# Leibniz Legible — https://leibnizlegible.com
# Piece: https://leibnizlegible.com/api/records/58549/text
# Catalogue record: 58549 — [Tentamina quaedam ad novum codicem legum condendum: letzte Fassung]
# Incipit: Jus, in quo versamur est scientia caritatis, et
# Date: 1680
# Akademie-Ausgabe: AA VI,4 N. 505
# Other printings: -Mollat, Rechtsphilosophisches, 1885, S. 13-21. -Grua: Textes, 1948, S. 612 (tlw.). -Mollat, Mittheilungen, 1893, S.8-18. -Mathieu, Scritti politici S.114-124 (ital., nach Mollat)
# Record in the Leibniz-Katalog: https://leibniz-katalog.bbaw.de/de/extended-search?id=58549&katnr=53756%2Ftlw.
# AA VI,4: its series at Leibniz-Forschungsstelle Münster (online after accepting its terms): https://www.uni-muenster.de/Leibniz/seite5.html
# Work: https://leibnizlegible.com/work/00068398
# Title: Leibniz-Handschriften zur Jurisprudenz LH 2, 3, 1
# Folios: Bl. 53–60 (from the shelfmark LH 2, 3, 1 Bl. 53-60 (Bl. 53-56)): 16 pages, canvases 105–120, page ids 00068398:0105 to 00068398:0120
# Original at the GWLB: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/resolve?id=00068398&page=105
# Lines: 1,270 recognised on 16 of 16 pages, mean confidence 0.95
# Catalogue: Leibniz-Katalog / Arbeitskatalog der Leibniz-Edition (https://leibniz-katalog.bbaw.de/), ed. Arbeitsstelle Potsdam I der Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften, CC BY 4.0.
# Machine transcription. Not an edition. Errors are expected: about 8% character error rate on Latin and French lines, higher on German.
# Licence: CC BY 4.0, Leibniz Legible. Machine output: do not ingest it as verified text; keep this provenance with the text.
# Wording rule: say "the machine reads it as …", never "Leibniz wrote".
# After the first blank line, page by page: a "## Folio <label> — <page id>" line ("## Canvas <n>" where no folio label is recorded), "# " lines naming its source image and model, then its recognised lines in reading order, one per line.

## Folio 53r — 00068398:0105
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 54v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068398/jpgs/default/00000105.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 65 lines, status machine
Jus in quo versamur est scientia
caritatis, et justitia caritas sapientis,  enim vrtus
quae hominis affectum prga hoprinem ratione moderatur. Caritas autem est
Est enim laritas, habitus amandi omnes
et qui ita affectus est virbonus vocatur
Instatiaatem vero vircus quaedam est quae
affectum hominis erga hominem ratione
moderatur.
Dono sapientia,
est scientia felicitatis. Felicitas autem
in eo posita est, ut in Dei gratia atque amore
vivamus, cujus potentia et perfectio summa est.
Cumque idem sapientissimus sit, perfectionem rerum
generalem, et maxime prout praestantissimarum
creaturarum quae ratione utuntur, sibi propositam
habebit. Itaque qui Deum amat, id est qui
sapit, omnos amabit, sed unumquemque eo
magis, quo magis expressa in eo divinae
virtutis vostigia, lucebunt et quo promtiorem
validioremque in communi bono, vel quod eodem
redit, gloria DEi procuranda socium habebit
sperabit
Intellecta ergo justitiae, et quod ad eam rem
necesse erat, sapientiae caritatisque natura
facit manifestum est, quod Viro bono possibile
impossibile, necessarium est, si nomen suum tueri
velit id justum si tum, injustum, ac denique
debitum  esse Nam quae contra bonos mores
sunt ea nec facere nos posse credendum est:
atque eo sensu dici potest, jus potentiam quandam sivelibertatem
moralem esse, obligationem vero necessitatem.
Summa juris regusa est
un omnia dirigere ad majus bonum generale, quae
scinditur autem in tres alias vulgo celebratas,
nem honeste vivere, neminem laedere, suum
cuique tribuere. Est autem honeste vivere, ita
animum virtute usu excoleri Virtusque est habitus anini
natuae nostre g imbecillitae  ad prava inclinutis afseltibusmentem ps venientious qui falsotum benorumd
rectam rationem sequentis: quemadmodum enim in hac
sus, ita assuefactione saliam velut naturam induimu
ut postea ett naturali quadam facilitate ad recte
agendum feramur. Quem animi vigorem ubi nacti
smmus, et in nos ipsos potestatem, t
ut
ratione tantum moveamm, tum maxime ad societatem
ad societatem et commune bonum procurandum
e
apti videmur. Itaque virtus in unidersum prout refertur
ad societatem jussitia appallatur, etiam cum circa illa
versatur, quaelit tempe t quae suietatem per se non laedunt
Abonorum datoris
+ quod habemus agendi
aut non agendi
sive virtutem in universum quatenus
refertur ad vocietatem
quarum prima sad justitiam universalem
pertinet, resiquae duae ad particularem
secunda ad commutativam
privatos, tertia ad distribution
communia sum
u
er
eorum quae
specie solicitantur
universalis

## Folio 53v — 00068398:0106
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 54r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068398/jpgs/default/00000106.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 85 lines, status machine
F ex qua tres aliae nascuntur, etiam
vulgo alobratae honeste vivere
nominem laedere, suum cuique tribuere
prima pertinet ad jussitium ut loquuntur
universalem
Summa juris regula est omnia
dirigore ad majus bonum generale  itaque Nam
primum nos ipsos emendare, et perfectionem unimi sive pirtutem intelletes volum
animi quaerere debemus, quae in eo consistit, ut regulas vitae sie
persequi
tum  rectae rationis praecepta intelligamus, tu ut et
Ht uso ipsom nobis ex exeguendo ea nobis perpetuo
usu e nobis praesentia reddamus, animunque ad sequendam
in omnibus rationem affectusque moderandos
obfirmimus. Et in his omnia virtus intellectus pariter
ac voluntatis consistit Qui ita animati illi sunt
demum et alius prodesse possunt; itaque justitia
universalis nihil aliud est quam ipsa virtus in
universum, quatenus ab ad so ad societatis commune
bonum refertum hominem praeparat: Iaque manifestum
est inter primum praeceptanjustitiie particularis esse, ut virtutem sive continendos
ut vit justitiom universalem, colamus, sive ut vulgo
loquantur, honeste vivamus, etiam in his quae primo
aspectu ad aliorum commoda non pertinent, neque ad
societatem referri videntur. praxima Reliqua
duo justitiae particularis praecepta, propime ad
aliorum bona malaque noferntur, et pertinent.
atque ita distinguuntur.
virtute pollet. Sequitur justitiam
maximum bonum sengrale quant
virtatis studium imperare, quo maxime
ad juvandam societatem prrepuramur
Summa juris regula est omnia
dirigere ad majus bonum generale unde tria ita nasuntur juris praecepta
tres aliae nescuntur etiam vulgo celebrata
honeste vivere, neminem laedere, suum
cuique tribuere primam pertinet ad justitiam
ut loquuntur universalem, nam vitae honestas
nitul aliud est quam virtus in universum, seu
habitus animi ad rationem sequendam obfirmati
affectusque continendos obfirmati. Cum enim
perfectio animi consistat in virtute, et tanto
quisque magis prodesse possit, quanto magis
virtute pollet; sequitur justitiam particularem
quae  per se bonum generale quaerit, virtutis universae
stadium imperare, quo maxime ad societatem
Reliqua duo juris
juvandam praeparemur.
praecepta pertinent ad particularem justitiam, a
caeteris virtutibus exclises mon mipt distinctam
quibus  id enim agunt, ut acta ipso prodesse aliis prodesse
studeamus, cum caeterae virtutes animum praeparent
tantum. Est autem justitia particularis duplex
commutativa et distributiva illius est nominem
laedere, hujus cuique triburir quod ipsi convenit ex usu sacietatis cmmu societatis
versatur autem commutativa in privato,
distributiva in publico jure. Quod ut recte
intelligatur, sciendum est alia bane sgatorum 
nam vita
honesta
nihi a
sn qui
alnr
unursulem, deliquae duae
ad particularem, quae
vel commutativa est
versatur in purc privatorum
aC lesionem cabet; vel distre
ad oem Mutiva, quae in fure publico
maxime
Sen trabitus
animi ad rationem
sequendum obsirunt
sectus
bfirmati
Cum erim perfectio
animi consistat in
virtu
tst ins ineriam
paroculorem
stud et tanto
quisque maxis prodesse
possit, quanto magis
particularem, quae commune bonum
sipsam

