# Leibniz Legible — https://leibnizlegible.com
# Piece: https://leibnizlegible.com/api/records/58547/text
# Catalogue record: 58547 — [De justitia ac amore voluntateque dei]
# Incipit: Justitia est caritas sapientis. Justitiam compendiosissime pariter
# Date: 1680-08
# Akademie-Ausgabe: AA VI,4 N. 509
# Record in the Leibniz-Katalog: https://leibniz-katalog.bbaw.de/de/extended-search?id=58547&katnr=53760%2Ftlw.
# AA VI,4: its series at Leibniz-Forschungsstelle Münster (online after accepting its terms): https://www.uni-muenster.de/Leibniz/seite5.html
# Work: https://leibnizlegible.com/work/00068398
# Title: Leibniz-Handschriften zur Jurisprudenz LH 2, 3, 1
# Folios: Bl. 49–52 (from the shelfmark LH 2, 3, 1 Bl. 49-52 (Bl. 50-51)): 8 pages, canvases 97–104, page ids 00068398:0097 to 00068398:0104
# Original at the GWLB: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/resolve?id=00068398&page=97
# Lines: 471 recognised on 6 of 8 pages, mean confidence 0.93
# Catalogue: Leibniz-Katalog / Arbeitskatalog der Leibniz-Edition (https://leibniz-katalog.bbaw.de/), ed. Arbeitsstelle Potsdam I der Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften, CC BY 4.0.
# Machine transcription. Not an edition. Errors are expected: about 8% character error rate on Latin and French lines, higher on German.
# Licence: CC BY 4.0, Leibniz Legible. Machine output: do not ingest it as verified text; keep this provenance with the text.
# Wording rule: say "the machine reads it as …", never "Leibniz wrote".
# After the first blank line, page by page: a "## Folio <label> — <page id>" line ("## Canvas <n>" where no folio label is recorded), "# " lines naming its source image and model, then its recognised lines in reading order, one per line.

## Folio 49r — 00068398:0097
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 52v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068398/jpgs/default/00000097.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 47 lines, status machine
JUSHHAM compendiosissime pariter utque efficacissime
definiri posse arbitror, Caritatem sapientis, caritatem
scilicet, seu benevolentiam generalem, quae futura esset etiam
in sapientissimo, si quis talis inter homines versaretur. Quod non
ita accipio, quasi Virum Justum sive honum, necesse sit rerum
Primas
cognitione extellere, et aequi bonique causas intelligere; sed quod in
in iis quae pertinent ad laritatem, eadem facturus sit quae sapiens
faceret aut juberet. Itaque justus vel ipse summa ratione agere
assuetus erit, vel saltem, quod hic sufficit, promtus obtemperare
sapienti. Et ut aliae virtutes in aliis affectibus moderandis
versantur, ita putandum est Justitiam in affectu hominis erga hominem
seu juvandi nocendique voluntate regenda occupari
Hinc statim occurritur Carneadi, qui dicobat sustitiam
Finstitia haec possibilisest dicebat summam esse stultitiam, quod per eam homines alieniscommodis
et cadit caritas in supentem) cum damno proprio velificarentur. Qua objectio ex ignorata
justitiae definitione nata est. Caritas enim sapientis stulta esse
non potest.. Hoc ergo supererat, ut ostenderet Carneades,
impossibilem esse Definitionem nostram, id est caritatem
cum ratione consistere non posse. Sed posse ex ipsis Caritalis
et Sapientiae notionibus manifestum est. Sapientia enim est
scientia felicitatis, jam saepe in futurum utile, et in summa
suadendum est, alienis commodis etiam cum sua praesenti jactura
favere, neque aliud a viro justo nos desideramus, quam quod ipsimet
maxime utile esse ostendemus. Itaque desideratum Socratis impletimus
qui honestatem et utilitatem mali dissoliata reconjungi optabat,
illique male precabatur, qui primus disjunxisset
Caritas est habitus amandi omines, seu benevolentia universalis
suis tamen gradibus pro ratione objecti discreta. Consistit autem
per se, non in actu sed habita, seu valida mentis inclinatione, quam
