# Leibniz Legible — https://leibnizlegible.com
# Work: https://leibnizlegible.com/work/00067938
# Title: Leibnitii Protogaea. Abschrift der Protogaea von Eccard revidirt, unter dem Titel: De ortu et antiquissimo statu rerum naturalium in regionibus Brunsvico-Luneburgensibus Dissertatio (shelfmark Ms XXIII, 23b)
# Original at the GWLB: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/resolve?id=00067938
# Lines: 4,678 recognised on 154 of 156 pages, mean confidence 0.94
# Machine transcription. Not an edition. Errors are expected: about 8% character error rate on Latin and French lines, higher on German.
# Licence: CC BY 4.0, Leibniz Legible. Machine output: do not ingest it as verified text; keep this provenance with the text.
# Wording rule: say "the machine reads it as …", never "Leibniz wrote".
# After the first blank line, page by page: a "## Folio <label> — <page id>" line ("## Canvas <n>" where no folio label is recorded), "# " lines naming its source image and model, then its recognised lines in reading order, one per line.

## Folio  -  — 00067938:0001
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000001.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 12 lines, status machine
A)
ut bu t
Ls
e
MS
m monum
AXI
3 b
ii ses on ste  t to lster s tae ste se os s tistossse isit
111
HI (HIIIIIHIHH IHIIII
11

## Folio  -  — 00067938:0002
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000002.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 2 lines, status machine
1d1 1  e   si   e    eia  i  
ss

## Folio  -  — 00067938:0003
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000003.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 2 lines, status machine
1HIIIIII
(     t   s pet. 1 t. s  st  1 H t st s At.  s  s   t  s. t t 

## Folio  -  — 00067938:0004
# No recognised text on this page (recognized).

## Folio [10]r — 00067938:0005
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000005.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 5 lines, status machine
f
ES ARTIaViSSIMOSFAT)
LFRVM NATVRALIVM
FGIO(IBVS BRVHSNCO- LVN= BIKGFN51B15
OISSZRTATIV.

## Folio [10]v — 00067938:0006
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000006.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 2 lines, status machine
 1. 1 1 11. 1 1 1. fi 1.4 1 . 116. 1. 5. 1 1 1 1  p. p 1 . f1 . ( 1. 1. 1. t. 1 . 11.  siB(B 1. 1. 1 . 1 1 si a 1u. 1. 1 1. 1  .  1  1. 1 ti e Hsi e set      Ao stat     s ai.
2

## Folio [11]r — 00067938:0007
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000007.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 32 lines, status machine
edie
De antiquissime statu paturali
degronum sircensium
et Lungourgensiem
ue
ROIO LeIBAI
.Lagnarum rerum
et iam tenuis notitia mpretio
habetur. Itaque ab antiquis.
simo nostri tractus statu or
suro dicendum est aliquid de
prima facie terrarum et
soli natura contentis que Nam
editissimum Germaniae inferio
ris locum tenemus, maximeque
metallis soecundum: et domi
nobis insignes conjecturae; et
velat radii nascuntur pu-
blica lucis, unde ad caeteras
regiones aestimatio procedat.
Quod si minus assequimur
destinata, saltem exem plo
proficiemus. Nam ubi in
suo quesque curiositatem
conseret, facilius origines
communes noscentur.
II. Globum terrae, ut omnia CGloduo terra regulari primum
nascentia regulari forma e
natura manibus evusse, sa-
mentibus placet. Nam nec
Forma fuit, et ea liquido induruit.
Motria causa lua sive ignis.

## Folio [11]v — 00067938:0008
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000008.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 33 lines, status machine
Seus incondita motitur; et
quicquid per se formatur.
insensibiliter aut concrestit
aut
per particulas, ipso se se
disponentium delectu con
flictaque tornatur. Iaque
asperitas montium, quibus
horret facies orbis, postea
supervenit. Et certe si liqui-
dus initio fuit, etiam aequa
bilis fuerit; generalibus
autem corporum legibus
consentil. firma ea liquidis
induruisse. Quod et solida
intra solidum clausa testan-
tur, stratis quibus dam, nu-
cleisque un suos angulos,
limites que persaepe decirci
natis, venae in rupibus, gemi
mae in saxis. Sed et rerum
veterum spolia passim entant
plantarum, et animalium, et
arte, factorum, sub novo et
lapideo involuco. Haque am
biens, quod nune durum cer-
nimus, postea natum est.
bunc vero adhue fluidum fui
isse oportet. Porro ipsa flue
iditas ab intestino est motu
et tanquam graou caloris
quod indicant experimenta
nam imminuto calore, etiam

## Folio [12]r — 00067938:0009
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000009.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 34 lines, status machine
aqua in glaciem consistit;
dum contra corrodentes liquo:
res et ab occulto motu fortes
difficulter congelantur. Calor
autem motusve intestinus ab
igne est, seu luce, id est te
nuissimo spirita permeante.
Atque ita ad motricem causa
perventum est, unde sacra
quoque sistoria. Cosmogenia
initium capit.
ll. Quousque ergo pertinge
re hominum notitia potest,
sive ratiornatione, sive
scripturarum traditione, pri-
mus est formationis rerum
gradus, separatio lucis et
tenebrarum, id est agentium
et patientium; secundus, pa
trentium interse discrimi:
natio, id est liquidorum di-
scessio a siccis, quae duo distin-
quuntur pro diversa in pa
trentious resistendi facultater
et gradu, sirmitatis. Iaque
incendiis et inundationibus
varie transformata sunt cor-
pora. Et quae nune opaca et
sicca cernimus, arsisse initio,
mox aquis hausta fuisse, tan-
demque secretis elementis
in praesentem vultum emer:
Distinctior de globi terrei creatione
sententia et de basi illius.)

## Folio [12]v — 00067938:0010
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000010.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 34 lines, status machine
sisse credi par est. Quibus
consentanea quidum sapien
trae mystae statuunt in hy.
potheseos formam, distinctius-
que explicant separandi mo:
dum. Nempe globos quos.
cam mundi ingentes cum ad
fiaae stellae, aut nostri solis
modum, perse lucerent, aut
eoc sole suo ejecti essent,
mox excocta ac spumescente
materia, exurgentibus a fui
sione, scoruis fuisse obductos;
veluti si sol maculis inva
lescentibus velaretur; quibus
infici aliquando eum, quin
et obscurari subagnoscebant
veteres, nostra aetas reperta
oculi armatura pervidit.
Eoccessu autem collectae ma
teriae fractus calor internus,
et crusta in ambitu refrige:
rata consistebat. Inde nasce-
batur opacum sidus, jam alie-
nos radios remissurum, ut pla-
netae. Salem Vulcanum nos
habitare vel suspicantur, vel
fingunt, Mosaico illo lucis
ac tenetrarum divortio fa.
ctum. Sane pleris que creditum
et a Sacris Scriptoribus insi
nuatum est conditos in abdiu
to telluris ignis tesauros
aliquando

