# Leibniz Legible — https://leibnizlegible.com
# Piece: https://leibnizlegible.com/api/records/56877/text
# Catalogue record: 56877 — Epistolae tres D. B. de Spinoza ad D. Oldenburgium.
# Incipit: Nobil_isse D_ne. Video tandem quid id fuerit, quod a me postulabas ne
# Date: 1676-10
# Akademie-Ausgabe: AA VI,3 N. 026
# Other printings: -E: Gerhardt, Phil. Schr .1 (1875), S.123-130. -Gebhardt, Spinoza Opera 4 (1924), S.311-316.326-330.306-309. -Morfino, Vittorio: Spinoza contra Leibniz. Milano 1994. (=incroci 17). S.86-99. -G. W. Leibniz: Obras filosóficas y científicas 15 (Correspondencia II), Hrsg. J. A. Nicolás/R. Rovira, Granada 2021, S. 303-311 (span. Übers.) -A. Andreu [Hrsg.]: Methodus vitae (Escritos de Leibniz) 2, Valencia 2000, S. 38-44; 2. erw. Ausg. Madrid 2015, S. 39-45 (span.).
# Record in the Leibniz-Katalog: https://leibniz-katalog.bbaw.de/de/extended-search?id=56877&katnr=39840
# AA VI,3: its series at Leibniz-Forschungsstelle Münster (online after accepting its terms): https://www.uni-muenster.de/Leibniz/seite5.html
# Work: https://leibnizlegible.com/work/DE-611-HS-866795
# Title: LBr. 886 · Spinoza
# Folios: Bl. 7–8 (from the shelfmark LBr 886 Bl. 7-8): 4 pages, canvases 13–16, page ids DE-611-HS-866795:0013 to DE-611-HS-866795:0016
# Original at the GWLB: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/resolve?id=DE-611-HS-866795&page=13
# Lines: 328 recognised on 4 of 4 pages, mean confidence 0.98
# Catalogue: Leibniz-Katalog / Arbeitskatalog der Leibniz-Edition (https://leibniz-katalog.bbaw.de/), ed. Arbeitsstelle Potsdam I der Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften, CC BY 4.0.
# Machine transcription. Not an edition. Errors are expected: about 8% character error rate on Latin and French lines, higher on German.
# Licence: CC BY 4.0, Leibniz Legible. Machine output: do not ingest it as verified text; keep this provenance with the text.
# Wording rule: say "the machine reads it as …", never "Leibniz wrote".
# After the first blank line, page by page: a "## Folio <label> — <page id>" line ("## Canvas <n>" where no folio label is recorded), "# " lines naming its source image and model, then its recognised lines in reading order, one per line.

## Folio 7r — DE-611-HS-866795:0013
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 8v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/DE-611-HS-866795/jpgs/default/00000013.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 79, 2026-09-07T03:33:42Z — 96 lines, status machine
Epistolae tres d. B. de Spinora ad D. Oldenburgium.
Nobitisse Due Video tandem q quid id fuerit,
quod a me postulabas ne evulgarem. Sed quia id ipsum
praecipuum fundamentum est eorum omnium, quae in tractatu
quem edere destinaveram habentur, volo hic paucis explicare
qua rationerego fatatem omnium rerum et actionum
necessitatem statuam. Nam DEuM nullo modo fato
subjicio, sed omnia inevitabili necessitate ex Deinatura
sequi concipio eodem modo quod omnes concipiunt.
quod ex ipsius Dei natura sequatur, ut Deus seipsum intelligat
quod sane nemo negat ex divina natura necessario sequi;
et tamen nemo concipit, quod Deus fato aliquo coactus
sed quod omnino libere tametsi necessario se ipsum
intelligat. einde haec inevitabilis rerum necessitas.
nec jura divina, nec humana tollit. Nam ipsa
moralia docu menta sive formam Legis cujusvis ab
ipso Deo accipiant  sive non divina tamen sunt
ac salutaria, et si bonum quod ex virtute et amore
divino sequitur, a Deo tanquam judice accipiamus vel
quod ex necessitate divinae naturae emanet, non
erit propterea magis vel minus optabile, ut nec
contra mala quae ex pravis actionibus et affectibus sequuntur
ideo quia necessario ex usdem sequantur minus timonda
sunt; et denique sive ea quae agimus necessario, sive
contingenter agamus, spetamen ac metu ducimur.
Porro homines coram deo nulla alia de causa sunt inexcnsabiles A
quam quia in ipsius Dei potestate sunt ut lutum
in potestate figuli, qui ex eadem massa vasa facit
alia ad decus alia ad dedecus. Ad haec pauca si 
aliquantulum attendere velis, non dubito quim facili–
negotio ad omnia argumenta quae in hanc sententiam
objici solent respondere possis, ut multi mecum
experti sunt.