sive sorte nascendi, sive singulari dei beneficio, sive crebro usu
acquisivimus. Unde justitia quoque habitus erit. Neque vero amare
possumus singulos (quos nec novimus) nisi quatonus amamus omne
genus humanum, sive potius omne genus ratione utentum, parati
et cupidi cum occasio tulerit, 
erga omnes quatenus res patitur optimam voluntatem nostram
opere ipso testari. Si veru plurium utilitates inter se pugnabunt
praeferemus id quod erit in summa melius, id est conveniens pluribus
praestantioribusve. Ac caeteris paribus ea magis quemque amabimus
quo magis perfectione animi seu vera Virtute excellet
Institia est caritas sapientis)
felicitatem, hoc est
laetitiam durabilem
quaerenti (cujus magna
pars recte factorum
conscientia est:)
Fcaritatis natura)

## Folio 49v — 00068398:0098
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 52r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068398/jpgs/default/00000098.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 59 lines, status machine
Amorem hic intelligo, qui vulgo honestas  Scholasticis
amor amicitiae appellatur. Hoc itaque sensu amare est alterius
felicitatem per se expetere, vel quod eodem redit, alterius felicitate
delectari. Nam jucunda per se expetimus, licet nullo inde fructu percepto
aut sperato; et vicissim quaecunque per se expetimus jucunda sunt. Talis
est vere amanti felicitas amici, propriae scilicet felicitatis incrementum.
Unde difficilis alias quaestio solvitur, quomodo amicorum bon commoda
propter se expetere possimus, cum tamen constet omnia homines facere
licorum
dui boni causa scilicet quia felicitas ip voluptas nostra est.
imago hujus amoris est etiam in affectu hominis erga res in
quas felicitas non cadit: ita dicimur amare statuam, domum.
equum, villam, opidum, patriam; quando gaudemus harum rerum
egregio statu, atque pulchritudine, et ipsa earum contemplatione ac
sensu delectamur
Hinc porro cum nihil sit DEo pulchrius perfectiusque, sequitur
nihil amore Dei super omnia jucandius et, si quis Deum norit,
facilius esse. Licet autem DEo prodesse non possimus, cum voluntatem
ejus animo praesumtam adimplere conamur. In quo amico simul
et Domino colendo vel ideo felices sumus, quod ipse semper felix est,
nec unquam nobis doloris causa erit infortunio suo, aut auxilio nostro
indigebit. Deinde quod cum semper omnia summa ratione agat
tuto cum eo a nobis agi potest, secus ac cum illis, qui affectibus
rapti, nullam certam regulam sequuntur, et ab illis quossu
offendi possunt, qui eos maxime ornare volunt. Hic vero semper
inata
bona voluntate contentus est, et omnia bene gesta, seu quae
praesumta voluntati suae consent anea sunt, aberrime repensat
Licet auteu nihil omnino fieri possit ipso pl
ita plane invito, ut contrarium decreverit ea tamen vere nolle
dicitur, quae non vult permittere, nisi sub conditione poenae ejus qui
facit. Et vicissim ea quae verissime vult, quae jubet, seu quae
nos vult velle, sive quae nos facientes vel saltem studiose
conantes, praemio afficit; licet ea non semper velit voluntate illa
absoluta, quae successum infallibilem habet. Fieri enim potest, imo
solet, ut me Deus aliquid velit agere atque conavi, quod absolute fieri aut
mihi succedere non decrevit; et vult aliquando ut petam, quae non
vult ut obtineam. Nos tamen quamdiu divina illa voluntas absoluta
atque efficax, eventu declaranda, nobis nondum manifestata est
praesumere, atque conando agendoque exprimere debemus, deum absolute
velle quae jubet, et absolute nolle quae vetat. Et Voluntas dei
moralis, (hoc est praeceptis seu dictaminibus et promissis minisque nobis
declarata) apud nos debet esse Voluntas absoluta praesumta
quam omnes sequi debent, donec aliud potius absolute velle vel per
mittere Deum eventu constiterit. Semper enim praescmtam voluntatem
suam implere satagentes praemio, secus facientes poena afficit.