## Folio [13]r — 00067938:0011
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000011.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 32 lines, status machine
aliquando iterum crupturos.
Adjuvant conjecturam extantia
ad huc vestigia primi naturae
valtus. Nam omnis ex fusione
scoria, vitri est genus; scoriae
autem assimilari debuit crusta,
quae fusam globi materiam.
velut in metalli furno, obte:
ocit, induruitque post fusio-
nem. Tatem autem esse globi
nostri superficcem (neque enum
ultra penetrare nobis datum)
resipsa experimur. Omnes enim
terrae et lapides igne vitrum
reddunt, sed tanto magis, quan
to propius ad rudis saxispe
cem accedunt. Neque inte-
run negaverime altius pro:
ductis transformationibus,
posse terrestria et vitriscen-
tra gigni ex aques, quas va-
riis corporibus soetas esse
constat; ipsaque materies
similis
per se ubique sumt, sibi
quaevis quamcunque for
mam induere potest. Aeque
ulla sunt ultima incommu.
tabiliaque elementa. Sed
nobis hoc loco satis est ad
moto humana arte efficacissi.
mo agentium igne terrestria

## Folio [13]v — 00067938:0012
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000012.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
in vitro fineri. Ipsa magna
telluris ossa, nudae que illae
rustes, atque immortales sili
ces cum tota fere in vitrum
abeant, quid nesi concreta
sunt ex fusis olim corporibus
a prima illa magnaque vi
quam in facile m’adhuc mate
nam exercuit ignis naturae
I enim nostrorum furnorum
efficatiam immenso gradus
durationis que eacessu superans
quid mirum est, si tunc pro:
duait, quae nune homines
imitari non possunt; quan-
quam et ars quotidie pro:
ficiat, et subinde res novas
inauditasqua proferat, immo
etiam ad magnam. aliquando
duritiem provehat corpora
igne suo fusa. Cum igitur
omnea, quae non avolant in
auras, tandem fundantur, et
vitri naturam sumant, sper
culorum imprimis uren-
trum ope, hinc facile in-
telligas vitrum esse velut
terrae basin, et naturam
ejus sub caeterorum ple-
poramgne corporum carvis
latere, particulis varie

## Folio [14]r — 00067938:0013
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000013.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 30 lines, status machine
corrosis, atque subactis par:
tim solutione agitatione que
aquarum, partim repetitis
in vapore elevationibus, et
destillationibus; donec acce.
dente salium opera ad vim
caloris, inlimum corrumpe
retur sacea durities, alen:
dis plantis et animalibus
convencentem, et in vola.
tilem quoque naturam eve
heretur. Interin quo quidque
in tellure magis nudum
aut primitivum est, et com–
pagi ipsi rupeum affine; hoc
magis persistit in igne sum.
moque calore funditur, et
postremo vitrescit. Iam et
calcarius lapis, qui furnes
resistit, speculo in vitrum
domatur; quin et arena, quae
magna et simplicissima
pars terra est, immensaque
deserta, et litora et fundum
maris opplet, et meliori solo
glaream substernit, propius
intuenti quid aliud refert,
quam lapillas seu fluores
perlucedos et velut vitrum
motu aut in ipsa fusione,

## Folio [14]v — 00067938:0014
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000014.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 34 lines, status machine
aut alias comminutum, quod
et facili ignis opera reddit,
si sales accedant, qui nec
initio defuere.
. Ex hac genesi rerum jam LOrigo aqua Madena et Fruvraticae, lapidum
mobservata hactenus pro-
cedet salsi maris origo. Nan,
ut peruota, ubi refriguere, hu:
morem attrahunt, unde olea
per deliquium Chemicis nascun
in cella; ita pronum erit cre-
dere subrerum inituis, nondum
separato a luce opaco, cum glo-
bus noster adhue arderet, put
sum ab igne humorem abiisse
un auras; de inde vero destilla
Tionum exemplo renatum: nam
mox remittente aestu in aquo
sos vapores iterum suisse
densat um; et cum a conge
lascente terrestris super ficiei
massa resorberetur, in aquam
denique rediisse, quae terrae
faciem abluens, vasta recentis
empyreumatis vestigua, sa lem.
que fixum in se recepit
Unde nal um est lixivii ge-
nus, quod deinde in mare
confluxit, sane ex planta
ram analysi compertum ha
sat
bemus, duo ati fiai genera
in lixivies restare, alterum
item et diversorum terrae Stracorum.

## Folio [15]r — 00067938:0015
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000015.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 33 lines, status machine
M
alcalicum, ut loquuntur arti-
fices, ducta voce abherba quan
cali, 
nostri sodam, Arabes Cappellant;
alterum marinum, magisque
ad acidum inclinantem. Postre
mo credibile est contrahentem
se refrigeratione crustam, ut in
metallis et aliis, quae fusione
porosiora fiunt, bullas reliquis.
se ingentes pro rei magnitudine,
id est sub vastis fornicibus ca-
vitates, quibus inclusus suit
aer humorve; tum etiam, in fo-
lia quaedam discessisse, et varie
tate materiae calorisque, naqua
liter subsedisse massas, quin et
dissiluisse passim; fragminibus
in declivia vallium inclinatis,
eum par les firmiores et velut
columnae, supremum locumtue
rentur, unde jam tum montes
superfuere. Accessit pondus aqua:
rum, ad alveum sibi parandum
in molli adhuc fundo, ac denique
vel pondere materiae, vel erum-
pente spiritu fracti fornices,
maximaque humore cavitatibus
per ruinas, ea pulso aut sponte
montibus effluente secutae incr-
dationes; quae cum de inde rursus
sedimenta deponerent, per inter

## Folio [15]v — 00067938:0016
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000016.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
valla, at que his indurescentibus
redeunte mox simili causa
strata subinde diversa alia aliis
imponerentur; novata est saepius
facies adhue teneri orbis: donce
queescentibus causis at que aequie
libratis, consistentior emergeret
status rerum. Unde jam du
plesc orige intelligitur firmo
rum corporum; una, cum ad
ignis fusione refrigescerent,
altera, cum reconcrescerent
et solutione aquarum. Neque
igitur putandum est. lapides
ex sola esse fusione, id enim
potissimum de prima tantum
massa accipio ac basi terrae
nec dubilo postea materiam
liquidam un superficie tel
luris procurrentem, quiete
mooc reddita ea ramentis
subactis ingentem materiae
vim deposuisse, quorum alia
varias terrae specces forma.
rant, alia in sacca induruère
equibus strata diversa, sibi
super imposita diversas praecipie
tationum vices atque inter
valla testantur.
Aaec vero utcunque cum Plurima quobi nostri mutationes post
primam creationem, varus ea caloro.)