## Folio 54r — 00068398:0107
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 53v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068398/jpgs/default/00000107.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 65 lines, status machine
singulorum potestate, esse, ut uiusque vita,
ad singulas portinere, alia esse commudnia solietatis
quae inter ex usu publico disponsantur Quanquam quanquam
enim optinae Ae in Optima Republic
Sane si Equidem in optima republica omnia
essent publici juris, et inter privatos distribuernt dispensarentur
exceptis tis quae corpori e cujusque cohaerent et ad
commode vivendum, necessaria sunt, sine quibus miseri
sumus: sed cum homines ita male edueati sint ut virtutem non per se quaerant ut rem
certo
ut in rerum abuudantia animum lanent, et ubi nem
ided in renom abundantiaa si omnia a societate singulis cert procurarentu
incundam, sed ut necessarin em contineantur in disciplina
difficile esset reperire dispens gat si ex publico
animum laxalenti 
rivendum esset omnibus et vitissim sub disciplina
p prefectorum, velut in coenobiis, difficile esset
dispensatores reperire satis industrios et aoquos et
benignos, plerumque enim homines potentia abuntur
autoritate impoten ter utuntur; multo dulamad ad huc
difficilius esset satis facere usjutrus quisque enim sibi
ipsi rectissime sapere videtur; ideoque ut nunc sunt
homines libertas potius relinquenda est hominibus consulendi
sibi ipsis periculo suo: ita tamen ut respublica
respublica immensa singulorum cura exoneratur,
cavere tamen in universum debet un facile
cuiquam se suasque fortunas evertere, qu  ut indushria singularis auxilio publico sublevetur
in tum in optium Republica tum in nostra
porro quae Respublica privatorum potestati reliquit,
in his omnes velut aequales habet; et quae quis
fortuna vel industria quaesivit, ea nemo etsi praestantior
ei auferre potest. Itaque cum in judicio de agii proprietate
disceptatur, non id agitur quis dignior sit, aut quis melior sit agricola
sit agrum melius exculturus, sed quis cum agrum
Fet quomodo sit nactus
habuerit in potestate. Ii Alioqui  aut
infinitae essent lites de dignitate ac meritis; aut si cuncta pro dignitate partienda essent
aux reiputiae respublica omnium rerum dispensationem
recipere in se deberet, quod cum hodic fieri facile nopoeat
possit, consequins est in his quorum curam societas
Societas a se rejicit, relinqui homines in statu
naturae rudis ubi quisque alteri extra ordinem
ac societatem, ubi quisus alteri aequalis jura
habet tametsiforte  ut est apud Xenophontem
aequalis habeturin
uno alter brevis stature t togatu prolixatu,
alteq vasto arpore b pavimentum verreret,
tegeret sua, non ideo ad permutandum cogi possent, quod cyto paero videbatur
hactens
alter vastissimi corporis vix mediam partem
Atque haec est illa aequalitas illa, quam vulgo arithmeticam
omnes enim ae niam ut nulla urstant 
etus quod congraum est habita ratione, illud stricte
ne nulla personarum habita ratione hic unum spectetur,
ut quis tantundem recipiat quantum alterius.
sact culpa amisit. Potest tamen
Respublica hanc libertatem varus legibus
circum scribere cums
gratia saepe imperat, ut homines suas merces
etiam inviti vendere cogantur; suble vandae annanae
 r ei asi um atta pt
 ut homines sustentationis
ac felicitatis securi omni
se in res suas jure
abdic abdicare possint

## Folio 54v — 00068398:0108
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 53r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068398/jpgs/default/00000108.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 85 lines, status machine
et si necesse sit dominio illo eminenti in
res singulorum uti modo ne quis ad miseriam
redigatur, nam ille vinculo solutus esset, quo
piti
qua conmonicam cmprehendo stt
procurentur et
itio cum dispensatitur, quo suum cuique tribuatur,
suum inquam, id est non ut antia, quod ei sine quod stricto jure
injustitia a quod in jodiio petere potest a privato statto in societate jedicio, extra eam bello;
sed quod a republicae b Reipublicae aequitate
expectat, et conveni velut conveniens persona sua.
Haec justitia non par se geometricam pro Dispensatio
Majus bonum generale; itaque licet pl saepe nccidat malis mala enim alioqui communia futura
autem ita fieri debet, quemadmodum postulat
ut aequisis illa prportium virtuum merit consistitu derivanda sunt in gutores, vicissim praeclare
restorum autores fructum aliquam percipere debent
tum in  itaque saepe proportione virtutum meritorumque
es vitiorum aut criminum distributio bonorum malorumque fint, quam aequalitatem
et, quam ideo geometrieam vocanti cum s scilicet
in ipsa in aequalitate servatur aequalitas quodam
rationum, ut scilicet iaequalibus in aequalia tribuantur
ut ratio eo proportionesum quae eadem servata
inter res tributas quae est inter personas.
Verum sciendum est hoc fiori ex accidenti
per se autem dispensatorem nublicum non propo analogiae
hujus, sed maximi publici boni rationem habere
quod saepe cum hac proportionum aequalitate
consistere non potest. Quae eni primum enim Quaerem
mendue
enim
quaerendum essat an fundamentum distributionis sumentum ositi  praetenatis
d
in
o
t a meritis ac priminibus (quae vulgo demerita pocant)
an potius in virtulibus ac sitiis id est futurorum.
es ir oies ls 
sp
ii su
meriapectabitur
olequm
potrus ut cuique instrumenta praebeantur atque adimantur
menitorum criminum guia
alio
 hoc potius, tum in futurum quid
, quin imo saep
invandi nocendique in quo sp non virtutis tantum ac
visii sed et daliarum circumstantiarum ratio habenda est, sinri enim potest
num magis nocere possit quam
quo in alo majus. tum etiam ut  in praeteritum vero
ut minus majus vitium 
ut exemplum praemii poenaque statuatur, quo excitentur
quo magis homines excilentur. Unde sape majil majusen
minus vitium magis punietur, cum nimium increbescit; et
et majoris virtutis minor ratio habebitur, eum minus
necessaria, unt satis frequons habetur: Denique fieri
e
potest, ut miser aliquis mediveris peccati gravissimam
poenam luat, quando exemplo opus est, dum
alique multo  peior protemporum rationmmodorum atique ouerum
caeterum Dispensatio bonorum
quae
in praemiis malisue
poenisque Sed et in largitionibus atque exactionious
mitens tractatur
publicorum non tantum
illae enim R publica abundantia sut
(ut cum populos Romanos hostium agros inter
consistit
cives dividebat) hae in publica necessitate
a singulis locum habent. Et in largitionibus
Et in utrisque non tam nllius minus
croportionis quam usus publici  ratio habenda
exempli gratia, ut ea potius vivendi ratio id hominum genustributis
paritem
ac com
gravetur, qua facilius carere respublica potest
idem non sunt Hinc pro as ut C
 mediveris
ECaeror tamen quo
melior statis rei.
mblicae est
hoc magis ulli
a proportiones
servare posse

