# Leibniz Legible — https://leibnizlegible.com
# Piece: https://leibnizlegible.com/api/records/54622/text
# Catalogue record: 54622 — Utra scientia militaris difficilior sit pugnar navalis, an verò pugnae terrestris.
# Incipit: An togatis conveniat, de sago disserere dubitari posset.
# Date: 1714
# Akademie-Ausgabe: AA IV (assigned, not yet published)
# Record in the Leibniz-Katalog: https://leibniz-katalog.bbaw.de/de/extended-search?id=54622&katnr=50328
# Work: https://leibnizlegible.com/work/00068529
# Title: Leibniz-Handschriften zur Militaria LH 36
# Folios: Bl. 112–114 (from the shelfmark LH 36 Bl. 112-114): 6 pages, canvases 225–230, page ids 00068529:0225 to 00068529:0230
# Original at the GWLB: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/resolve?id=00068529&page=225
# Lines: 357 recognised on 6 of 6 pages, mean confidence 0.95
# Catalogue: Leibniz-Katalog / Arbeitskatalog der Leibniz-Edition (https://leibniz-katalog.bbaw.de/), ed. Arbeitsstelle Potsdam I der Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften, CC BY 4.0.
# Machine transcription. Not an edition. Errors are expected: about 8% character error rate on Latin and French lines, higher on German.
# Licence: CC BY 4.0, Leibniz Legible. Machine output: do not ingest it as verified text; keep this provenance with the text.
# Wording rule: say "the machine reads it as …", never "Leibniz wrote".
# After the first blank line, page by page: a "## Folio <label> — <page id>" line ("## Canvas <n>" where no folio label is recorded), "# " lines naming its source image and model, then its recognised lines in reading order, one per line.

## Folio 112r — 00068529:0225
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 113v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068529/jpgs/default/00000225.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 58 lines, status machine
Utra scientia militaris difficilior sit
Plignae navalis an vero pugnae terrestris
An tegatis conveniat, de sago disserere
dubitari posset. Sed quia constat, _ non tantum 
consiliarios principum politicos consiliis militarits
saepe adhiberi; sed etiam Historicos bellicas expeditiones
describere, etsi nunquam interfuerint. permissum
credere credo et nobis erit modeste attingere, quae
nestri nobis usu ipso non sunt explorata. Et vero
si praecept a  militaris psentibs dare auderemus,
praesentibus praesertim viris rei militaris peritissimis,
peritis, ut phormio Graecus coram Hannibale poeno,
summo duce, merito irrideremus; nunc 
scientia diffieulta potius elogio rei militaris
occupamur dum difficultatem, ejus pradicamus.
Et quemadmodum de Sculptura et picturae
comparatione dicere non inepte possunt, qui
neque pingere in plano, neque fingere ex solido
nem
didicere, ita nobis quoque mlitiam nanticam
nonnihil
et terrestrem comparare, fas erit.
e Ne tamen nimis tate vagetur
dissertatio, neve Caeterum ut rem certis
limitibus coerceamus non comparamus totam rem
scentiam militarem terrestrem, cum tota nautica
sed tantum pugnam pugnae. Ve Atus
it totam obsidionum Scientiam, et quicquid
Architecturae militaris nomine venit,
excludimus.? Veremur enim, ne tanta accessione
fusa
eaimplae
res cui scientiae tam difficilis, et late res terrestris
ateus
sine controversia triumphet de navali. itaque
cante factum est, ut non nisi bene pugnandi
pugnae utriusque difficultas examinanda proponeretur
de Cum  pralium in campo conserendum est
primum capiendus est pugnae locus. Hic scientia Atque hic scientia
ducis inprimis elatet. Nam ut de sole et pulvere vento
taceam, quae in ipso praelio mutantur, potest ille
tergo laterantita praestare, si
erit ad prudentiam ejus pertinet scrutari situm ne ex
dudise
insidiis atque ex abdito petatur aut a tergo circumveniatur.