## Folio [16]r — 00067938:0017
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000017.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
plausu dici possint de incuna
bulis nostri orbis, semina que
contineant scientiae novae, quam
Geographium Naturalem appel-
les, tentare tamen potius quam
astruere audemus. Nam et si
faveant suera monumenta, ta
men illes judicium deferimus,
quibus interpretandi jus est;
et licet conspirent vestiqia veleris
mundi, in praesenti facie re
rum, tamen rectius omnia de
finient posteri, udi curiesitas
mortalium eo processerit, ut per
regiones procurrentia soli genera,
et strata describant. Neque vero
omnem terrae scabritiem, aut fun
di naturam primae concretioni
imputavero, sufficit a generali
bus cau sis duxisse sceleton ipsum,
et velut ossamenta terrae eate
rioris et totius structurae sum-
mam; Unde immanis Oceane
cavitas, et insanae montium
moles sint natae; velut mac
continuatum Caucaso et Tauro
jugum. Atlasque Africam pro:
begens, et Lunae montes, quibus
Aethiopia habitabilis facta est,
et maximus editissimorum cacu-
minum per Americae longitusinem

## Folio [16]v — 00067938:0018
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000018.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
tractus, quo illa contra utrum.
que Oceanum obfirmata est; et
in Europa nostra inconditi
Scandinaviae scopuli; et Alpes
a Lannonia pene ad Hispancae
fines Ialiam praecingentes;
et postremo noster. infanonia
Duucterus
eacelsissimus ec Meo
tractu, quem a resinosis arbo.
ribus, non obscuro oercyniae
vestigio vocamus Htarcieum
nemus, cujus potissima pars
Brunsvicensi ditione contine
tur. Sed non ideo negamus, soli.
dato jam, ut nunc, globo, mi-
nores eaustiones, et terrae
motus, et privatas eluvio
nes, et sedimenta restagnan-
trum aquarum supervenisse;
qui magnos saepe tractus
obtinerent converterentq.
uorum apud nos quoque
vestigia mea dabuntur.
Nec dubium est, freta
alieubi perrumpente
mari effracta; terras in
voragenem absorptas et
stagno mutatas; numc
inandata litora nunc de
stituta; oppressa loca inferi–

## Folio [17]r — 00067938:0019
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000019.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 37 lines, status machine
ora et angustius ruinis mon-
tium interclusas, intercepto
aquarum cursu; vicissim erum.
pentes via vi facta lacus et
eacavatas ad effluocum valles;
natos Vulcanios montes et de
natos; lateque sparsos pumices,
et vestigia incendiorum impref.
sa. Sed quid privatis impu
tandum sit, aut publicis cau-
sis, facilius aliquando statuet
porteritas, eaplorata melius
humane generis sede.
L. Quemadmodum autem (Unde fuerit aqua, quae terram obtegit,
omnia initio ignis corripuit,
antequam lux a lenebris seces.
sisset; ita restincto incendio,
omnia de inde aquis mersa
censentur. Res sacris nostro-
rum monumentis traditur
Consentiunt antiquae gentium
narrationes, sed maxime medi
terranea maris vestiqia adju-
vant sidem. Nam et cochleae
in montibus peregrinantur.
et ut nostra allingam, quod
un marinis leqi solet, succi.
num nonnunquam procul a pe-
lago, et in nostris quoque
oris effossum est. Et glosso=
l
s
la
abilacus Telandiae in sulae
mersae, Incendia cerca picum
denarisa Varenius
et quo deverent, de diluvir item causis.)

## Folio [17]v — 00067938:0020
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000020.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 30 lines, status machine
petrae Melitensibus similes
hoc est, eanum marinorum
dentes, prope Luneburgum
eruuntur; de quibus omnibus
mox dicemus distinctius.
sunt, que eousque licentia
conjectandi procedant, ut
tegente omnia Oceano ani
malia, quae nunc terram ha-
bitant, aliquando aquatica sue
isse arbitrentur, paula limque
destituente elemento amphibia,
postremo in posteritate sua
primas sedes dedidicisse; sed
pugnant ista eum sacris scri-
ptoribus a quibus discedere
religio est Ilud nuncxpotiust
dispiciendum; unde suppeditata
tanta moles aquarum, quae
montes superaret, et quo dein:
de delata, ut arida sibi recde
retur. Luidam ingenioso magis,
quam expedito commentorem
sola mulatione centri terrae
peragunt: ita gravium incli.
nationem alio versam, et ser
vata licet superficie, tamen
altitadinem et humilitatem
locorum permutatas, quod iste
non per se, sed centri vicinia

## Folio [18]r — 00067938:0021
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000021.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 29 lines, status machine
aestimetur: praesertim, si quaedam
centri vacillatio intelligatur
in diversas partes; ita enim
ab omni latere erit vicissitudo
elevationis et depressionis. Et
sunt, que magneticae variationis
experimentis adducti, in tellure
nostra aliud corpus ingens, an
quam nucleum in nuce, com-
miniscuntur, suo quodam motu
non destitutum. Quid si ergo
non magis respiciendum ad
polos ejus pro magneticorum,
quam ad centrum pro graviom
attractione. quod aliquando
cum corpore suo non satis ad-
huc certa sede nutasse credi
posset. Facelius intelligitur,
quorsum pervenerit aqua super
fluum, ut terra exoneraretur.
Patuit enem per caecos aditus
cum primum diruptos recipi
cavernis immanibus, et in glodi
interiora penetrare. Cum quic
quid aquarum olim montium
poraesentium eacumina tegere
potuit, si miliaribus Germanicis
quatuor maris aequore superiora
credantur nondum septuagesi-

## Folio [18]v — 00067938:0022
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000022.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 30 lines, status machine
mam faciat partem reliqui
globi. Ita nihel prohiberet,
quae nunc cernimus, emersisse:
aut, si pars altior jam ante
extabat, tum demum homines
a summis. jugis, (ut Scythae
objiciebant Agyptica:) in no-
vas sedes, et celebratam Mosi
vallem dinear descendisse:
forsan cogente etiam frigore,
cum recessu maris ad inferiora
ipsi quasi in altiorem aeris
regionem sublati viderentur
quae jam non aeque vaporis
bus temperaretur. Sed si aqua
firmata jam tellure, a depres
siori loco in ipsos altissimes
montes naturali causa ascene
dit in dilavio, alia ad huc
molitio accersenda est. Pluvia
per se non sufficiunt, nisi aer
olim multo, quam nunc, aquo
sior suit. Oceanum spiritu ex
terra cercum erumpente ve
lut fornice sustentatum,
undique surreaisse in orbem,
parum credibile est. Intu.
muisse velut inflatam
ipsam telluris superfici-
em, ad pristinum fusionis