## Folio 55r — 00068398:0109
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 56v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068398/jpgs/default/00000109.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 103 lines, status machine
Ex his intelligi potest tres esse
illa
secundum tria juris praecepta, tres esse
juris pruden
oprietatis (+
stria
m
ee sive strictum, jus societatis seu
jus merumceq
congrui jus sive aequitatim jus latera
jus internum seu pietatemF Nam
jus u est infimus juris gradus, habetque
rietatu
locum in statu naturae rudis, ubi omnes homines
aequales habentur, neque ideo quis re quam tenet, gratis
carere volet quodalserum ei rei magis aptum
agnoscet t si duqui forte sibi occurrant, qui se
non cognoscunt, unus quisque possessiones suas
tuebitur: et cumque plerumque difficile sit de plerumque de
congruo judicare, etiam constitutis societatibus
placuit jus hoc merum in bonis privatorum
relinqui, nisi cum expresse, si quid expresse
excipiatur usus publici causa, quo privatae
administirationis libertas
Agitur ergo hc de possectione ac titulo ejus
a
sure
sive causa, de dominio sive certo sive praesumto,
quod ex possessione nascitur dede modis
acquirendi sive titulis possessionis de Dominio
vero ao praesumto; caterisque juribus in rem; denique
de damno quod mihi datum est de rerum vindicatione,
aut petitione aestimati de obligationibus, nempe aut
eum quis nactus rem aut rectus nactus rem alterius
 atque ex ejus damno lucratus est; aut cum
ipsius culpa res intercidit, quo casu perinde ab
eo petitur, ac si inde lucratus esset. Sed
Cum jure mero solo co sola meri juris hujus
observatione homines felices esse non possint;
nisi sibi sufficere, et recta sapere omnes intelligantur
perpetuas enim querelas nasci neccesse est, maxime
ex sispicionibus. deinde cum alic res, ipsa 
ostendat, alium alio sapientiorem ac ac magi
vividiorem esse, ideo congruum est, ut ras
omnia ordinentur secundum inaximum bonum
commune, et ut quisque quantu in se est
aquum se se praebeat in abdicando jure suo
stricto, cum id ex societate cum foenore sit
recepturus. Atquein eo consistunt vitae officia
inter homines, quibus quisque se paratum ostendit
ad aequam societatem, atque amicitiam.
ex quibus nascitur denique quaedam rei publicae
e
nascitur
ordinatio secundum rationem rerumque statum
magistentuumque nam et prremia prenaeque legibus quibusdam jus civile nos quo
constituuntur, et libera ad ministratio
circumscribitur, et praemia poenaeque cons definiuntur
et Magistratus constituuntur, qui ljus
tueantu tuendi juris causa. Itaque pars haec
juris naturalis, de congruo, nihil aliud est
quam jus civile optima rei publicae sive de rebus
ad commune bonum ad maximum bonum commune
rcordinandis. Sed in nostris quia optima respublica
+c
secund
tuta
quia
u est neminem laedere
ominum erga homines officiis
cuique quod ei corvenit
tribuamus denique
ut
cuius est et omnes nostras actiones
recte componere, etiam cum nulla
non vidantur pertinere ad societatem
quia certe DEHs cum DEo nobis
ejus cert
societas intima est, in quem
peccamus, quicquid male agimus
est
sed ubi simosubi alter
alterius virtutem fidemque
Fsine uminersalibus
agnoscet, videbrit
aliquando sua fieri
potest, ut judicet sua
interesse, societatem
quandam iniri, in quo
sice partiatanius
jure suo quisque aliqualem
discedat, ut cuique tribua
tm quod ipsi
convenit ex usu
com respectu
communis boni.
Sed cum
Faut etiam cum justam nanmi
nocen suspicionem sive mali
animi, sive imprudentiae praebuit
qua casu cautio damni infecti
exigi potest
rationi

## Folio 55v — 00068398:0110
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 56r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068398/jpgs/default/00000110.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 55 lines, status machine
intelligi non potest, sine optima educatione
quae nunc adultis jam hominibus non est in
potestate; etiam illud docendum est, quomodo
ab optimae Reipublicae idea pve pro
rerum statu sit abeundum: Quemadmodum
illi qui de muniendi arte tractant, etiam ad
irregularia propugnacula deflectere coguntur
Constituta autem jam Republica
M mult duo tantum quaerendum est quae
sint magistratuum ac privatorum officia
legibus praescripta, et quaenam quid re in
quibus prat quousque privatis jncis sui rerum
suarum administratio, magistratibus autem
magistratibus autem et justitiae commutativae usus competat
sus Magistratibus autem rerum communium
dispensatio atque interpretatio legum, id est usus
destributiva juris sit relictus justitiae sit
relictus. Nam si districte Magistratibus
omni interpretatione interdictum sit, redibitur ad aliud
ad jus quoddam strictum sive merum sed
non amplius naturale sed legitimum. Idque
tura
fieri potest eo magis quo leges malius sunt
conmeliores sunt perfectiores. Interpretatio
enim perfectam legem supplet. Nam
si omnia ita formata essent ut non vacillandum
esset hominibus, sed velut filum in labyrintho
datum certus viaque designata, ut nisi volentes
declinare non possent; optime consultum haud
dubie (quod obtineri poterat, si lingua aliterrationalis haberetur,
cirmata esset optime sine dubio consultum
esset rebus humanis. Itaque. in optima
republica sublatum esset, jus strictum proprietatis,
sed ejus loco introductum esset jus strictum
communitatis, ac qua nec judicius amplius aut
privati de rerum proprietate  ac commutatione
nec judices de distr interpretatione legum
ac dispensatione rerum communium dubitare
possent: itaque privatis non aliis esset
opus juris praeceptis, quam ipso legum libra
volumine, aut etiam more publico ac traditione
recepta recte agendi, ac traditione virtutis
a majoribus recepta; a cujus consuetudine nemo
vel hilum declinare posset, quin anim statim
in eum animadverteretur. Sed ut nnc Nunc vero ut
res se sunt humanae leges ipsae per se
non sufficiunt sed ubi silent a ti ex justitiae
commutativae ac distributivae praecepta ali apud magistros
 philosophis deminstratiis supplentur traditis supplentur, qui cum
unde cum philosopti in his rebus fere certis raro utantu certis
definitionibus ac demonstrationibus non utantur
+quam minimum Hamen
fut priusillud quo cunchi aequales
censobantur
Equod ad huc satius est