Quod etiam faciunt alii sapientes Legislatores
(quid sit Amare, et
quomodo possibilis
sit Amor honestus,
quo amans amici
bonum per se
expetit
PPraestantia Amoris Divini 7
facimus tamen
aliquid simile
FDe discrimine Voluntatis
Dei praesumtae et eventu
declarandae absolutae

## Folio 50r — 00068398:0099
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 51v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068398/jpgs/default/00000099.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 110 lines, status machine
Jastitiam compendiosissime pariter atque efficacissime
justitia definitio
Linstitur est caritas
definiri posse arbitrar Caritatem sapientis, sive hoc est seu qualem sapientissimus, sapientis+ SD.
quandei quae futura esset in sapientissimo u, siquis talis inter homines versaretur;
a accipid q
non quod virum justum sive bonum, necesse sit esse rerum cognitione excellere
sapientem, sed quod in iis quae pertinent ad caritatem
eadem facturus sit quae sapiens faceret, ipse aut praciperet juberet.
Safiens, actatere suliatione cageres
 itaque justus vel ipse canions erit sive summa ratione
eri vel saltent
ratione agere assvetus, sme quod ad justitiam hic
et ut aliae virtutes in aliis affectibu tur, ita putandum est
insufficit, suetus obtemperare sapienti imotua cilicet nocerdi jonue ua icuare
Hinc statim occurritur Carneadi, qui percam homines su mnotoo
ctu hominis erga
justi
Justitiam dicebat summam esse stultitiam, quod alienis commodis velificareur
tas em
nam si sapiente digua est sculta esse stu es  o est (Institia haec possibilis est
non potest,. Hoc ergo superessi
esse
oron deucto
Qa
Atram, sid est
id est caritatem in sapientem cadere non
posse. At posse satis re
litest
spienti a pe id u
aliopando in 
Iaritas est habitus antandi omnel tentia
Sive ut ita dican amicitia universalis. Consistit
autem non in actu, sed habitu, id est in fama
valida mentis inclinatione, quam sive sorte
nascendi, sive singulari dei beneficio, sive
crebro usu quaesivimus. Unde justitia quoque
habitus erit. Neque vero omnes amare possumus
singulos, (quos nec novimus,) nisi quatenus amamus
omne genus humanum, sive potius omne genus
ratione utentum: parati omnibus prodesse
in sutarum aibile et in summa suadendum
scepe
cum occasio tulerit, erga omnes optimam voluntatem
begevolentiam nostram opere ipso testari
Amorem hic intelligo queod vulgo
honestu vocunt, aut essum amore amicitiae appellatitu,
stici
esmare est alterius
felicitatem per se expetere, vel quod eodem
redit alterius felicitate delectari. Sol Nam
jucunda perse expetimus, etiamsi nullum aliodo
inde fructum dummus perceptomus. Talis est
promovere,
vere amanti, felicitas amici. Unde difficilis alioqualias) Ac et caeteris paribus magis
quaestio solvitur, quomodo amicitia esse possit
quae ab uti amicorum bonum psopter se expetere Ebviussi
possimus, cum aliunde constet, omn omnia
quae per se
homines facere  suo boni causa. Imago hujus Tretimus jucumda sunt,
amoris per est etiam in affectu hominis
erga res inamimatas,  ut cum equum puttirum,
villum, statuam in quas felicitas non cadit,
Ita dicimur amare, statuam, domum, equum
pelum patria
s
arebit et revem util  alienis commodi etiam Acum sua praesenti gactum
caritus est aripatis et
villam, civitatem, quia quando harum rerum
optime statu, sive recta cong gandemus harum rerum
egregio statu ac pulchritudine, et ipsa earum
contemplatione delectam ac sensur delectamur.