Miracula et ignorantiam pro
aequipollentibus sums, quia in qui Dei existentiam et
religionem miraculis astruere conantur, rem obscuram
per aliam magis obscuram, et quam maxime ignorant
ostendere volunt, atque ita novum argumentandi genus
afferiont, redigendo scilice, non ad impossibile, ut
ajunt, sed ad ignorantiam. Caeterum meam de
miraculis sententiam satis opinor explicui in tractatio
theologico politico. Hoc tantum hic addo, quod si ad
haec attendas, quod sclicet Christus nec senatui, nec pilato,
nec cuiquam infidetium, sed Janctis santummodo appa
ruerit, et quod Deus neque dextram neque sinistram nabeat
nec in loco sed ubique secundum Essentiam sit et quod
materia ubiqus sit eadem, et quod DEus extra mundum in
spatio quod fingunt jimaginario sed non manifestet
et quod denique corporis humani compages intra debitos
huntes solo aeris pondere verceatur facile videbis
hanc Christi apparitionem non absimilem esse ab illa
qua Deus Abrahamo apparuit quando tres vidit homines
quos ad secum prandendum invitavit At dices Apostolo
omnino credidisse quod Christus a morte resurrexerit, 8
ad velum revera ascenderit; quod ego non nego. Nam
ipse etiam Abratamus credidit quod DEus apud ipsum
pransus fuerit et omnes israelitae, quod DEyex coelo igne
curcumdu su E puto encundatu g lao monlem sinci descendent
(hoc ita explicari debet, mundum aliter produci non p
potuisse, quia DEus non potest non perfectissimo modo
operari. Cum enim sapientissimus sit, optimum
eligit. Minime vero putandum estnomnia
et Dei natura sine ullo voluntatis inter ventu sequi
emplum de operatione Dei qua se ipsum intelligit, non
videtur appositum, quia id fitocitra interventum
 qualem explicui
vcluntati
(X) Si omnia necessitate quadam ex divina natura emanant
omnidque possibilia etiam existunt, aeque facile Male
erit bonis ac malis. Tolletur ergo mnoralis philososlia
 hunc locum autor explicare tentavir Epistola sequenti, ubi
quaedam annotabo.
id
a
X si miracula concipimus, ut ene mutationes Deus manum
admoliatur Mundo, quemadmodum opifex automato, quod
alioquin aliter decursurum esset. Miracula neque sapientiae,
neque naturae Divinae congruere arbitror. Si vero omnia
jam abaeterno ita praeordinata credamus, ut certis quibusdam
temporibus singulari causarum concursu admiranda contingant,
Miracula Philosophiae conciliari pesse arbitror: si scilicet
Miracula intelligamus, non quae sint supra naturam rerum,
sed quae sint supra naturam corporum sensibilium. Neque
enim video quid prohibeat esse mentes quasdam, nostris
potentiores, corpore licet aliquo indutas, quarum mnisterio
miranda patrentur; u quid
vetet Christi resurrectionem ascensionem literali
sensu intelligi
potest corpus humanum subtilius reddi et perfectius,
ut  ab igne, terra, aliisque sensibilibus nec destrui, nec
impodiri  queat 7
vementiam
 non satis intelligoonem harum duarum appart
tionum;: Deus Abrahamo apparuit alia quadam forma
Chumana scilicet ) assumta; Christus post mortem.
Apostolis, sua.

## Folio 7v — DE-611-HS-866795:0014
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 8r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/DE-611-HS-866795/jpgs/default/00000014.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 79, 2026-09-07T03:33:42Z — 112 lines, status machine
et cum ipsis imncedrate loculus fuerit, cum tamen
haec pluresque aliae ejus modits apparitiones
seu revelationes fuerint captui et opimio nibus eorum
hominum accommodatae, quibus Deus mentem suam iisdem
(X) aut es somnium fuit ergo, aut s
revelare voluit. Concludo itaque christi a mortatis resurrectionem
imeginationis vi objecta vigilantibus species;
quod parum  verisimile, in tanto simul
et toties sentientium numero.