## Folio 56r — 00068398:0111
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 55v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068398/jpgs/default/00000111.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 56 lines, status machine
minum non est legesque nota obscurae et
confusae sint, minime neque in numerato
habeantur; mirum non est, juriprndentiam
passim incertam esse. Danda itaque opera
est tum ut Leges ordinentur tantum
certa interpretandi supplendique leges
principia constituantur addita methodo
quadam certa quae sit filum in
labus pintho, qua principia variis causarum
figuris accommodentur
Superest summus juris gradus quem
pietatem appellavimus: quemadmodum enim
jus copuni socieratis, jus societatis jure
proprietatis perfectius est continet enim non tantum
conservationem rerum cujusque (quanquam ea nec
obtineri sola proprietate indeservata possit) sed
etiam emendationem in melius quousque inter
homines unituis auxiliis fieri potest ita
jus pietatis caetera perficit omnia per ficit
juri societatis  non modo societatis praecepta
supplet, sed etiam eaque omnia comple
complectitur, quae ad societatem spectare
non videntur; sed etiam felicitatem spondet
quae vir quam homines mutuis auxi mutua
ope sibi dare non possunt. Cum enim
omnia sint in potestate Dei sequitur n
 etiam minimos motus nostros interiores
ad placitum ejus componendos esse, ne societatem
cum ipso nascendo initam, vivendo, cultam
violemus, quo nihil periculosius intelligi potest
quia nihil eum latet, nihilque apud eum legiti
negligitur. sed omnibus peccatis certa poenae
omnibus recte factis praemia destinantur berre
gestis p praemia destinantur. Quod si
hanc socicentem cum Deo societatem calim
recte colimus, niid est si Deum vere amamus
si omnia ad perfectionem ac gloriam animi
ipsius sive commune bonum dirigimus dirigimus animi
dirigimus, nihil homine felicius fingi potest erit
immortalit enim anima est, et Mundus sub DEo Rectore
Rectore Deo optima respublica est, magis
etiam quam mortalium animi et si daretur
nobis seriem nosse futurorum, agnosceremus
ne fingi quidem aliud aliquid optabilius posse, quam quae Deus praeparavit
his quos amat et quibus amatur. Quod ergo
caetera moramur, quae non n venturam felicitatem veram felicitatem
non nisi minuere possunt, augere non possunt
Statu Duobus tantum sta Tantum go virtuti
hoc est intellectus voluntatisque perfectioni, quam qua licet
studeamus, et subinde d operam demus ut
bona quae largitus est nobis Deus (omnibus autem magna largitus est)
in caeteros diffundamus. Nam si haustus aquae frigidae
morcedem habebit, si qui ad jnstitiam erudiere maltus quasi
stellae sulgabunt quid his futurum est qui magnum aliquid in rebus
numande ad glotiam dei ac communes s bonum gessere
+digna

## Folio 56v — 00068398:0112
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 55r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068398/jpgs/default/00000112.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 75 lines, status machine
Quando quidem qui ad justitiam erudiere
multos quasi stellae fulgebunt. Itaque F quo
major quisque est, hoc si sapit felicior erit.
eaque a sed et eo infelicior, si rationem
administrationis reddere non potest. Caeterum
amor ipse Dei satis magna cuique merces
erit, pro mensura sui gradus: q nam
omnium animi affectuum amor odiumque efficacissimi
sunt, et fum sel nihil esse felicia potest
quam amare quod perfectissimum sit, eoque
Semper potiri. Inde enim maxima
animi voluptas, et quod caput est, perpetua
expectatia etiam in maxima fortona, expectatio
securitas majoris securitas. Est autem
voluptas sensus cresent grescentis nihil aliud
quam sensus crescentis perfectionis. DE
autem perfectio quodammodo in nos transfunditur
intelligendo atque amando cumque inexhausta sit, nec tota simub intelligi possit
quo magis in rerum interiora admittemur
eo major admirationis materia nascentur
alter am delectationis  novae materia
nascetur alternattene perpetua admintione rerum novarum, atque subsequente, earum intellectus
ac perceptione Hac illi demum satis intelligunt capiunt
si sciunt, quam sit pene atque ad eestasuu
usque jucundum novas semper admirandasque
a
Sed abripior argumenti spavitate, quanquam
de eo nimia dici pon possint, neque omnes
quid amor quid visio Dei satis recte asscensi
videantur: nam si intelligerent, non
possent non commoveri.
jam principus conscientiae regendae
disciplina inaedificanda est, quae j
institiam universalem complectitur, deus
nam  si DEus non esset, sapientes
ad caritatem non ultra obligarentur, quam
ex usu suo esset. Deus autem exe accedens efficit
ut omne honestum sit utile et
omne toupe turpe damnosum, utque qui publici
boni causa et etium se morti et
cinciatibus exponeret non ideo desipere
judicaretur
itaque Elementa juris naturalis tradituro primum
expononda essent juta proprietatis principia institiae communia, de Caritate sapientis
+jus privatum seu
deinde communia deinde institia praecepta institiae
commutativae, de eo quod feret observaletur; inter homines quatenus
hos qui aequales haberantur, tertio vec de sstributione de dispensatione pus publicum de dispensatione
bonorum malorumque pullicorum, pro singulorum portione
inter inaquses communium inter inaequales  ad majus commune in hac vita bonum
commune hujus vitae bonum. Quarto jus internum
de obligatione erga Dem de virtute universa
et obligatione naturali erga DEuM, ut felicitati
sunt Elementa juris legitimi humani ac divini, tum in
perpetuae consulamus.
dumari in repubtica nostra, divini in Ecclesia universali
jus autem legitimum trudetur, enumerando officia
Epublica nostra, tum intersgentes
magistratium, et privatorum lops quae legibus (sub quibus me mores comprehendo)
legibus definiuntur.
+ in hac vita
et satis est
et
nam satis Deum
efficere, ut quo magis
amamus, eo magis fruamur
aspectu et amore suo
Fneque ad honestatem nisi qoue
suae perfectionis causq
que cujus in hac vitar
brevitate,
st
imgortalis non est
ratio satis haberi
non posset

