra ordinaria operatione
derivant, Theologiam naturalem debilitant et plurimum Aeligioni nocent
cujus pimaria et perpetua capita (velut providentia Dei, et immortali
tas anima) ratione niti debent.
(20) Quod vero objiit Responsio quae quod naturaliter inciniunt, natur
raliter desinere porre, recte pronuntiatur, non recte objuitur: nam
dicendum est substantias simplices nec incipere nec finire naturaliter
(21) Cum omnia in corpore mechancié fieri statuo, non ideo ese quisitat
pororum figuras moror; et pluo hic motibus quam figuris tribuo.
(22) Responsio tandem huc descendit, ut neget animam esse immate
rialem. Hoc admino fateor cersarent argumenta quibus ostendi
mus animam non porse novum motum novamque directionem dare
corpori. Sed quia indes sequeretur animam revera ese corpuo, hine
quamvis ex falsa ratione,
consequens foret, (contra mentem Responsionis) omnia revera mecha
nuce fieri, seu per motuum leges. Caeterum argunenta pro imma
terialitate aut immortalitate anima quae Responsie producit, et
refutare stadet, longe differunt à meis, pro parte supra allatio
(23) Motam differre à corpore verum est, sed cum nihil sit aliud
quam loci mutatio, patet non esse nisi accidens corporis etsi ejus
accidentis
Tausa ex sola materia deduir non porsit. Causa motus incorporea
est, sed subjectum motus est corpus. Itagus dicere motum etre rem
incorpoream et immaterialem, est abusus loquendi, pari jure dice
tur etiam figuram esse rem incorpoream. Son motus imprimit
efficaciam corpori, sed causa motus. Et nivium profecto videtur
nuper propugnatam fuisse Animae materialitatem, nunc propugno
ri Motus immaterialitatem.
C
(24) Mbrum etiam paradorum affert Responsio, quod Motus res
(et quae subsistere spossit
sit per se existeno; lcet corpori non insit. Shoc est mutare

## Folio 13v — 00068453:0058
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 14r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000058.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 34 lines, status machine
sensum terminorum sine alla necessitate, nec nomine motus intet
alii
legere, quod uti, nempe affectionem corporis, sed potius Entelectiam
seu motus cauram. Mira etiam haec argumentatio est, corpus po
test subsistere sine motu, (quanquam hoc merito negetur) ergo mo-
tas potest subsistere sine corpore. Quod perende est ac si quis dice
ret corpas potest subsistere sine notunditate, ergo rotunditas potest
subsistere sine corpore.
(75) Nequ etiam admitti potest, Motum esse ageno, corpuo ette patiens.
Nam revera Motus non est agens, sed actio. Corpus quod motum
dat acteri ope motus sui est agens, corpus vero quod motum accixit
ab alio est patiens.
(26) Nec admitti potest, cogitationem et ratiocinationem etre motum
cum sint operationes internae substantiarum simplicium, seu parti
bus adeoque motu intestino carentium: ilud verum est, his operatio
nibus animarum semper respondere congruos motus corporum
(27) Non statuitur à me corpus ideo exequi appetitum anima, quia
eum percipit, (nulla enim me judice perceptio corpoir tribui potest) sed
ideo quia ad eum exequendum jam tum mechanuis legibus fertur.
Quare cersat quod hic objicit Responsio. Allud concedo solis organicis
corporibus Entelechiam primitivam seu Animam esse attribuendam.
(28) Dola figutabilia phantasiae subjacere quod Responsio affirmat,
non admiserim, nam et sonorum, odorum et saporum datur phan
tasia.
Id XXII.
Qui penerrationem dimensionum negant, nihil aliud intellegunt, quam
corpus in alterius locum subire non porre nisi ipso expulso. Itaque
non video quid ad nem faciat disceptatio de divisione; nsi quis termi
norum significationem sine necessitate mutet. Monades corporeas
nullas agnosco, cum omne corpus habeat partes, atque adeo non sit
res simplex seu Monas.
XXI
Non est alius motus quam localis, etsi alia sit mutatio quam lo
calis.