UHinc etiam intelligitur nihil amore Dei superani patu equitur
omnia jucundius, et si quis Deum norit facilius esse
Alice DE0 podesse non possimus facero tamen nos aliquid simile,
lem veluntatum ejus anim es pre suntam sediapl ere conatunr.
not exigis ebimas, quam quod
Et
ipsimet maxime utile esse
ostendemus. Itaque desideratum
Socratis implebimus qui honestatem
et utilitatem male dissociata
reconjungi optabat, illique
nale precabatur, qui primus ondturisset
diffociasset separasset
natura
sui
caritalis des
F et cupidi
Amoris definitio quid sit
amare, et quomodo possibilis se
amon
va
us bonuu amici per
se expeter
se pugnabunt, praeferemus id
quod erit in summa melius, id
est pluribus praestantioribusque
eo magis quemque amabimus
quo magis perfectione animi
seu vera virtute excellet
sti quid autem ipsis secus
acciderit, omnibus viribus
nitimur, ut delicias nostras
integritati suae restituamus
Fcum nihil sit Deo perfectius pulchraus
Ppeaestantia Ami
divini ex de
difcrimine volunt
i eu prasntio et sect

## Folio 50v — 00068398:0100
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 51r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068398/jpgs/default/00000100.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 135 lines, status machine
+quod ipse semper folix est
ec nec unquam nobis doloris causa
erit infortunio suo, aut auxilio nostro
indigebit. Deinde, quod cum semper
ratione omnina summa ratione
agat, tuto a nobis potest clagi
secus ac illis qui affectibus rapti
nullam certam regulam sequantur
et tum muxime quoque ab illis quoque
offendi possunt, qui eos maxime
ornare colere volunt. Ed Hic vero
aserimas voemtti rei presintae
ex eveatu declara id a L
voluntos i prosumta sapcentirae diolatis consentit; 7
quae sit Voluntat Dei praesumta quam debemus
sequi, et consensus ejus cum sapientia et justitia
unde nascitur et non sit quoque
ut sapirus tuto
possit justa agre  supraposita justitiae
definitione I
quo destituente nec defatigari
nec tristari, nec taedio obrepente
silion
 causam cu sandii perpetui et
Zdia Deus est capientilicet liberrime
et ingratis etiam, imo et hostibus
ac nocituris prodesse possint
non tautum bene velle
neferiams
fruct majus cedere necesse est deum
palta hostioaemmia
Dei existentia subtatum esse
statum naturae gudis seu sibine licae
belluinum ecud
et sapigentem tutius
simul et domino
in quo amico colendo vel ideo felices
sumus, quod semper bona voluntate contentus
pantis mnulo pro desse
 est et omnia bene gesta, seu quae praesuntae
ejus voluntati consentanea sunt uberrime
bonorum
esicat. q
suppolene ret
amanti.