## Folio 57r — 00068398:0113
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 58v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068398/jpgs/default/00000113.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 76 lines, status machine
Jus in quo versamur est scientia
aequi boni et aequi viri bani
Vir bonus est qui amat omnes
jus in quo versamur est scientia boni et
aequi. Nam vir bonus est qui amat omnes; sed
cum saepe plurium utilitates inter se pugnent
mod  affectus hominis erga hominem ratione
moderandus est, et ad cujusdam aequalitatis
mensuram revocanus; ut vera non rebus tantum
sed et personis pretia ponamus. Itaque
cum caritas sit habitus amanti omnes
erit justitia erit caritas sapientis:
Porro quae viro bom  non quod vir bonus
esse nequeat qui sapiens non est, sed quod vi
aget ex praescripto sapientum, cui si vis addita sit
sogendi etiam hos ut instur qui boni, non sunt
ut bonos imitentur, hoc praescriptum lex dicetur. Porro
porro oro quae Viro bono possibilia impossibilia
aut necessaria sunt, licita sive justa, aut peccata
aut denique debita esse dicentur. Nam quae facta
contra bonos mores sunt, ea nec facere nos
posse in jure credendum est. Itaque jus
quod habemus agendi aut omittendi, est potentia
quaedam moralis: obligatio autem momlis
est necessitas, illi scilicet imposita, qui viri
Summa jusit regula est, ut contendamms in cujus usu scientia carititis consistit,
boni nomen tueri velit.
quaerendum esse bonum maximum generale.
cum enim apud sapientes pro demonstrato sit,
esse Monarcham universi Deum, cujus potentia
pariter et sapienta summa est felicitas certa salus
erit in hujus gratia esse: certa pernicies
ab  hujus amore disjungi. jam qui DEuM
amassius etiam commune bonum quaeretus cum
constet perfectionem rerum, po cujusque natura
DEum sibi proposuisset:  quanto quid praestantior
erit et plos in rem publicam conferre posse
magis in eo divinae
ac velle videbitur
virtutis imaginem colemus, ) Ex hac regula
nascuntur tres aliae, quae tribus juris partibus
respondent ac vulgo celebrantur: Honeste
vivere, neminem laedere suum luique tribuere.
Primum enim ipsi Virtutum colemus Honeste
vivire nihil aliud est quam virtutem
colere, est autem virtus autem est habitus
agendi cum rationet et ille animi vigor, quo sit ut aftectus pareant mentis et ut
 nturali quodm
t bene corsulta non jam difficulte
impetu impe exequamur itaque cum ergo itaque
po quisque perfectior erit et ad bonum ju ad commune
bonum juvandum aptior erit quo magis non tantum
intelligens art sed et in recte agendo exercitatus erit
alioqui aut labetur ignor ignorantia aut factis
consulta praecurrentibis poeattenda aget poenitenda:
contra, qui contra qui rationem constanter
in Praeterea qui pravis animis actionibus
vitium animi indicat, suspectum se facit et canendum
+ vel quod eaem redit, DEi gloriam
 et ratione admirabili consecutum
esse, itaque praeterita in
Dei voluntas
de praeteritis con
tanti erimus, in quibus dei
voluntas praejudicata est, sed
futuris, ubi mobis deus nostrae
materiam industriae re liquit
dabimus operam, ut quantum
judicii nostri vis penetrare
potest, voluntatis ejus
instrumenta simus
+ quoniam consuetuddem alteram
naturam transit
ex qua plenuque pravitas oritur
aut optima decreta non semper
in animo praesentia habebit

## Folio 57v — 00068398:0114
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 58r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068398/jpgs/default/00000114.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 74 lines, status machine
contia qui rationem constanter siquitur
unisi mirifice et ad societatem, et in universum,
et tingulatim ad amicitiam aptus est. Est enim erit. Est enim
ratio in rebus omnibus quod pecunia in commercio
certa nimirum et constans mensura cuifidi
possit: et quem in rationis verba jurasse
scimus cum eo cortum habemus tructandi modum
cum abii saepe inanibus offendantur, et sese in
omnes formas muterit. Primum itaque juris
praeceptum est virtutem na
non statim ad societatem referuntur, ut in omnibus
rebus rationem sequentes, perficiamque animum, et
ad juvandam societatem promti, ad nocendum difficiles
tardique reddamur Et in hoc quidem Virtutum
exercitio vitae honestas consistit. Proximum est,
ut actu ipso neminem laedamus. Laedi autem
possunt homines in animo, si perniciosa dogmata
aut mali mores ipsis instillentur; in corpore, si
cin existinatione
usus ejus deterior reddatur, 
mutchritudine etam imminufis,
externis rebus, ut existimatione et bonis. Existimati
autem ledetur, si quem odiosum aut conterntibilem
efficiamus sive apud notos in universum, sive apud
in sive abalienatis amicorum
animis amicorum apud amicos ejus abalienatis
amicum Lingularea
animis sive amicorum ejus sive caeterorum quibus natus innotuit. Sed ea
in bonis quae laesionis species maxime quae in bonis est maxime
judiciis agitari solet. Sciendum est autem
si res humanae optimam rempublicam paterentur
 omnia omnium omgia omnium vi rerum dispensationem
in publica potestate futuam esse et fiturum finituros homines
unumquemque et pro meritis bonis communibus proportione
virtutis ac meritorum, a prout ess consultius faret
e re publica foret, cuique rem bene gerendi amplissima
instrumenta praeberi. Nec dubito quin hoc consequi
poluerint homines si recte educati fuissent nunc vero, cum homines ad ignaviam proni sint
explerumque potestate impotentel utantur
ero ubi necessitate acuenda industria est, est 
est, et issi ne virtus ubortate laxetur icum praeterea et
et cum difficile sed invenire incorruptos et
satis diligentes, et erga omnes fficiesas rerum benignos
dispensatores;  relicta est ideo relicta
cuique est acquirendi variasque res quas natura e sinu
suo effundit in potestatem redigendi libertas,
in quae tum fortuna tum industria cominatur. jam vao ergo
Anque introducta rerum proprietate, non jam quoties
de agro lis est, non pua quaeritur, nter dignior
sit, aut uter melites sit ex culturq, sed uter
pum in potestate habeat ta habuerat. Ihis
ergo judiciis omnes homines aequo aequales habentur
itaque cum de laesionet agitur, omnes homines,
aequalis habentur, neque virta praestantiori permissum fas est injuriam
est alteri minori injuriam facere fas et inferre.
Partium  praeceptum est suum cujus tribuere
tum inter singulos ita distribuendo quemadmodum  societatis interest; hoc est proportione meritotum
bona mataque communia tum pro curando atque averlendo
est ita tampu ut quoad ejus fieri potest virtutis aa meritorum in societatem, aut virentum ex quibus
itarest merita sperari possunt: sed et in malis distribuendis vitiositatis intro habenda est, t
roties mala quorundam evitari non possunt, mali potius quam marcentes affligantur
t attelligi potest in praemiis poenisque, et instritia distubuliva pariter et contributiva, haberi
quoud commode licet; non majoru
uuper homnes proportione virtulum ac vitrorum distingui posse.
uta pudtic ntscepe onim virtate praeditis aeru eerum use oum pe a
quodam 
+ubicunque ternitum simus
qualis  temperantia est
fac validi
si trunquillitas adimatur
+sive  de dumno vitando
necessitatis causa suum anferatur, querendi
ins non habere modo non ad
miser red miseriam redigatur