reveraspiritualem esse et solis fidelibus ad eorum captum revelatam () Hac a mortuis resurrectio, utique non nisi metapho–
fuisse nempe quod Christus aeternitate donatus fuerit, et
a mortuis (morturs hic intelligo, eo sensu quo Christus dixit
sinete mortuos, mortuos suos sepelire) surrexit, simulatque
vita ac morte singularis sanctitatis exemplum dedit, et
catenus discipulos suos a morte suscitat, quatenus ipsi hoc
ejus vitae et mortis exemplum sequuntur Nec difficile esset
totam Evangelii doctrinam secundum hanc hypothesin
explicare Imo cap15. Epist. 1. ad Corinth. ex sola hac
hypothesi explicare potest, et Dauli argumenta intelligi,
cum alias communem hypothesin sequendo infirma
appareant, et facili negotio refelli possint. Ut taceam
maetaphora continuata est:) ut mox fatetur autor
X cui bono? Quando fatetur autor, Apostolos haec seusi
nempeliterali intellexisse. Frustra ergo illis metaphorirum
quod Christiani omnia, quae Judaei Carnaliter; spiritualiter
interpretati sunt (X) tumanam imbecillitatem tecum
sensum affingimus. Nisi volumus Apostolos divino
quodam afflatu scribentes; non intellexisse sensum
egnosco. Sed te contra rogare mihi liceat, an nos homunciones
tantam naturae cognitionem habeamus, ut determinare
possimus, quousque ejus vis et potentia se extendat, et
rica fuerit, aut si mavis allegorica. (Allegoria enim
harum Epistolarum. Quod approbarem facilius,
si qua esset huc confugiendi necessitas, quae
tamen nulla est
verborum quae spiritus quidam superior ipsis
dictabat sed hae alienum esse arbitror a sententia
autoris tractatus Theologico politici: ita enim
admilleret miraculum,  in modo quo
scripti sunt libri Apostolici
quid ejusdem vim superet? Quod quia nemo sine arrogantia
(x X) non ita tamen  ut ipsam tollerent rem
.Ha tdi Messiam liberaturum a malis
praesumere potest, licet ergo absque jactantia, miracula per corporeis externis credidere judaei; mente autem illustrare
causas naturales quantum fieri potest explicare; et
quae explicare non possumus, nec etiam demonstrare quod
absurda sint, satius erit de istjudicium suspendere et
religionem ut diri sola doctrinae sapientia astruere XH)3
foca denique Evangelii Johanuis, et Epistolae ad Hebraeos, iis quae
divi repugnare credis, quia linguarum orientalium phrases Europaeis
loquendi medis metiris; et quamvis lohannes suum Evangelium
graece scripserit, Hebraihat tamen. Quicquid sit, an credis 
quando scriptura ait quod Deus in mibe sese manifestavenit, aut
quod in Tabernaculo et intemplo habitaverit, quod ipse deus
naturam tabernaculi aut templi sumserit? at qui hoc summum
est, quod Christus de se ipso dixerit, se scilicet templum Dei esse. X Xx)
nimirum, quia, ut in praecedentibus meis dixi, Deus sese maxime in
Christo manifestavit, quod Johannes ut efficacius exprimeret, dixit,
verbum factum esse canem.
debitisse persuasum est Christianis. Utrique tamen
Epistola Za Nobisme dae quod inpraeredentibus meis digi nos
ideo esse imexcusabiles, quod in dei potestate sumus, ut lutum
in manu figuli hoc sensu intelligi volui, videlicet quod nemo
Drum redarguere potest, quod ipsi naturam infirmam, seu animum
impotentem dederit. Sicuti enim absurde circulus quereretur,
quod Deus ipsi globi, proprietates vel infans qui calculo cruciatur quod
ei corpus canum non dederit; sic etiam homo animo impotens,
queri non potest, quod Dey ipsi fortitudinem, veramque ipsius
Dei cognitionem et amorem negaverit, quodque ipsi naturam
adeo infirmam dederit, ut cupiditates suas nec coercerene
moderari possit. Nam ad naturam cujuscunque rei nihil aliud
competit, quant quod ex data (ipsius causa necessario sequitur
Quod autemmo naturam cujusque hominis non competat ut
animo fortisit, et quod in potestate nostra non magis sit corpus
sanum quam mentem sanam habere negare nemo potest,
nisi  qui tam experentiam quamrationem negare
velit. At he instus. Si Rougines ex naturae necessitate
peccunt, sunt ergo excusabiles nec quid inde concludere
velis explicas an silicet quod Deus in eos irasci nequeat,
an vero quod beatitudine, hoc est Dei cognitione et amore
dignisint. Sed si primum putas, omnino concedo Deum
non irasti, sed omgia ex ipsius sententia, fier a nego, quod
praepterea omnes beati esse debeant. possunt quippe homnes
ineo consentiunt, Messiam esse certum quendam
hominem, non vero quandam personam fictitiam
aut allegoricam.
(X X X) sensus est, credo, veritatem religionis Christian
probari debere non miraculis, sed ipsius a Christo
promulgatae doctrinae praestantia et sanctitate.