Id etiam curabit, ut latera lito praestet.
quemadmodum Romranis ab Hannibale plus semel contigit.
itaque sylvae et convalles suspectae habentur. Quod si non tantum explorentur
sed etiam feneantur
quodsi ompentur a nostris, eo facilius terga lateraque
tita prs praestabunt.
leneri autem pssunt
Totam etiam
rationem ducendi
exercitus per
et stativa
copiendi hic
seponimus

## Folio 112v — 00068529:0226
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 113r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068529/jpgs/default/00000226.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 86 lines, status machine
non tantum si copiis insideantur, sed etiam
si tumultuario aliquo munimento firmentur.valles praesertim et angustiae,  ut
t tormentis nostris perstringi, et t semilatina voce utilicet
voce utar infilari possint, ita enim arceri
inde arcere hostes etiam de longinquo pot licet.
dum loea si aliginoso si aquis tegantur loco pcilicet uliginoso aut flumine vel lacu-
Interdum tuta nobis praestantur latera
Ammine scilicet, aut loco aliginose, unde cntra hostem locorum peritum Eoque
facili, ad nis aditus non patet. Quanquam his
simis fidi non debett na transtus fluminum
adjavatur
hodie multis modis pernova insenta pontium
inventa
navalium portatilium advatur. Et sape
per mediis a initio belli dutavi, 
paulo au Memini adolescens paulo ante
initium belli Batavi, cujus incenditam quo
tunc correpta fuit huropa, vix nunc tandem
deflagravit; coepere usurpari pontes quos jam tum vocabant
vocant volantes. primus quantum memini
apud Neomagum constructus fuit. Ejusque exemplum secutus
arolus pata Ludovicus Esector palatinus septemvir
alium prope Manhemium ad trajectum Rheni
collocavit. Galli vero Batavos invarentes,
magnam vim Navium Cuprearum secum vexere
quidem
sed postea repertae sunt naves  leviores
et tractabiliores, et minus sumtuosae. Sed  dubitabit aliquis
vereor ut mihi de re terrestri militia
a
disserenti liceat navium auxilio, contra navalis
sede
militiae praerogativas uti. Quar quam i verum hic
comparantur. Veteres Apud veteres ad flumina uando sepetrajinebantur, utribus
n  navis non ad pagnam sed ad trassitum
leci
Est et in situ consideranda inaequalitas.
Nam si collis detur unde vel eminentior
occupari
Campus, hunc insideri, et praeveniri hostem
arapsimi momenti habetur. inon tantum
enim majore impetu in ostem decurritur
quod apud veteres nonnullius momenti
certior
habebatur credebatur, sed et faclior et
efficacior est teli jactus. hodie praesertim,
ubi per tormenta pystiae res geri solet,
hostes enim e contra formenta ex plano directe
ferientia aggere teguntur  tamuto
sed) ex edito loco imminentibus, exponuntur. Fatendum tmen est contra Mortaria
generale 
Itaque saepe fit ut praelium ex mutua adverso
sive majoribus machinis, sive mannariis sclopetis resagatur
sive majoribus machins, sive mannariis scoperis vec agatur
ne facilis ad nos aditus pateat
Equidemi paludibus non nimis fidendum et, praesertia
it marsis
neglectum haept
et Frisiis oppressi sunt
sed nec lacubus aut fluminibus nimis sidi debet
le
nam ut de vadis nihil
dicam quato i repetto
Carolus V. dux idhannem
Fridericum septemoctum
ad Mulbergam superavit.
certe
profuna
ad hibitis quorum apud nos fere
desiit usus. Hamnita Interdum
flamen ex profundo (quod miveris
subito factum est flumini subito
ademta est profunditas, dum
equitatus Elephanti, cameli Equita
 l dedensati invicem loco
superiore collocatantur. ita aque
Vestut aggere retenta parcius
in locum inferiorem slilere coepit
et peditatui spatium
transeundi dedit
quidem est
aut alia tormenta jactu pastabolit
unde globus jactu parabolico
dest per certam lineam curvam
neuit agaires non prodesse
tamen jactus ditectus est usitatior,

## Folio 113r — 00068529:0227
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 112v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068529/jpgs/default/00000227.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 60 lines, status machine
itaque persape fit, ut praelium generale ex adverso
nisu utriusque partis oriatur, dum de loco
superiore, aut commodiore capiendo certatur
sed loco capto mujor jam ipsius pugnaecura
Nam non tantum  imperator exercitus non tantum
prafectis militaribus majoribus, mandata dat
cul varia ordinandae aciei cura esst. Turcae
lim
exercitum lunabant in cornua, idemque et  fatiebant
aliis usur patum est, cum maltitudine abundabant.