## Folio 58r — 00068398:0115
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 57v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068398/jpgs/default/00000115.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 121 lines, status machine
jus inquo versamur
Junecadentia
tus est ars aequi et boni, hoc est scientia
efficiendi ut  omnes aequalitem
tractentur, nisi cum bonum commune aliter 
justram dicitur est quod regulis scientiae pitis congruat justum est quod reguli halius scientiae contratiem
Contravium non est
Vir Bonus est qui erga omnes bene affectus
est, ma eo tamen magis quo quisque ad commune
bonum aptior est.
Itaque justitia est caritas  sapientis est.
et justus etsi ipse sapiens nonesset, in regendo bene atque
in medioeritate continendo hominis prudenti continendo
commorctendit hominem affectu, sapientem imitatur. Uade fit ut quae regula
comprehend; omnia non possunt boni prudentisque viri arbitrio committantur
Porro quemadmodum in agendo quaedam impossibilia quaedam possibilia, et ex his nonnulla) mum otom
quaeram media, alia deniq necessaria sunt; ita
quae recte, atque ut virum bonum decet facturo impossibilia conqui possimus
sunt, haec injusta dicunur; contra, possibilia ipsi, licita sive justa; neces
justanam am quae facta contra bonos mores
sunt, ea in jure nec facere nos posse credendum
est; jus itaque facultas quaedam est sive
potentia moralisi et obligatio est necessitas
quadam moralis, et quorum necessitas viro
bono imposita est, a debita dicuntu appellantur
Regulae juris generales sunt
Honeste vivere, neminem laedere suum cujustribum
tribuere. Est autem honeste vivere, idem quod virtutem sequi, vitia fugere, hoc est eterate
mirtules calere, quae societali nihil agere, quo
quod animum indices vitio corruptum quod societatir
laedere possit+
N Societati autem actu 
ipso laditur vel ausere de cu immina singulorum
laedendo, vel bona minuendo. vel eos qui in ea
vivunt laden offendendo, quod prohibetur altero
paecepto quo jubemur neminem laedere; vel bona malaque
a communia non ita distribuendo, quemadmodum
i re est societatis interest, id est pro cujusque merito
hoc est secundum cujusque merita et virtutes,
interest autem societatis fini unumquemque
communibus bonis proportione meritorum in
Societatem aut virtutum; et  quia
mala evitari mala quorundam evitari
nequeunt, nocentes potius quam alios religuos innocentes
affligi. qui sensus est praecepti quo jubenur
suum cuius tribuere suum, id est quod ad ipsum
pervenire communiter in publice refert
Mnde sequitur etiam  commune bonum procurandum
esse matum averruncandum. Tres itaque habemus
Justitiae partas Unioatalem, particularum in
partes jurisprudentiae de justitia universali sive virtutibus societati utilibus
de justitia particulari circa Publica et privata et
et publica quae in jure privato publico apparet,
et de j pri pariter et prinato in jure
mente et recte
sunt etiam tempora ubi minores virtates sunt majoribus ut sunt
nunc tes sunt hamanae a Republica suppleri possunt. Et saepe minus vinosi magis
unta putica nsaepe nim virtnte preocto sunt infelices, uti crimina eorum in mervum ermmpantu ctu pruniriue eos nec assie, exempli causa.
s felisasitus majdibus sacie culibus li tuendie causa regulis
cirilia natuite
esse constat
a prudentibus praescriptas publica
justitia vero virtus Jus A  in quo versamur est scientia caritalis
quae asscitum
hominis erga
et justitia caritas sapientis
Est enim caritas
hubitus amandi omnes, et qui ita affectus est vir bon
vocatur: F (l. 1. 8. 1. de I. I. 7 Sapientia anta
est scientia felicitatis. Felicitas autem nostraa
aderua, in eo posita est, ut in Dei gratia sinus
potentia et pulch per fectio summa est. cumque
idim sapientissimu. sit perfectionem rerum genera
lam, et maxime, praestantissimarum creatiram
non est quae scilicet ratione utuntur sibi propo
sitam habe bit. Itaque qui Deumamati
id est qui sapit commne loum omnes
amabit, sed in unumquemque eo magis
quo expressiona in eo divinae virtutis
vestigia lucebunt, et quo procatiorem
validicremque in communi bono, vel
quod eodem redit t
gloria Dei procuranda
socium habebit
+ quod recta educatione
Si jam omnes ita animati
citati essent, ineque opagi
strorum prreceptis, neq
um netorit potestate
et; jum vero plerique sapis
+quad habemus inent ut ipsi perse ne
ipsi per se intelligunt vera
ti injustique causas; nec facile ad om
species factodum spedies generalis juris r
Nam qui commine bonum
quaerit dabit operam, tum
utum se rediat ad agendum bene
umque virtutis comparet, tum et
etum ico vd vitu extiopes
Aloqui etsi non laeseris, suspectun
te facies et cavendum, fiduciamque
et tranquillitatem tolles: ets
et satis jam laesisti, si 
+ aut non procurando avertendoque
a quibus scilicet merita sperari pro sunt
accommodare possunt: in horum
eatiam de offiriis jus demonstran
dum est, institium, non ut quidam
velerum dlicibat, stultitiam sed
potius sapientiam esse: exera
in quibus maxima
esten atque et enumeratis potissimis
causarum figuris ostendet
radmonendum
l’hutu
leiue est bona
agendi voluntate
ali autem virtutis uer larent facileque aste
magis necessariae)
necesse fuit societatis
potestate armari, unde legosnatus