Fatebitur tamen autor noster, si probari possint
miracula, eorum quoque rationem habendam, nec
praeclarum adeo Providentiae testimonium negligendum
tum quia sapientis est Dei consilia atque opera cognoscere,
et admirari; tum quia vulgus, et in universum
quicunque veram phil. Sophiam non tenent, miraculis
facilius convincuntur.
(X X + X) videtur autor noster peculiarem quandam erga
Christum venerationem profiteri. Itaque non facile,
credo, asseret, christum aliquid dixisse contra sentia-
tiam suam et ut discipulos falleret. Dirit autem
necesse ergo Cchristum ipsum, in errores eosque
admodum crassos et pudendos incidisse, quod illa
sapientia indignum est, quam praeclara ejus documenta
(X) excusabilis est, qui poenam non meretur. St vero etiam
qui impotenti sunt animo mereri possunt poenam,
et generaliter in quorum potestate fuit male 
non agere; si scilicet voluissent. Anautem in
eorum potestate fuerit velle; nihil ad rempertinet
sufficit ad poenam comperta voluntas scele rati
X4) e di u cum dicimus Deaire crasci, intelligimus
facere quod irascentes solent, id est punire,
quamvis  non uthomines, obrem gestam

## Folio 8r — DE-611-HS-866795:0015
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 7v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/DE-611-HS-866795/jpgs/default/00000015.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 79, 2026-09-07T03:33:42Z — 88 lines, status machine
 excusabiles esse, et, nihilo minus beatitudine carere, et multis
modis cruciari est enim equus excusabilis, quod equas et non
homo sit, at nihilominus equus et non homo esse debet. Qui ex
morsu canis furit, excusandus quidem est, et tamen gure sufforatur
et qui denique cupiditates suas regere, et meta legum easdem.
coercere nequit, quam vis aliam ob infirmitatem excusandus sit
non potest tamen animi acquiescientia, Deique cognitione et
amore fruis sed necessario perit asque hic necesse esse puto,
monere, quod quando scriptura ait, Deum in peccatores irasci
eumque judicem esse, qui de hominum actionibus cognoscit, judicat
et statuit, morehumano, et secundum receptas vulgi
opiniones loquatur, quia ipsius intentum non est philosophiam
docere, nec homines doctos, sed obtemperantes facere. Quo
propterea pacto videar, ex eo quod miracula et ignorantiam
pro aequipollentibus sumserim, potentiam Dei et homirum
scientiam iisdem finitius concludere, non video. Caeterum
Christi passionem moitem, ac sepulturam tecum literaliter
accipio, ejus autem resurrectionem allegorice? Fateor
quidem hanc etiam, ab Evangelistis is narrari circum stantiis,
ut negare non possimus ipsos Evangeli stas credidisse ehristi corpus
refurrexisse, et adcoelum ascendisse, ut ad Dei dextram sederet,
et quod ab infidelibus etiam potuisset videri, si una iis in locis
affuissent, in quibus ipse christus discipalis apparuit, in qua
tamen salva Evangelii doctrina potuerunt decipi, ut aliis etiam
prophetis contigit, cujus rei exempla in praecedentibus dedi. At
Paulus cui christus postea etiam apparuit, gloriatur quod
Cnristum secundum carnem, non secundum spiritum noverit
Pro Catalogo librorum nobilissimi Domini Boylici maximas ago
gratias. Denique R. Societatis praesentia negotia data occasione
exte scire expecto.. Vale vir Amplissime, et me omni affecta
atque studio tuum esse crede.
Epist. Ztia  perbreves tuas literas 15 Novembi. die saturni
moilo etapsa accepi: in is ea tantummodo indicas, quae
in tract. theologico= Politico crucem lectoribus fixere. Cum
tamen iis etiam cognoscere speraverim, quaenam eae opiniones
essent, quae religiosae virtutis praxin labefactare viderentur,
de quibus multamonueras. Sed ut de tribus illis capitibus,
quae notas, mentem meam tibi aperiam, dicam, et quidem
ad primum, me de Deo et natura longe diversam favore
sententiam, ab ea, quam neoterici Christiani defendere solent.