Romani puet exercitum in qua suos in quatuor
velutg Romani equitem nunc totum in lateribus
coll in alis collocabant, nunc legionibus
interponebant. ipsum peditem in quatuor
velut lineas distribuebant, velites principes,
hastatos et triarios. Postei Recentiores aliquid
ex antiqua disciplina refinuire
Hodie ob, arma ignivoma magis exlonginquae
verientia, valde commutata est ratio dipositio
militum Decimo cexto seculo cum Carolus V. et
Franciscus 1. Europae fata distrahebant, adc
rastati equites cataphracti hastis
supererat adhuc mediae mililiae decus, equites
cataphracti, hastas praeferentes, qplerius
lecti ex nobilitate, quorum virtute plerumque
praelia decer decidebantur sed mox 
in desuetudinem abiit tam sumtuosum et laboriosum quantum vis nobile
militandi genus.  sclopetis praevatentibus ancea equitum
cessere. Novi du  Diu etiam sub.
picarum nomine hastae pedestres ad novissima usque tempora
supertuere. Nunc multis in locis abolita sunt, resque omnis fere adsctoretarios rediit
et ut major ignis evomi in hostem posset, et
granatarii omni fere cohorti accessere.
quantae artis sit  regere hanc molem distribuere officia in minores duces
Lantae
et firmare militum animos, collocare equitem distribuere offi
collocare cohortes alusque, ut sine con facile
sibi succurrere et succedere possunt; incurrere
incutere hostibus torreres, suis excutere;
In periculo colligere animum et opportunis
auxiliis aut consibiis subvenire laborantibus fortuna vero arridente benenti
penti et exercitati me melias astimare possunti insistere inclinantibus
tnelia s frtina oridente et incli bene uti
et nullam rei potere gerendae iccasionem amittere
Favere re victoriae spes per perligentiam aut prodae
 militem a praeda intempestiva eohibere
derique  aciem totam cum oculis non possis,
mente obire et ut verbo dicam consilia in
numtato habere facilius me dixerint
prostec ceorun coqutere ditu fit
= ne Maximiliamo 1.
imperante Helvetii pedites
selis hastis et gladiis instructi
eq hostem Gallum
quitatu et tormentis
valentem profligarunt
sed non diu duravit ea
peditum virtus
virtuti exercendae lo
cuis assignare aplum uae

## Folio 113v — 00068529:0228
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 112r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068529/jpgs/default/00000228.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 65 lines, status machine
Et nisi n Mristiani ad Echinadas
vicissent, Turcica potentia italiae
imminebat.
Nunc ad navalla pugnam venio
quae quanti momenti sit, ex eo intelligi potest
quod Romani non ante Carthaginensibus sbello quam
re navali superiores fuere; et Actiaco pugna praetio
de imperio Romani orbis inter Aux Octamum Augustum
Octarium Caesarem, et Marcum Antonium 
e pete non tantum commerce
 oibis, sed et regnorum vires tuxus om
Apparatum navalem terrestri majorem esse negari nequil
quot raves tot quasi arce terra quisque miles se circumfert
mari quot naves tot quasi arces sive propugnatula
cum suis praesidiariis circumvolitant; et paucis
navibus plura majoraque tormenta quam integris exercitibus
adsunt. Etiam in loco capiendo plurimum est artis
jam Cum ad puu Locus Etimi
Nostra memoria Batavi  conspirante Gallonm
Arglorumque potentia junctae Anglorum Gallorumque Classi
inferiores inter lota brevia etse piudenter
continuere, ut nari non cederent, nec tamen nisi iniquo
loco invadi possetit, quae res tunc Rerpublicae, terrestribello
pene oppressae seluti fuit
pluri
plupimum
In ipso praetio maxi interest.  remis an velis solis
mani
aquidum
naves agantur. Equidem in meditarraneo recessaris
interdum aegre remt, gateris, sive triremibus careri potest,
quia sepe summa est aeris tranquillitas et aliquando necesse fiut
velarias naves a triremibus trahi, In summa tamen
nulla est triremium ad Et Galeasse quas vocant, ingenti mote sua interdum
ralis naves noles bellicis oceani navibus p interdum aliis navibus patmam
dubiam facere possent, sed quia v vis hominum
cum remos aginttum cum vi venti vela agentis nullo
moventia
modo comparari potest, plerumque et in summa praevalent
bellicae oceam naves qualis Z illa Gallica Solis Regiia
nomine celettrata, quae apud Hogam perit, quae etsiicentum et viginti
tormenta ferret ferens, et tamen nulli alteriagilitate cedens.