## Folio 58v — 00068398:0116
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 57r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068398/jpgs/default/00000116.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 117 lines, status machine
Ies in quo versanur est ars
aequi et boni
jus in quo versamurs est soientia ejus quod
justum estm
De justitia et jure
tustilia est caritas sapientis
Justita est caritus sapientis: debemus enim
ergomnes bene affecti esse, magis tamen erga
Tres itoque habemus partes Frris-
pradentiae, secundum haec tria juris
praecepta; primitu de in Honestate
jnstitia particlari sive ponestata
ac virtaribus  societati utilibus, in
in mivestum quibus hamines ad socritenti
apti reiduntur. Rolig
in honestite vitae, fir i virtute
rationis enim est, ut tromo erga hominem bene affectus unov
tatomsandien, aptusque ad jusandam difficilis ad ineptus
Omnis de tare tructatio versatur  circa bona
malequ et mala quibus alter alterum afficere tvirtus
potest quae si erudenter et eam ratieur dispensenta
sint  juste id factum dicentur, sin minus querelae
mascentur. Unde manifestum est institiam
esse caritatem sapientis. Sive ac Virum justum
esse simul virum ac vidum bonum esse
justum id esse omnes consentiunt, de qua nomo con
cu mi queri potest
universum; see dan qui
Aectus modeanti universum, qqua fit ut hone sit
sit, magis tamen erga cum praestantiorem eum consi
quicer et virtute
enim vel universalis es
ad ledendam societatem. particulan
iustilia est quae affectum hominis ergo
Quae ab hominibus fiunt, ea justa atque injusta
haberi constat, qua dum ad bona malaque atiena
referuntur Et vir bonus habetur, qui hoc agit
ut prosit omnibus noceat nulli. Sed cum idjustitu
saepe ficri nequent, in conflictu saepe alterntri ponre
non non omnibus aeque protesse possimus, et quod
mea interest, um saepe cum aliorum utilitate pugnet,
verevolentiam hominis erga hominem affectum hominis
erga hominem ratione moderandum esse constat
ideo justitiam definiemus caritatem sapientis
ipso
lredete, sed ut actu ipso prose aecel
taem daius in bella et mutuam suet
perniciam erompere possunt publici
cum contra amicitia est. privata
tademest quae onsi
on loddo servanda illa
aequalitate inter cives, ut aquo omnes jure
utantur et cuju ros sua servetur, aut
si ademta sit ut del in specie  vel
in astimatione reddatur quod ad
quietem necesse est, nam sit hic de
dignitate ac morisis  ugeretur
nullus osset concertationum finis
cinsiblica eadem est quae distribnti ve
seb qua contributivam comprehento
agitur enim di prouranda utilitate
reipublica, et un
per eanum qu
punusque, ut cargitu
eatque exactiones
agitur enim, ut suum
tur
est, non quod ita,
nam etsi vir bopus etsi supieus non esset, saporatem
tamen non ssit sapiens, sapientim tamen i
+noque enim omnes per se supere possunt
agando imitatur praescripta sequitur in agendo, quae si vis cogendi addita sit, leges dicuntur
Hinc quae viro bono possi Poro quae vire bono
possibila sunt, ea linita sine insta dicuntur, quae poro ill illiata a e
contra bomus mores sunt ea nec facere nos posse istitia commutativa
debita, essi picuntur, quaecunque viro bono possibilia
credendum est, ellos
ita at psum pertinet
in judicio petere
aut impossibilia, aut necessaria sunt factu.
nam quae facta contra bonos mores sunt ea nec
icto jur possit sed quod ipsi dari
facere nes posse credendum est. (itaque jus quod habemus agendi aliquid automittendi est
habemus defiri os facultus sive potentia
quaedam moralis; et obligatio necessitas est
moralis, quae scilicet viro bonus imposita est.
si  nomen suum tueri velit
Regularum autem quibus supirntis a supiens
caritat affita  caritas ex sapientis dirigitur gubernatur
haec summa est; ut dirigantur omnia ad majus
bonum generale, quod obtineri potest.
generali, et
communibus Donis malisue
tum per praemia et poenas
tum per curgitiones atque
exactiones in publica
abundantia,  exactiones
 publica necessitate
illas in publica abundantia
(quemadmodum dirtor poputus
Romanes agros inter cines
buendis quemadmodum e 
convenit ex aequitate convenit, ac
Rripublicae interest. Agitur enim
fexfoietatis usu partiebatur,) has in publica
necessitate in singulos aistri
Pive ad ea interest societatis. ita scilicet persinet itam a hunc jastitio speciem letian
xosfiliumque nong
itaque ad jus publicum sive distribitivum etiam justitilae administratio pertinet fortmus
judiciolum. Porrae jus civile tractanti conjungenda est justitiae unidursalis
tractatio, et ea particutaris ii publicae, cuue portir, quae circa puamia pornas
de ordinanda Republica agitur, sed explicanda est
quantum privatos scire necesse est p primum eergo de Magistlatus
s  sno
einde quid ab
cirtutum versatur. eeque
q spertiona

## Folio 59r — 00068398:0117
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 60v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068398/jpgs/default/00000117.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 130 lines, status machine
jurisprudentia, sine ins in quo vorsamur
hcs in quo versamur est scientia
r’iri boni; ujus justitia autem est
im
Uiri boni voluntas  coustans et promta
itirma quam habitum promta quam
habitum appellamus. Quae viro bono
possibilia, impossibilia necessaria sunt,
ea licita sive justa, illicita, debita
dicuntur. Nam quae contra Bonos mores
sunt ea nec facere nos posse credendum est
it aque jus quod habemus agendi vel non
agendi, est potentia quaedam sive libertas
moralis Obligatio autem est moralis
necessitas, illi nimirum imposita, qui viri
boni nomen tueri velit
Quoniam autem vir bonus est qui
egu benevolus est ergu omnes, eo
tamneu tamen, magis que major in uno-
quoque virtusno perfectio est id est
animi perfectio est agnoscit coneq
consiquens est summam Juris Regulam
sive communem felicitalem
enti
nam et cum eo
ut ad societatem
esse, ut dirigantur omnia dirigantur ad
maximum bonum generale haec in tria alia grerala
praecepta scinditur i honeste vivere id est omnem virtulem colere, quatenus ad juvandam
aptiores simus quod est justitiae universaliss
primume
neminem laedere, suum cuique tribuere
d quam
Est autem hareste acivere nisa
virtatem potere. Nam et boni communi,
ob iinendis primum nos ipsis ita perficere
conabimur, ut simus ad eo _ juvandos alios
aptissimi, quod fiet, u virtutem in universum
cadedo colendo, est entu in eo enim perfectio
animi consistit, ut et veras rationes puor pronte
perspiciamus, et perspectas quantum in nostra
potestate irrevocabili firmitate sequamur,
quod crebre exercitio parse obtinemus. Et qui sie
Est autem honeste vinere est
virtutem in unigersum colere, ut ad fosetatum
animatus esp
juvandum saptiores simus et virtus  universem
nelata ad societatem, dicitur justitia
universatis, quam e ipsa institia
locat
particularis qua supra definitaem
coli jabet. Institia porro partitularis
ut ad so ad fociatut bon societatem
praeparemur. Quatenus vero justitia
partiularis.effict ut actu ipse ad
Societatis bonum feramum duo praecispit
ut neminen laedamus, et ut cuique pro
moritis prosimus, quorum prius commun
alam. Quarum discrimmen ut intelligatu r uplex hominibus jus in res esse, jus proprietatis,
n
sa propria enim honini
tativae posterius distributuae justitiae est.
lagitandum est quaedam hominibus propria esse, quaedam con
junc ac id est vel industria vel for tuna
in eorum posta potestatem redacta, quae
quae omnem quoque
conserentiae
obligatione
oertinet
nobis societas est cur
cura haberi
sit
neminem caedere, sid est nemini anferre
quae sunt ipsigillesi vel fortuna vel in-
dustria in potestatem rede redegit,
omns catena
ecundum
eniomnes homine, aequales ejusdemque juris
pd
egu
proprietate quaeritur, quis dignior, aut
ad in cujus pote-
agro colendo aptiorsit
tate
et
tum a quisqus
compotes censentu
tatem ferit quo venerit, quove titulo
sive adio: nam
mnia
istribuere vellems,
tate susent ctati
singulorum
oblat proprie
Pet a Republuca
Atqus haec est
strictam sive arithm eti cam (aequatium
t
locum habere ajum
libnere. suum
vaius convenit
ratione
exigi
non ut ante proprium, sed congruum
rasione communis
ncet pro dignitat
ustitia commutativa, in qua proinde
Tertium est summ eu
e inquam et quo
Patis Hic quid
omnunis utib
sed congruum a
utilitatis possit expectar
ubi quan
quuad per put commune bonum licet habetur
meritorum pisiorumque ac
ratoocus virtatis at
erim
itas inter
ocum habet quaedam aequa
qualia, quam gemetricam
Insmeietm, et jus congrui
e
ita nibulntur iaequalia, ut proportionat
vocant, lici
inter sive ratio personarum inter
sit aequalis rationa rerum proportione
habitdirerum quae issis taduuntur.
u
 in aequalibus