Deum enim rerum omnium causam immanentem, ut ajunt
se tertia die resurrecturum, se venturum in nubibus non vero transeuntem statuo, omnia inquam, in Deo esse
et in Deo moveri, cum Paulo affirmo et forte etiam cum
omnibus antiquis philosophis, licet alio modo, et auderem dicere,
cum antiquis omnibus Hebraeis, quantum ex quibus dam traditionibus
tametsi multis modis adulteratis conjicerelicet. Attamen
quod quidam putant Tractatum Theot. Polit. eo niti, quod
Deus et natura (per quam massam quandam , sive
materiam incorpoream intelligun:) unum et idem sit,
tota errant via. Ad miracula deinde quod attinet mihi
contra perguasum est, divinae revelationis certicudinem
sola dictrinae sapientia, non autem miraculis, hoc est
ignorantia, adstrui posse. Quod satis prolixe cap. 6. de
Miraculis ostendi. Hoc tamen hic addo, me inter religionem
et superstitionem hance praecipue agnoscere differentiam
quod haec ignorantiam, illa autem sapientiam pro fundamento
habeat, et hanc causam esse credo, cur (Pristiani non fide
neque caritate, neque reliquis spiritus si fructibus sola opinione
inter reliquos dignoscuntur, nempe, quia ut omnes, solis
miraullis, hoc est ignorantia, quae omnis malitiae fons est,
(X) Hoc non sine cantela transmittendum: et credibile est
postulare naturam Dei, sive rerum gerfectionem, ut
eae denique mentes felice esse deprehendantur, quarum
voluntas recta est.
(X X) haec inter homines contingere possunt, at in
optima Respublica, id est Mundo, non credibile est
non nisi malos posse esse in summa in felices.
A+ +) quia ipsi deest voluntas recta et sincera
(X) non putem Paulum a caetaris hac in re dissensisse,
et Christi resurrectionem pro allegorica habuisse.
(X) vid etur haec Epestola tertia, esse potius prima. Hic enim incipit
difficultatibus oldenburgii respondere; et negat religionem
miraculis, hoc est ignorantia astrui debere. Unde
sequente Epistola, quae hic primo loco scripta est, 
explicuifse videtur, quo seusu miracula et igno rantiam
habuerit pro aequipollentibus.
(X) Parmenides et Melissus apud Platonem et Aristotelem
relati non abludentia docuere. Memini me aliquando
Parmenidem platens in demonstrationis formum
ontrater. Hebraorum veterum loca, veltem
citari. Stoici i traduntur Mundum ipsum credidisse
Deum, simili fortusse sensu, quanquam alii non recte
eos interpretati videantur. Dici potest utique : omnia
unum esse, omnia in DEo esse; quemadmodum effectus
in eSF  causa sua plena continetur, et progrietas alicuis
subjecti, in ejusdem subjecti essentia. Certum est enim
existentiam rerum esse conquentiam Naturae DEi, quae
fecit, ut non nisi perfectissima eligi possent.

## Folio 8v — DE-611-HS-866795:0016
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 7r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/DE-611-HS-866795/jpgs/default/00000016.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 79, 2026-09-07T03:33:42Z — 32 lines, status machine
se defendunt, atque adeo fidem, licet veram, in superstitionem
vertunt. Verum an huic malo remedium 
actmibere Reges unquam concedent, valde dubito: Denique
ut de tertio etiam capite, mentem moam clarius aperiam,
dico ad salutem non esse omnino necesse christum secundum
carnem noscere; sed de aeterno illo  Dei filio, hoc est
Dei aeterna sapientia, quae sese in omnibus rebus, et
maxime in mente humana, et maxime in mente
Christi resu manifestavit, longe aliter sentiendum.
Nam nemo absque hac adstatum beatitudinis potest
pervenire, ut pote quae sola docet quid verum, quid
falsum, bonum, et matum sit. Et quia uti dixi,
haec sapientia per Cchristum resum maxime manitestata
fuit, ideo ipsius discipuli eandem quatenus ab ipso fuit
revelata, praedicaverunt, seseque spiritu illo Christi
super reliquos gloriari  posse ostenderunt. Caeterum
quod quaedam Ecclesiae hisaddunt, ut quod Degnaturam
humanam sumserit, monni expresse, me quid dicant
nescire, imo ut verum fatear non minus absurde
mihi loqui videntur, quam si quis mihi diceret,
quod circulus naturam Quaorati induerit. Atque
haec sufficere arbitror, ad explicandum quidde tribus
illis capitibus sentiam, an eadem Christianis, quos
nosti placitura sint, id ta melius scire poteris. Vale.
(X) Qui incarnationem docent, mentem suam similitudne
Animae Rationalis corpori unitae explicant. Non
ergo aliter volunt Deum assumsisse naturam hominis,
quam mens assumsit naturam corporis, eo scilicet
modo quo id constat experientia: quicquid sit de
explicandi modis.  Hoc ergo Quod ergo de circulo
naturam quadrati sumente dicitur, non potest magis
objici incarnationi, quam corporis cum anima unioni.