## Folio [19]r — 00067938:0023
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000023.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 29 lines, status machine
tempus pertinetset Vulcani
regnum, quo tempore massa
mollis tenaaque erat,or
duram jam et fragilem cru-
stam non cadit. Eaterna, ut
cometae transitum in vicinca,
aut lunam propiorem, quam
nunc, quibus attrahentibus
aquae emicuerint, accersere
non ausim, neque mutatae
gravium directioni, centrove
confido. Quod si obviis insi.
stendum est, nil propius vi
detur, quam ut credamus, fra-
eto telluris fornice, ubi infor.
mioribus fuleris sustentaba
tur, ingentem massam nuda:
tis Cacuminitus in subje
etum anteaque inelusum
mare procubuisse: jla aquas
antris expressas supra montes
ex undasse; donee reperto novo
in sartara aditu, perfractisque
repagulis claustrorum interio
ris ad huc terrae, quicquid nune
siccum cernitur, denuo deseru-
ere Itaque si aqua telluris
crustam semel inde afforma-
ione texeit, sufficit unus for

## Folio [19]v — 00067938:0024
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000024.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
niae: Sin montes nova elur
vione oppressit, bis fornucata
erat, extercorque cavitas
aqua, interior aere sarta;
ita priore rupto aquant in
montes ascenderit, mox posse
riore. fracto, in abyssum ulter
riorem penetrarit, terrestribus
que habitatoribus iterum
indulserit in sueo locum.
Inquibus sane exeplicandis
iuvare nes possunt aliquae
ingeniosi Scriptoris medita
tiones, qui nuper sacram
telluris Theoriam dedit, mon
lesque etiam et valles ea
ruinis formavit, Scriptaque
nonnulla eruditorum homin
num, quorum ille studium
eacitavit. Nec athorrentia
quae dam de ruinis et sediment
Lis cogitaverat jam ante
Stenonius, non contemnenda
Europae parte lustrata, et
fractorum fornicum vestigiis
passim notatis, ut saepe ipsum
nobis narrantem audire mei
mini, ac gratuiantem sibi,
quod sacra historiae, et gene
ralis diluvii fidem natura-
libus argumentis non sine

## Folio [20]r — 00067938:0025
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000025.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 32 lines, status machine
pietatis fructu, astrueret.
sed nobis altius iri posse
visum est, fornices que ex
fiesione, maria deliquio sa
lium vapores aqueos resor
bentium esse formata.
II. In nostro tractu nihil De Bractero monte et fontium origine.)
est extantius Mleliboc eo
cujus
montehu cacumen ma-
drma anni parte macces
Jum, et strigum chorcis a
pud credulos infamatum est.
Accolae Brueterum vocant,
vulgo Prochen; non a
Bructeris populis apud
veteres momoratis, sed ab
eadem tamen causa, quae
his nomen dedit. Broeck
enim saxonibus terra est
humida, et in paludem ver-
gens, quale solum hujusmon:
tis. Et quo minus dubites,
substat macori Bructeris
minor leine Srochenspari
conditione terrae. Duae autem
causae paludosum fundum facere
solent: una manifesta aspe
ctui, cum aquae decursum,
nisi lentum non habent; al-
bera nestris, ut memine, sos:
Soribus Metallorum notata,

## Folio [20]v — 00067938:0026
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000026.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 34 lines, status machine
ipsa scilicet : quod minus reret
firmitas soli subiecti, cum
sub limo superficiario occul-
tatae rupes aquis percolaturis
ad interiora aditum negant,
utili indicio opera molienti
bus. Summum Bructerum
ob nives non nisi media aestar
te ascendas. Christianus Lu.
dovicus Dua muniri cura
verat viam. Supra rivulus
occurrit, et seio esse, qui arque
mento fontium in celsissimis
montibus nascentium refel
lere sperant originem (lumir
num ea coclesti aqua; quasi
praeter ipsum naturale flu
entrum pondus alius motor
salientibus interveniret; ut in
anemalibus sanquis calore
elevatur, et artificiis aqua
iniactus eaprimitur. Sed
rivulus Bructeri non in
150 apice nascitur, nec
nisi de superiore ad huc loco
exonerat superfluum hur
mentis terrae: idemque alibi
contingere vix ambigo Late
autem prospicitur mons,
et prospicit in Germanreum
mare: nec id miruem accide
re potest Geometricas ratio.
advorante
nes accersentd; nam in eadem

## Folio [21]r — 00067938:0027
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000027.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 33 lines, status machine
regione Herciniae, sed loco
multum inferiore, Cellerfelda,
oppidi metallariis habitati,
incendium ante aliquot an.
nos ex Hamburgi propugna
culis noctu visum accepi-
mus.
III. Metaila autem non in Metaliorum in terra situs, venarumque
ipso Bructero licet mine
ralium rerum haud exper
in
te; sed mediocribus Hercyniae
rugis; aliqua et sub pedibus
montium sodiuntur. Tantaque
eorum copia est, quantam ali
bi vix hodie monstres uno
loco nostri continentis. Nam
vel plumbi nigri solius in-
tra leucae Germanie spatium,
quotannis incredidilis copia
ea venae materia eliquatur.
Vena est velut folium quod
dam sive stratum subterra
longe la teque procurrens,
crassitiei medioeris, in quo
peculiare genus terrae, sadei,
aut metalli, at ambientibus
 melius quam
divisum. nec
Conicarum sectionum simili-
tudine illustratur. Nam quae
nostris venae pendentes dicuntur,
descriptio et explicatio.)

## Folio [21]v — 00067938:0028
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000028.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
ea terminantur in circule
aut ellipseos modum; quae vero
cadentes, eae quasi in infinitum
descendunt ad inferiora, ut
yperbolae para bolave. Geome
tris notae. Et propria cuique
generi jura sunt in portio
nibus assignandis, propriae
fodiendi rationes. Unde pu
tei cadentium venarum jus
profunditatis habent in in
finitum, caeterarum nihil
minus. Et qui pendentes
angustiores exercent sodi
endo, ut nuper Osterodam
Splebia vocati, torticollarum
nomen accepere ab operis
modo, eum ercecti esse non
possint. Jam credibile est
multa strata quae olim
horizontalia erant, cum
fonnices telluris in sua in-
tegritate perstabant, postea
subsidente crusta ruinisve
orbis, inclinata fuisse in
descensum. Quid enim na-
turalius, quam in ipsa for:
matione es liquido, sive cum
berrarum orbis primum con,
crevit, sive cum mundatio.
nes magnae postea sedimenta

## Folio [22]r — 00067938:0029
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000029.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 32 lines, status machine
deponerent, suum quaeque locum
a pondere cepisse, et ad libellam
composita horizontis planum
affectasse lege fluidorum, cujus
ce quabilitatem deinde vis ma-
for concussis fundamentis de
Formavit. Et ratio per se va
lida praesenti oculorum testi-
monio intenditur. Audio in
Norvegiae promontoris eu prae
ruptis, et velut ferro abscissis
passim immensis rupibus.
prodeuntes in mare notari
struas, soliorum ingentium
terminatrices. Passim etiam
valles aquarum vi, aut alio
impetu effractae vel ea cavalae,
ab utroque latere oppositos
parietes montium, simili
stratorum genere variegatos,
ostentant. Meminique cum
non ita pridem Osterodae in
Hercyniis pendens vena ardo-
siae ariferae, ferro aperta esset;
continuationem in oppositoval
lis latere notatam. Videmus
et concursu ditestere aut dila
Lari; contra divaricatione mi-
nui venas, et in centro plu.
rim quasi nodum quendam
metalli cumulati intumescere
Htoc si) quo vastum aliquando