## Folio 59v — 00068398:0118
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 60r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068398/jpgs/default/00000118.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 77 lines, status machine
ablata
nissa persequi possunt sive bello, sire
querela apud potentiorem, quoniam catenus non
dignitatis ratio habetur, sed omnes homines
aequales u, ejusdemque juris compotes,
censentur, et cum de aqu disc agris proprie
ditur
tate disceptatur, qu non quaeritur quis dignier
agro, aut melior agricola, sed quis sit, sed quis
agrum in potestate habuerit. Haecue justitia
commutativa appublatur. cu eam enim
homines pericula sum se per se sustentationem
proprio studio cogantur, nn adeoque Na Num
si dedignitate essed riscentum et congruo
esset disceptandum quia homines ipsi suae
sustentationi prospicere coguntur; itaque
aequam est, ut quae relinquenda sunt illis
quae collegere; aut si prodignitate omnia
distribuere vellemus sublata proprietate
prospiciendum esset a AC Republica singulorum
commodae sustontrio meicitati. In
propiis ergo locum habet jussitia
sunt, et ubigu singuli non nisi jus
congrui habent, ut ab aequitate dispensam
tis expectent, quod sibi convenit habita
utilitatis communis ratione, regnat distributiva
quae locum habet tum in poivato, ut bene
ficia sua inter homines recte despenset,
tum in Repullica quae omnium rerum domina jus in omnia habet
est sed quaedam administrationi singulorum
relinquit, cet tamm quam tamen parto modo
circumserinsit, seruata sibi pot quaedam sibi
servat te  rai ub publicae rei gerendae
causa, etium quaedam administrationi singulo
cum relinquit, in quibus tamen sabi servavit
jus adimendi sum e publica re erit, itaque
al
n
resblica cum pornas aut tribula exigit
neminem laedere intelligitur, neque enim res
hominum pprprice modo non homines ad miseriam
redigat, quo casu vinculum quo civitati
obligantur solutum est reditque proprietas
mi dso, et ju
belli
Atque hac justitia distribuliva vocatur,
quam quam tum privati in rebus propriis
tum societat in communibus dispensatidis
exercent. Comprehenditur pub ea et contri
contributiva, cum neque enim commoda
tantum sed et onera in communia inter
singulos ex usu rainublicae distribuuntur
publico distribuuntur, ubi itaque hocpoenae
secundum hanc justitiam et poenae irro-
gantur, rebus ita institutis ut mala in suos
antores refluant potius quam alios
affligant. Unde intelli Ex quibus
intelligi potest quomodo tribus illis
praeceptis institia universalis, particularisque
commutativa ntilar istributiva;
sus item internum jus item tum internum
quo Deo tenemur, publicum quo societati,
privatum, quo singulis obstricti sumuis conti,
neatur: quod discrimen sit inter jus
strictum aeavitatem, pietatem; ac denique quomodo multorum egregiorum
virorum diiversae de principiis juris sententiae concilientur
Exercet auter ha
Atque haec justi
+inaequales consentur et in quae
commoda
Fquorum onera inter singulos
proportione meritorum et
virtutum aut criminum et
vitiorum, que habita
communis utilitatis
ratione dispensat
partitur

## Folio 60r — 00068398:0119
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 59v); this page is its right half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068398/jpgs/default/00000119.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 59 lines, status machine
Cum vero multa ratiocinatione atque
exercitatione opus sit, ut homines tum sibi relicti
justa tum intelligant, tum facile
exequantur  i oblatis occasionibus
quod justum est tum per se anvenire, tum
sponte exe possint, tum spent promte
dequi tum indenire  sote possint
tum m sponte exequi velint, duobus
opus funt, tum praeceptis sapientum, quae ante oculos haber ac
memoria teneri satis essent, tum anxilio
potestate superiori, ut impetus naturae
nondum rectis assuefactae mota spe ac
metu coerceretur. Praecepta autem
juris hac potestate, munitati armata incivitate
ege generali vocis acceptione leges
volantur; ex quibus jus civile
componitur. Itaque in jure civili non
tractantur motus interni, qui Dei atque
Ecclesiae judicio relicti sunt, c omittuntur etiam
e multa virtutum efficia ut liberalitatis, officiositatis,
um
munia
Urbanitatis, tum quod Horum pr gratia
in hoc consistit, ut spontanea sint, tum
maxime, quod multo majora et magis
necessaria inculcanda sunt, quae vix assequi
possumus, tantum abest, ut legibus (uti
nunc sunt res humanae) ad haec minora
290
descendere vacef.  restant ca tantum ta in
jure civili concludenda, qua quorum
ractan
nomine judicium datur ad quae
hominas superiori quorum nomine judi
cium datur sive ad quae homines cogi
posse legibus constitutum est. sed et
est
tradendus est eos tradendusque
cogendi modus ubi simul tradendus est
cogondiumodnsa explicandus est
praescriptus a Rex cogendi modus. Itaque
primum agendum est de Magistratuum apudquos lege agi potest
officiis quo stertinet forma judiciorum, ded+ postulationes ac
apud Magistratus moveri possunt, id est actiones exceptiones et ex ceptionum
exceptiones, imo et aliae petitiones
qualeseunaue.
deinde recensendaeque sunt cquerelae quae
querelae autem vel publicis vel in privatis
judicuis proponuntur; in publicis cum praemium
aut poena petitur; cum ad praemium
aut poena petitur; in privatis, cum
petitur quod nostrum est tuemur quod ad
nost nos pertinet.
bd
+ nisi en major quam
nunc toto fere orte fit
educationis ratio habeatur
2.
F quia reipubliae intetest

## Folio 60v — 00068398:0120
# Scan: One image of two folio pages side by side, registered by the library under both labels (also fol. 59r); this page is its left half.
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00068398/jpgs/default/00000120.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 27 lines, status machine
Quoniam autem vir bonus est qui
benevolus est erga omnes  magis tamen
quoquisque majoris felicitatis capax est perfectio
nis capax est quae maxime in virtute consistit,
sequitur summam juris regulam esse, ut
omnia ad maximum comne bonum generale
sive communem felicitatem dirigantur
prima e
Haec scinditur in tres alias: Honeste vivere
sid est virtutem colere ut ad alios juvandos
secun
aptiores simus  neminem laedere (id est
omini auferre, quod sua fortuna industriave
quaesive nam cum de lunhis disceptatur
mnes nam in his omnes homines aequali
jure utuntur, et cum de agro disceptatur
non quaestio est quis eo dignior sit et magis
molius agium culturus, sed quis eum in potestate
habuerit: nam si pbena pro dignitate
si distribuere vellemus, sublata proprietate
etiam de singulorum sustentatione re spublica
jam gerere deberet. Teatia regula
est suum cuiqus. tribuere, suum inquam id
est quod ipsi tribui congruum est utilitati
publicae. Et in hic quidem dignitatis ao
eant digni inspicitur, quis dignior sit.
+eoque paetextu possessoribus cuferre