cujus a ex quod non pro merito habitum quereretur, ad turcas trans fugit
Maxima in pratio seent navalis scientiae pars est
vento benea utiss nosse. adimere hosti venti beneficium, et
in suos transferre. Extat de Evolutionibus militarit Nauticis
opus Turvillii qui ex classi gallicae cum summo imperio
praefuit. Idem argumentum vir doctus jesuitici ordinis
reius nauticae bene peritus, fusiis ingenti libro prosecutus est
40
Est autem id mirum in hoc genere, posse navem
vento etiam ad verso ferri, non ita quidem, ut 1. nea quamdes
recta contra ventum eat, sedutan tamen ut curt seislinea
ut non magnum cum vento angulum faciat
Ea arte si ut eodem vento duae naves contrarios
fere cursus tenere videantur. Ejusque paradoxi ratio est
quod incursus ictus obliquus inali nonnisi in recta ad planum
perpendiculari agit, quae quidem res figuris adhibitis
illustranda foret,
municantur
etsi certissimis
Mathematicorum
demonstrationibus
experimentisque
nixum

## Folio 114r — 00068529:0229
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068529/jpgs/default/00000229.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 60 lines, status machine
illustranda foret, si hoc agere nunc
liceret. Hinc autem fit, at magister
navis mechanices hujus peritior, et in
administrandis armamentis nauticis
expeditior, ventum obnitente adversant
sibi vindicari possit. Ut nunc taceam
navem unam alia ad navigationem expeditiorem
esse, quod et meliorem velificatricem ut viigo
appellant, sive hoc ex malis velisquet, sive potius
ex ipsa navis structura oriatur. Et viri
Gallos
 in B itaque apud Batavos, Anglos, multa sunt
instituta experimenta, multae initae ratiocinationes
ut optimae figurae navium constituerentur. Et prae
caeteris Carolus H. A Magna Britanntae Rex
rei nanticae scientissimus in hanc curam incubuit
sed hic non de construenda nave sed regenda
agitur.
per
postren igitur A renti usu ad navium
conflictum tormentis inter se pugnantium,
et tandem ad injectionem manus, statariamque
pugnam devenitur. Cum termentis certatur
inultum interest ex quo ligno navis facta sit
et ligna hibernica ab Anctis pots simmendari
illia enim aliis minus dessit ut sed hoc quoque inssagmenta
adstructuram pertinet resistuntue dintius et minus
nuxt
rectoribus nocent. sed quia ic
depahis agitur
quae in ipse pugna fieri possunt, maltum situm est in
tormenturiorum magna est tormentariorum laus;
qui melius promtiusque jaculantur. Romani velut
ferraas velut manus sibi comparaverant
adverse
quas hostili m a navi injiciebant
Nume quoque variis artitus mevis id
Nunc quoque qui plus militum classiariorum
virtuti fidit, hossi navem navi iuagere,
et rem tandem ad manus deducere studet
ibi virum legit, ibi fortitudo ma
post scientiam artemque tandem fortitudo
speltatur.
His ita consideratis comparatisque.
terresta
enifere
stutem in praelio ipso majorem sse ducis spremi
scientiam, un cum in navali majores esse
partes praefecti cujusque navis. Denique majorem
 cum minor sit navium Caeterarum cum
paetoria communicatio, quam quae in tenferra legatorum itribunctum
legitium cum duce esse potest. Esse tamen nauticam
Foptime dispositis,
de ignibus artificia
libus nunc agoi
quae in hostilem
navem jaciuntur
Annibal urcers
serpentibus plenos
immisisse memoratur

## Folio 114v — 00068529:0230
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068529/jpgs/default/00000230.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
scientiam nihilo alia quavis inferiorem;
Cum A navis magister insignis indigeat
GAnstionomia ad adhibendos siderum cursus.
Geograpria ad magnetis usum, litorama
aspectus tercarum f fundi marini differentias
Mechanica ppyrobolica arte ad rem
formentariam, et quae huic sunt cognata;
Mechandca denus inta ad Archifectura
peculiari ad navium structuram; Mechanica.
quadam ad navi morifica ad navium gubenationem regimem
et venti usum. Derique scientia disciptinaei
jugis, ac politicae inolitaris ad nautarum
classiariorumque sustantationem es
gubernationem,
Itaque mirum nemini esse debet
ipsun  Ressorum Magnum Russorum
Monarcham, non terra tantum, sed mari
1
per omnes militiae gradus ad summun scientiae
tus experientiae fastigium eniti, et ipsa in structuram
navitem operando cognoscere voluisse ut
cum cateris difcipla nis artibus bus utilibus
etiam fer nanticae lumer, suo imperio
inferret, nec to unde non tantum res tot
mulitaris perficitedat sed et commercia gentium ipsi subditarum
suamm gentium cum cateris expeditiona populis expeditiora
fructiosioraque redderentur
ru et oeconomice