## Folio 14r — 00068453:0059
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 13v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000059.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 35 lines, status machine
X
Aminutilis sit usuo salium volatilium blinosorum facti quaestio
responsionis
est, circa quam autorem oibis cum aliis Meduis commillo.
S
dXXV
 Assertum erat Alterantia medicamenta esse raram avem in terris: objectae sunt instantia
re ea
frustranca exceptio est alterantia esse praeparatorca ad evacuationem
etiam
Quidtum? an ideo minus alterantia sunt. Haque maneto verum, nec
nisi dutatoria pronuntiatione refutatur, quod experimentis con
aliquando
stat, quldum evacuantia non proderre quia evacuant sed quia
alterant. Neque etiam ad opii aut cortiis Perceviant instantiam
respondetur, quae utique alterant sine evauatione, aut praeparate
accedunt ad naturam venenorum ,quae utique alter antia sunt.
AdXXVI.
Cium Responsio toties ad animae actiones confugerit, incon,
grua sibi amolientis; cur noluit pati ut diceretur irritatione
motesta nos ad expellendum stimulari? An quia alii dixere?
Jaterim recte asserit omnia impulsione explicanda etse. Idem
sentiendum est etiam de illis quae ex animae affectibus derivat.
Nam ut saeve monuimus, etsi ad appetitum animae, non tamen
per appetitum, sed per leges mechanias impulouum res in cot
pore fiunt.
e
XX
Ouidsit slarmonia praestabilita nunc demum ex us credo in
telligetur, quae ducta sunt ad Num. Z.1. itaque quae hic contra
divseruntur scopienr non fercunt.
AdXXV
Luae hic disputantur in prioribus expedita sunt
AdXKIL
(1) Non vidéo cur amma semper corporr suo timere debeat. Hoc

## Folio 14v — 00068453:0060
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 13r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000060.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
foret in perpetua anxietate versari, quod autor alibi merito dis
suadet. Sulli minus sani sunt, quam qui perpetuo de sua sant
tate soluciti sunt. De anima energia aliisque hic recurrentibus
jam satis dictum est.
(2) Responsio nunc affirmare nunc negare videtur animam
esse immaterialem. Hoc loco autem mentem sic ex pluat, ani
mam ideo non esse materialem, qua non careat propria aeti
hoc argumentum parum probat.
vitate. Sed omne corpus quod in motu est, propriam activita
tem habet, neque ideo immateriale dicetur, etsi aliquid imma
teriale nempe Cntelechiam primitivant contineat. Cum
vero ex responsconis mente appareat animam esse divisi
bilem seu extensam, et porre impellere corpus adeoque habere
antitypiam seu resistentiam; non video cur non ex ejus mon
te anima revera sit corpus: ut adeo mutato nomine aur
ma pro spiritibus animalibus substitata videatur: Discri
mine consistente in nescio quibus axxtcois, quae merito pro
quae dieuntur
nullis habentur. Veluti de motu per se subsistente extra
corpus, de perceptione et appetitu rei extensae, aliisque id ge
nus, quae dui possunt, intelligi non possunt. etd quae redire
post recentiorum detectiones, est inventa frage glandibus
vesci.
IdXXX
Monades physcas seu corporeas non dart satis ostensum est
Cgo per Monades intelligo substantias simplices, atque adeo
incorporeas, quae nihil habent ad extensionem pertinens.
Ha solae Monades admitti posent et debent.

## Folio 15r — 00068453:0061
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 1v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000061.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 15 lines, status machine
2XX
Spiritus ammales seu fluidum inpetum faciens probavi ge
neratim ex eo quod corpus non nisi à corpore contiquo et mota
naturaliter moveri potest; nisi quis ad chimaricas causas re
currere malit. Speciatim autem adduxi instantiam de motu
cordis ex corpore avalsi, ubi jant ab anima animalis non
actuatur, nisi ques eam quoque pro parte evulsam putet, atque
adeo revera in corpus transmutet. Sed haec quoque in prioribus
jam sunt discussa.
Hlaec ad Responsconem replucare visum est ex multes quae
occurrebant; excerpendo ea quae maxime in rem esse videbau
tar. Nam si omnia quae moneri poterant annotare voluissem
exiisset Replicatio in librum jngentem, et futura fuisset
tanto prolixior Responsione, quanto responsio prolixior fuit
Ammadversione.

## Folio 15v — 00068453:0062
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 1r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068453/jpgs/default/00000062.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 3 lines, status machine
TFRIED WILHELM LEIBNIZ BIBLIOTF
DERSACHSISCHE LANDESBIBLIOTHEK
ee