repensat. Licet enim nihil omnino fieri possit
ipso ita plane invito, ut contrarium futarum
decreverit, ea tamen nolle dicitur, quae non
vullinisi subconditione poenae ejus qui
facit; id est quae sunt contraria praesumtae
quam omnes sequi debent
ejus volur tati o
donec contruntm ipsum velle ob rationes
nobis forte incognitas eventu constiterit
t hanc praesumtam suam voluutntem
adimpleq l conantes semper prae
afficit, at ideo absolute dicisu, quae ea
e sepe ali
consentanea sunt
decreveritus un opquidin
usi non in
in omnia
eo et cum
sape
quisque agat, qua videntur ea qu ipsum
et quae sunt circa  ipsum maxime perficere pose
seu ut quisque conataride
exercere posse  et bonum inter
suam. Licet fote alia deus inRemendandis
non temper successus faveat quoniam ipsius
solius est tempora  nosse, et modos quibus
optime exitus reperietur. Et pro certo
lect
ieri in mundo ut inceliora
ecoptari quidem possint, insens
ae a enic
Unde jam habemus conciliationem divinae
voluntatis cum posita supra definitione
justitiae; et consiliationem sapientiae
et caritatis. (um enim Deus sit serpientissimus
qaniter et potentissimus edem instissimus erit
et justitia praestabit securitatem, ut tuto
foste agere possint, cum alias, si Deus
lictat rec
deesset rebus s justitia eorum
statura esset intra eorum voluntatem,
dum malos et belluino ritu viventes
factis autam externis imitandi essent
m et belluino ritu viventes quos
qui nisi salvi essenbellat alii, iisdem artibus
mali
oppugnare vel etiam praevenire cogerentur
Huncante quem  statum naturae sibi relicta
malos posse sectrum esse tutum praestari
+ conservatio
sine rectore fluctuantis, sane nuserrimum
fingi quidem posse docendi causa existere
in rebus non posse, Deus effecit. Immor
talipenim Anima, nullius injuriis nisi propitis
exposita e, semper in Manu det est et
praesidio dei est; d nec vitae et membrorum
us inocetis quicorpus focustere
sed otiner
ptis prima nocever
ventumm
ay
um
a-
uns tr
ubr vilis persectio nsituaa
sed per fectibu
cura ustimum erit salutis animae
membrorum
Fsummienim mali vitatio quaevis etiam cura verum erit justitiae fundamentum
necessaria
cuius causa quidvis inquosvis liceat patrare,
moto
od ad eam uendam necessarium essevideatur
asi i
ut
 nberatne uc habendum est nobis, omnia tam
et singulis hoc in telli geulibus
exercere carititem)
et interdiu
ise pribe
lnostis rebus ac publico bono procurando niti, licet
Aquod idem et sapientiae dictatum
desistere lassarive debemus
oportet
existit, idec
possimus.
dles
ll
a
legitima est licita est

## Folio 51r — 00068398:0101
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 50v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068398/jpgs/default/00000101.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 45 lines, status machine
vult velle, sere quae nos facientes, vel
saltem conantes praemio afficit. Licet
ea non semper velit voluntate illa
absoluta, quae semper successum
infallibilem habet. Nos aute quamdiu
divina illa voluntas absoluta atque
efficax eventu declaranda nobis
nondum manifestata est, praesumere
DEum fieri debemus, Deum absolute
velle quae jubet, et absolute nolle
quae vetat. Et voluntas DEI morales
hoc est praeceptis suis ac dictaminibus
nobis declarata) apud nos esse debet
voluntas absoluta praesumta
ratione, quam omnes sequi debent,
donec aliud potius absolute velle  vel
permittere Deum eventu constiterit. Et
semper enim praesumtam voluntatem
suam implere conattes praemio, secus
facientes poena afficit. Quod etiam
facient alii sapientes Legislatores.
quae jubet, seu
Et Et similiter ea verissime vult, quae nos
i ppser cssiuni
eapphis consterrandis oparantur
itaque
fieri enim potest, imo solet, ut medeus
aliquid velit agere atque conari,
quod non vult mihi succedere
utque
decre
ult
quod absolute vlt fieriant mihisucedere
et vult aliquando ut petam
quae non vult ut obtineam
atque agendo conando agendoque exprimere
d qug alt
uae
potiqueroecit atus et
rocitia
eripere foret
certare aliqc
Otgillud habent aeter
is
oa

## Folio 51v — 00068398:0102
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 50r); this page is its left half.