## Folio [22]v — 00067938:0030
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000030.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 34 lines, status machine
spatium occupatur, ut in
Joslariae monte Rammelo.
saepe etiam notatum est past
ditioris metalli nidum ste-
rilescere venam, quasi vicini
tractus opes, olim vi ignis
aut humoris, in unum con-
fluaissent, ut in monte S.
Andreae. Persaepe etiam sub
terrance metallorum procur
sus vallibus et rivis subdio
respondent, ut primaria su.
periorum Herciniae fodinarum
linea rivo Cellae. Ubi congi.
cias telluris rimas supra
in vallem dilatatas, intus ve
narum cadentium forma de
scendisse, metallo deinde aut
saxo, aut terrae genere aliquo,
sive vi ignis colliquantis, sive
aquarum affluxeu, oppletas. Cer
Le rubricam fabrilem alicubi
manifeste notavimus, inter
schisti lapidis hiatus, ab aquis
insinuatam; nec aliter boli
colliguntur. Non tamen fa
cile simplea. jam solidi
raptio venam secit. Sed ple-
rumque inter indurescendum,
cum crusta haec telluris forma-
retur, separationis lineamen
la caepere. Nam venae utroque
latere in fibras abire solent.
et sibrae in minimas saxi

## Folio [24]r — 00067938:0031
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000031.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
perce pretium autem LMineralium generationem
facturum artitrori qui na
turae effecta eoc subterraneis
eruta diligentius conferet
cum saetibus laboratorium
sic enim Chemicorum officinas
vocamus: quando mira per.
saepe in nalis et factis si-
melitudo apparet. Nam
et si ejusdem rei plures cau:
sas in potestate habeat di
tissimus rerum parens, aniat
tamen et constantiam in
varretate. Et magnum est
ad res noscendas vel unam
producendi rationem obtinu-
isse: quemadmodum Geome
trae ex uno modo describendi
figuram omnes ecus proprie
tates derivant. Praeterea,
ubi similia instrumenta
et vasa occurrunt; ignis
cum sulphuribles, aquaecum
salibus; et genera terrarum
lapidumve, communia et
nostris, et naturae officines;
tutius similem cognatis cor-
Poribus originem assignes, quam
diversam nullo experimento
cognitam ex ingenio fingas.
Merrua illuotrat. )

## Folio [24]v — 00067938:0032
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000032.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
Neque enim aliud est natura
quam ars quaedam magna:
nec semper toto genere a na
tivis factitia distinguuntur:
nec refert, eandem ne rem da
dalus aliquis Vulcanius in
furno inveniat, an lapicida
eoc terrae visceribus proferat
n lucem. Et quanquam de
nova per artem generatione
metallorum, aut corporum
similarium simpliciorum
nihil affirmare velim; nec
satis dicere ausim, un aurum
argentumque aut hydrargy
rum, vel salem eliam de
novo produxerit aut etiam
vere destruxerit quisquam:
puto tamen non minus eti-
am rarum esse ipsamnet
naturam deprehendere
edentem hos foetus; plerum
que enim dudum alibi con-
ceptos colligit tantum de
legitque. Vereor enim ut
fidem tueantur, quae narrant
aliqui de nascente iterum aure
in expositis ad solem arenis
iam tum clotis; aut de re-
jectamentis minerarum, vel
laminis tegularum ipsa tem.

## Folio [23]r — 00067938:0033
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000033.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 32 lines, status machine
commissuras disperguntur, pror
sus ut in animalibues, vel plan-
tis vasa majora in capillaria
filamenta discedunt, tandem
que in stamina oculis imper-
ceptibilia evanescunt. Nec
sane dubito diligenti observa-
tione principia constitui pos
se aliquando, unde nascantur
regulae conjiciendi de abditis
sub terra, velut foliis metal-
lorum, longe illes meliores,
quae passim ex levi causa,
et praesertim esc mundi pla
gis receptae inter fossores, ma-
gis traditione, quam successu
celebrantur. Ntam quae gene
ra in ipsa terrae superficie
eoceunt in Tucem, aut info-
dina innotuere, ea eae strato.
rum procurrentium legibus in-
dicia in vianiam extendent.
Et peculiares sibi matrices u-
num quodque genus amat. Ita
galena in spatho frequenis
habitat; specularis lapis saexe
abastritae conterminus jacet;
pyrites cum ere et sulphur
praebet. Schistum quoque ardo.
sium ces diligit; Argentum
vivum in cinnabari latet
Prodit ante annos non ila

## Folio [23]v — 00067938:0034
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000034.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 32 lines, status machine
multos quidam Alexandri
Achillis nomine sumto home
mililaris et peregrinator: is
quod volis magis quam spe
praecipimus, de lineare ausus
est magnae parentis ossa,
et procurrentes per corjus
ejus venas; quasi retectam
tellurem perspeaisset, per
lustasset que unus mortalium
re
Omnia suo magna labentia flumina terra.
Enoma
Sed tamen vel cogitasse lau
dandus est, quod longo seuur
lorum studio quaeri mereatur.
Metallurgi qassim vulgari
notione venas pro cruncis ra-
minque habent, quasi vegeta
tione crevissent: scilicet quia
delineatas a mensoribus hanc
speciem aliquando praebere vi
dent. Nec dubium est, cum
prima telluris tenerae sta
mina duceret conditor, ali
quid formatione animalis
aut plantae simile contigis.
se; sed incendus, et eluvioni
buu et raines nunc ita delor-
tum perturbatumque in hac
superficie, et velut eute,
ut cegerrime nosci possit.

## Folio [25]r — 00067938:0035
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000035.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
poris longitudine ditatis. Se
mere fiditur narrationibus
hominum, qui credulitate sua
alienave fallere fallive mo
rem fecerunt; qui homunculas
aut monachos plutonios labo-
ris subterranei socios vident;
qui virgula divina abditos
tellure thesauros ruspantur;
et tamen ubi oculos obliga
veris, nec maximas notissi-
masque venas micantis ba
culi indicio agnoscunt. Huri
semina Cortachii Waldeccio.
rum, aut ferri in Elva insu-
la nequicquam quaeras. li
nianae autoritati stenonii di-
legentiam oppono. Neque us
pram compertum est nostris
fossoribus excisum spathum
cum plumbo suo rursus ve-
getasse, non magis quam
marmor erutum lapidiois,
aliave id genus; quae sapien.
ter ture consultus Romanus
in usu fructu esse negavit,
cum non renaseantur. Non
tamen nego puteos esse aut
cuniculos ubi denuo agnascitur
minera, et viae portaeque
arctantur, quod in Rammelo

## Folio [25]v — 00067938:0036
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000036.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
prope Gossariam temporis
lapsu contingere scimus. sed
ibi aquae chalcanthum et
mistam metalo materiam
vehentes sedimentum depo
nunt; nec gignunt ces plume
bumve, sed afferunt. Iaque
mineras, id est varias me-
talli larvas, quotidie produ
ci video, sive at arte, sive
a natura; sed de ipsis
metallis nihil affirmo ne-
que arcanis rerum temere
praejudicium interpono. Re
suscirationes primi corporis
facilius agnosco, et scio
simplicia illa genera non
aegre minus destruc, quam
produa; usque adeo facile
reviriscunt. Satis constat
nullis Chemicorum corturis
Mercurio confessionem mortis
eapressam. Et eum nitri
speritus ex alcalico sibi cor-
pus resumit; fortasse verum.
sed tenue nitrum igni su-
perstes novam habitationem
incrustat, et cum regenerari
dicitur, recolligitur tantum
Quemadmodum credibilius
judico, sepultam in aceto

## Folio [26]r — 00067938:0037
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000037.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 34 lines, status machine
liquorem ardentem ex saccaro
saturni resurgere, dum salibus
a plumbo absorptis vis coer
cendi spiritus, retinendique
retunditur; quam spiritum
vini veterem interire, et no-
vum velut miraculo de me
tallico corpore nasci.
L. Cum ergo plerumque
res magis larvas sumant,
quam naturam deponant;
minus mirum est, tam mul
la laboratoriis et sodinis com-
munia prodire. Nostro insti
tuto suffecerit aliqua in spe-
cimen attulitse. Cinnabarin
nativam hydraragri venae
praebent; nec id in Idria tan-
tum compertum prope Aoria
Ticum mare, sed et in nostris
oris iuala Walchenredam, ut
produnt Annales, et nunc quo
que reliquiae leguntur, quales
et a Bructere à se afferri sunt
qui ractant. Nemo autem
ignorat, ainnabarin etiam
ea sulphure et hydrargyro
per artem parari, ut de arti-
moniali illa nil dicam; nam
et antimonio verum sulphur
non deest etiam arte elicien
dum; magno indicio, quod nos
Productiones Laboratoriis et
fodinis communes. )

## Folio [26]v — 00067938:0038
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000038.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 33 lines, status machine
in officinis facimus naturam
suo quovam modo in ipsis
terra recessibus egisse. Subla
matione enim utriusque pa-
rentis per vim caloris con-
stat pulchellam sobolem
nobis nasci. In vicinis Gos.
lariae fornacibus Langeshei
mensibus, quas Brunsvicen-
ses magistri exercent ad
Indristae flumen eliquatur
venae genus, quod plumbum
atque aes praebet. Illic duo
insignia naturae imitamen
ta visuntur: Zincum et mi
nera lapidis, quem vocant ca
laminarem. Lincum fumo e
vectum intus adhaeret, mox
que eocimitur. Sed alius fumus
parietem fornacis lentius in
crustat, cujus fragmina dudum
abiecta, nunc pro lapide ca-
laminari adhibentur, et aeri
colorem aureum tribuetes, fa
ciunt quod orichateum appel
lamus. Interim ajunt. Zincum
nativum ea remotissimo Ori-
ente a Satavis afferri. Et
calaminarem. lapidem etiam
in Germania effodi constat.
Et amiantho similem materi
am igne indomitam ea fyrita
Goslariae tertium usto exudasse

## Folio [27]r — 00067938:0039
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000039.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
in summo, jam Georguis Agri
cola nolavit. Unde prona su
spicio est, quod exiquis speci-
minibus nos ludimus, natu
ram magnis operibus execu
tam; cui montes sunt pro
Alembicis. Vulcani pro furniis.
Auripigmentum, quod in sur
cica ditione copiose eruitur,
alii arte tentant, et duoram
Sandaracam ea proprii gene-
ris minera educendam etiam
sulphure et arsenico, id est
cobalti, sumo imitari licet.
Bismuthum autem nihil ali
ud, quam ejusdem eobalti
regulum, seu corpus esse sci
mus, fortasse et a natura
alicubi eliquatum.
L. Ed auripigmento viignis L Gemmarum generatio naturalis et artificialis.)
attollitur rubini quoddam seu
carbunculi genus; fragilius.
quidem nativo, sed nos nec
tam magnos adhidere ignes
possumus, nec tam diuturnos
quam. Vulcanus hypogaeus,
ubi fortasse fusa aliquando
vide seculorum refrigeratione
induruere. Constat autem
Facilius frangi, quae prom:
tius constitere, subita ex

## Folio [27]v — 00067938:0040
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000040.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 32 lines, status machine
Tinctione caloris. Unde nescio
an omnis gemmarum origo
ab aqua sit, ut vulgo sibi
persuadent. Certe qui qua-
dam rudimenta gemmarum,
fluores appellarant (: qualis
ille est caeruleus, ex quo phes-
phorus smaragdinus paratur.
qui hausto tantum calore lui
cet:) fusionem in mente ha-
buere. Verissimum esse fateor.
materiam solutam mode cry:
stallifico frigore siguras anqu
losque accipere, sunt tamen
quae non tantum aqua, sed
et igne solvuntur, nec tantum
eo liquore, sed et ea sumo in
corpus recollecta geometrico
naturae artificio sigurantur.
Crystalle montanae, aliaeque
gemmae, ipsique adamantes
saepe reperiuntur in cavita
tibus saxorum, et Drusis, ut
vocant fossores, de quibus
mox aliquid dicemus. Apud
Golcondam adamantes egregies
ajunt a sabulo praeberi. Sed
fieri potest, ut vi aquarum
confricatuque glarcae diuturno
et violento evolverentur tgem-
mae putamine un quo nata.
erant, Cujus natura mollior

## Folio [28]r — 00067938:0041
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000041.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 32 lines, status machine
non aeque duravit. Est igitur
ubi nudi, est ubi saro incl
sae deprehenduntur, ut veris:
simum sit, quod proverbio
vulgi nostri jactatur ab igna
20 lapidem in vaccam jactari,
qui sit pluris, quam vacca.
Utrum autem ignis an aqua
Formaverit, nihil generale
adhucconstitui potest. Utrum.
que enim modiem ars imi-
tatur. quanquam fortasse
spectabiles intra crystat-
lum montanam animaleu
lorum aut graminis formae,
et decurrentes gullae bullae
ve generationi ex liquori-
bus savent. NNeque égo ab
nuerim, ad eum modum quo
alumen et itriolum in
Dase. postquam pars hu-
moris calore sugata est,
figuras accipiunt, multa
etiam saxeae duritiei cor-
pora tune nata videri,
cum a magna materiae
liquentis solutione ad fir-
mitatem natura imminuto
humore vel cestu regrederetur.
Interim et de Talco ambige
re cogor, quod crystallo affine
est, et totum eae foliis con-