# No recognised text on this page (recognized).

## Folio 52r — 00068398:0103
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 49v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068398/jpgs/default/00000103.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 75 lines, status machine
Sdadiscrimine voluntatis des
praetumtae exeventu decla
tand
voluntas Dei easdem quas
sapientia, nobis agendi
regulas praescribit 7
in quibu b pei voluntas sam
eventu cognita est
iagubi nostrum officium
fecerimus, contenti simus
circa praeterita; quam
optima autem reddere
conemur futura de
de quibus nondum quicquam
nobis declaravit Deus
et nostrae industriae
locum reliquit
Crpluntus vei quanais
attendiregula est, c
et
Napsiantiae dictatis consendit,
EQuia Dens existit, ideo
sapienti licet liberrime
exercere caritatem
Est autem praesumta Dei Voluntas, ut quisqe agat, quibus.
videtur se ipsum, et quae sunt circa seipsum maxime perficere, posse
seu ut quisque conetur ornare spartam suam; quod idem et supien
tiae dictatum est, quoniam laetitia consistit in sensu perfectionis.
Itaque debemus pro viribus et modulo nostro in emendandis nostris
rebus, ac publico bono procurando niti, licet non semper successus
faveat; quo destituente nec tristari, nec taedio obrepente desistem
tassarive oportet. Quoniam DEi solius est tempora nosse, et modos,
san
quibus optime exitus reperietur. Et pro certo habendum est, omnia
tam perfecte a Deo fieri in mundo, qui et mala in majus bonum
cggnoscentibus
convertit ut meliora, et singulis, hoc intlligas, atque adeo
Deum amantibus, et gubernatione ejus contentis, utiliora, ne
optari quidem possent ab intelligente. Unde jam habemus causam
gaudii perpetui et consensum Divinae voluntatis cum posita
supra definitione justitiae, et conciliationemsapientiae ac
summae caritatis.
Cum enim Deus sit sapientissimus pariter et potentissimus
idem et justissimus erit, et justis praestabit securitatem, ut tuto
liceat recte agere, et possimus ingratis etiam, imo et
hostibus ac nocituris non tantum bene velle, sed interdum nostro
juvantium malo prodesse
anime ut ipsoroi satuti
quod carbones ignitos in capita hostium colligere scriptura vocat
e
idque saepe tuto et cum fructu fit, quia omnia denique in bonum
majus cedere necesse est Deum amanti. Cum alias, si Deus
deesset rebus, saepe justitia bonorum statura esset intra ipsorum
voluntatem, factis autem externis imitandi aliquando essent
essevellent
mali et belluino ritu viventes, quos qui salvi essent, iisdem artibus
oppugnare, vel etiam praevenire subinde cogerentur. Hunc sutem
statum naturae sibi relictae ac sine rectore fluctuantis sane
miserrimum, fingi quidem posse docendi causa, existerem
rebus non posse, Deus effecit. Immortalis enim anima nullius
injuriis nisi propriis exposita, semper in manu et praesidio dei
est; divineque Christus eos timere vetuit, qui corpus occidere
possunt, animae autem nocere non possunt. Itaque non vitae
amplius et membrorum conservatio, sed vera perfectionis sive
salutis animae cura, verissimum erit justitiae fundamentum
cujus causa quidvis liceat, modo sit ad eam tuendam necessarium
Interim ea est salutis natura, ut minimis indigeat, et propemodum
quae aliis damnosa sint, nullis. Cum contra saepevitam et membra, et
quae his tuend  param conservandis comparantur, opes honoresque nisi
aliorum damno tueri nequeamus. Ut in naufragio patet, quando duo de
tabula pugnant. Quatenus autem pugnare liceat, certis justitiae, hoc est
sapientiae regulis definiri potest. Interim male consultum esset naturae
humanae, si summa rerum in his consisteret, quae aliquando alteri
eripere necesse foret. Potius credendum est, praerogativam verae
felicitatis esse, ut multitudine sociorum augeatur

## Folio 52v — 00068398:0104
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 49r); this page is its left half.
# No recognised text on this page (recognized).