## Folio [28]v — 00067938:0042
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000042.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
consistit. Jam vero et igne
Chemico praestutur aliquid
simile sine erystallismo.
cum terra tartari soliata
sulphure inde sublimato
paratur, tametsi hac solia
ad naturalium durabilitatem
non accedant.
Labere naturam subli. Isublimationes naturales. Ammonitei praeparatio. 
mationes suas non minus
quam artem, dubilari non
potest. De Ammoniaco certe
jure dioeris, volatitem esse
mineralis regni salem sul-
Johuri socium, unde et sub
terraneo calore eliciatur. Sa-
ne passim sulphureae nature
rvi gravem et quesi urino
sum ammoniaci odorem sjoi-
rant: et prope reapolin
Campancae vidimus, un phle
greo quodam campo ex so
raminibus terrae exhalan-
tem operculis capi. Et su.
spicamur similem ei origi
nem esse, qui ea Oriente di
citur allatus, prostatque
in officinis. Sane qui mit-
tunt populi, rades hodie,
nihil artificiosae compositi
onis promillunt, qua lem

## Folio [29]r — 00067938:0043
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000043.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
vulgo narrant, ea latio ca
melorum in arena cum sa-
le marino, et sut aliqui ad
dunt) fuligine misla; qua
si cocuntibus tribus nature
regnis, suspecto mihi arti
ficio. Eundem tamen salem
arte parare quidam spon
dent, et amicus in forna
cibus quidus dam casu no-
tavit
II. De argento aurove, l. Argentum et narim aliaque metalla
aut alio metallo, quod sta diere in venis.
Tim suum est, vel certe ob-
ryzo accedit; suspicari pro-
nissimum est non sine vi
ignis in metallicum corpus
ivisse; usque adeo, ut alicu
bi ambientis quasi catini
usorii, figuram assumsis
se videatur certe in Alada
strile Northusano non ita
pridem argentum grancla-
tum repertum est. MMemeni
quasdam massulas metalli.
cas recentes ea fodina ad
me delatas, quas susione
nuper paratas esse, jovem
lapidem artifices ruravissent.
Itae natura pro homine imponit
qua statim sua sunt, vi ignis pro-

## Folio [29]v — 00067938:0044
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000044.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 32 lines, status machine
Contra subtiles quidam man-
gones mineraluum rarcores
formas, velut argentum rade
rubrum et vilriforme et ca-
pillare, ut curiosos fallant,
in foculo imitantur: ila
prosunt decipiendo, docent
que artem naturae, cujes
effecta ea pressere.
IV. Interea Tatendum est, FFormas quaedam acupiunt a motu aquarum
ut rotunda inter capides et metalla.)
quaedam formas accipere
solo motu aquarum, ut ca
lorem advocare necesse non
sit, quae dam indigere opera
utriusque. Nil dico de si-
licibus torrentium diuturna
provolutione tornatis Certe
nihil porohibet grana me-
talli cursu altrituque re
tundata esse; ut saccarata
Virdunensia, cum aliquam.
diu agitantur. Cernuntur
qassim politi silices in mon-
tium parietibus, ippsis que Al
qibus, a natura caementati,
magno indicio, postquam
diuturna aquarum porevo
lutio attriverat, saxificabi.
li terrae haesisse, post no
vis ruenis iterum detecta
apparuisse. Unde etiam

## Folio [30]r — 00067938:0045
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000045.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 32 lines, status machine
intelligitur illic olim, vel su
periore alie loco flumen vel
torrentem suisse mutata ter.
rarum facie interversum.
V. Duin et concrescentia uadum in aquis concrescunt.)
quaedam in medus fluctibus
non eo minus regulare n
siguram assumunt. Ita memi
ni videre velut orbem quen.
Jam exiquum ex terru ficbi
lem: inter rupes sueciae
ante Htockhoimam, quas
scaras vocant, in mari na
tum. Nam ad Testucam.
aut paleam, aut simile quid
dam ad harescens materia
ab aqua advecta natans=
que insensibiliter incremen-
La assumit in circuitum;
adeo non disturbante flu-
etu, ut potius motu suotor.
nasse censeatur, dum aqua
fortiori oyratione a centro
recedens, innatantem ma
teriam in medium contru-
sit
sullis cadentibus in Sophacens capro a gultis cadentibus.
Cavernis tophaceum lajidem tatibus ingemmatis savorum, et de cabernis)
relinqui constat. et in
nostrae Hercyniae celebri
antro, quod a Daummanno
Le stalactite antri Baumanniani. De cavi-

## Folio [30]v — 00067938:0046
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000046.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 33 lines, status machine
quodam nomen accepit, in:
gentes illas columnarum
massas, percussu sonitum
campanae aemulantes, et
lotam cavernae materiam
vastosque parietes quasi
gultatim collectos, Sropsotem
vocant id est stalactiten.
quod spathi mollioris genus
videtur, stiriarum specie
in ipsa caveina
quanquam non deorsum tan-
tum respiciant, sed et in
latus saepe immo et in
superiora acuminentur,
nec semper velut ex alti-
ore loco, accumulatae con-
sistant partes, sed sut rup.
tis fragminibus apparuiti
radios, folia, strias in omnes
plagas protendant. Unum
ipse frustum de caverna
in ducem proferri mecum
jussi, cumque accuratius
inspicerem, ecce ostendunt
se se alveoli quedam, in iso.
sa sadei superficie ad ca:
vernulae modum intror
sum recedentes, qua les in
spatho fodinarum detectos
et saepe peramplos, metallir
colae nostri Drusus vocant
Vestiuntur intus ambientibus

## Folio [31]r — 00067938:0047
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000047.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 32 lines, status machine
Totam parietum superficiem
ingemmamentis; sic enem
merito appellaveris illas
acumina siti obvertentes
pseudocrystallos adamanti-
formes. It aque non satis scio
undicere liceat, has cavita-
tes quaqua versum incrusta
tas a labentibus diu gul.
tis factas; ea quibus faci
lius orietur aliquid, quod
velut arenulatim concrescans
unum continuum cumulum
componat. Ut taceam longe
mollius esse saxum solere,
et topho simile, quod aquae
fluens stillansve reliquit.
Ita prope Atteldam in vil.
la Langenholtensen, rivus
cujus
est, qu aqua materiam eras.
siorem secum sucit, quae in
Lapidem cinereum Topho
similem versa rotas molen-
dini aliaque, qui bus allabi-
tur paulatim obducit. et
simium custam cancidam
alicubi dalificia stramini
circundant, per quod mu-
ria tenvior decurrere ju
betur, ut a sole et aere
vice coctionis aquae pars

## Folio [31]v — 00067938:0048
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000048.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 33 lines, status machine
consumatur; nostri leccaria o
pera vocant, ignotam antiquis
artem. Credibile est, quam cau-
sam cavernula ingemmata ha:
buit in caiquo saxo, eam
subinde ingentia antra in ip:
sis montibus produveisse sa
ne medioeria passim occurrunt
Et contingit interdum, ut tere
brae fossorum metallis insi-
stentium in caecum hujusmo-
di foramen saxo conclusum
delata, operam ludant, ne-
que enim pyrii loculi, quibus
rumpi suna solent; Tunc re-
ce adhiberentur, neque in
Hlaaiore spatio utus ratio si
bi constaret. Aliquando a-
qua intus inventa est, imo
et aperto aditu noxu non
raro halitus prodierunt. Et
scimus, ante annos non ita
multos vaporem ercexisse qui
flamma ad lucernam concer
pta, operarios faede ambussit.
Illud quoque dignum memo.
ratu Busones aliquando re
periri in profundissimis pu-
teis, ipsoque sauo, vivos qui
dem, sed adeo stupentes; ut
multorum mensium spatio
via locum mutasse depre-
hendantur.

## Folio [32]r — 00067938:0049
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000049.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 33 lines, status machine
e Saumanni antro, Lauadam a cucoris et aquae con=
junctione oriuntur.
quod millibus aliquot abest
a fodinis, mex rursus erit
dicendi locus. Nunc illud ab.
selvamus: ut quaedam igni
soli, alia soli motui aqua
rum et sedimentis debentur
ita interdum caloris et aquae
junctas operas requiri; ali-
cubi variantibus causis am-
biguum, judicium esse. Nam
sermus quaedam ex solvente
praecipitari non pulveris sed
metalli jam sui formae, et
quasi fusionis imitamento
subsidere, adeo ancixitis con-
silii est de rerum generationi
bus ea vultu externo pro-
nuntiare. Altente omnia
eoccutienda sunt, ut constet,
quid aquis tantum, quid ca
lori tantum, quid utrique
tribuendum; utrum suco ope
re fusio aut sublimatio rem
peregerint; an humidi Solven-
tis interventu, praecipita
tio aut crystallismus domi-
nentur: quando crystallos
sublimationibus, fusionem
praecipitanoo suppleri dictum
est. Et velim Micoscopia ad
inquisitionem adhiberi, quidus

## Folio [32]v — 00067938:0050
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000050.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
tantum praestitit saqua ees
venhroseui Delphensis diligene
tia, ut saepe indigner humao
nae ignaviae, qua aperire ocur
les, et in paratam scientiae
possessionem ingredi non di
gnatur. Nam si saperemus,
jam passim ille imitatores
haberet.
VII. ed illustriora omnia Piscium variorum formae in ardosia unde.)
exemplo erunt inquisitionis
in memorabile apud nosopis
natura, super scissili lapide
aerosas piscim formas exhie
bentis. Nimirum in Islebia
saxoniae opido ditionis Mans:
seldicae, et nuper prope no-
stram Hercyniae Osterodam.
effoditur lapis niger folia
tus, quem merito, s: licet
alioquam vulgo lensuschi
stum appelles; quidam Ardor
siam semilatino verbo vocant.
In eo crebrae visuntur pi.
scium formae, exacte et asjac
bre delineatae, quasi artifeu
nigro lapidi sectilem metal-
li materiam inseruisset,
ichthyomorphum aliqui in-
digitant. Constat Ardosi
um sissilem esse, et ea solus

## Folio [33]r — 00067938:0051
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000051.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 33 lines, status machine
ac velut tabulis constare.
Seutonice vocamus Lagen,
unde et lapidi huic nomen
layae apud superiores Ger-
manos, quod et Illustri fa
miliae de Petra vernaculum,
quae rarissime exemplo, nostro
tempore duos ad Rhenum
Electores fratres simul de-
dit. Salis lapidis unum mihi
Fragmentum est ab utraque
parte piscis magine, sed
om Tabul. T. Figura A. B.
diversa, signatum. ceperinuonem
untur in pendente vena,
nam ubi terra suprema ar-
gillacea, et proscima ad ea
rupes perfossae; varia schisti
cerosi strata Aolebiae occur
runt; sed in uno tandem pis
ces, idque genus prae caeteris
ignem meretur, neque ulla
aris minera facilius fusori
paret. Crassities strati ad
sedecim pollices, interdum ta
men contrahitur un tenuem
Laminari velut cultelli: sed
tanto ditior in angustuis
massa est. Durissimi lapi
dis parieles utrinque clau-
dunt venam. Iabui ipse
ibi in manibus mugilem
albnic bogua seneftrosti

## Folio [33]v — 00067938:0052
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000052.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
percam, alburnum. petrae ins
sculptos. Paulo ante erutus
erat ingens lucus, flexco cor
pore, ore aperto, quasi sic
deprehensus vivus gorgonia
vi obriguisset. Visi et marini
generis, ut raja, halea et
Campetra, et haec aliquando
halece decussata. Hic pleri.
que ad lusus naturae con-
suqiunt; quin et ichtiomor
phi nostri lapidis exemplo
usi, tanquam indubitato
oblectantis se rerum genii
specimine, etiam caetera con
troversa firmare sperant, in
quibres magnam architectatris
cem, velut per jocum dentes
atque ossa animalium, con-
chylia, serpentesque imila
tam volunt. Quoties enim
eo argumento premuntur,
quod rudes tantum adumbra-
tiones rei animalis extra
animal nasci consentane
um sit, ad nostros lapides
provocant; ubi fatendum
est, delineationi nihil per-
fectionis adjici posse. Nam
plerumque genus piscis
agnoseas, primo obtutre;

## Folio [34]r — 00067938:0053
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000053.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 30 lines, status machine
neque unquam a Symmetria
abit animal, aut magnitu
dinem habet non suam. Sed
vereor, ne, uti nimis validi
ietus in autorem repercuti
untur, ita nimiae simili
tudinis argumentum. in con-
trarium valeat. Santa pi-
scium simulatorum cum veris
convenientia est; pinnis
ipsis squamisque ad minu-
tias usque eapressis; tanta:
que imaginum frequentia
in eodem loco visitur, ut
manifestiorem constantio
remque causam suspecte-
mus quam aut casum lu
dentem, aut semina les ne
scio quas ideus, nanca phi-
losophorum vocabula. Quid
erge si lacum ingentem
cum piscibus suis, vel terrae
motu vel aquarum vi, vel
alia magna causa dicamus
obrutum terris; quae deinde
in lapidem duratae impres:
si piscis vestigia, et velut
ectypos molli ante massae
impresses, et postremo con-
sumptis dudum animalis

## Folio [34]v — 00067938:0054
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000054.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 32 lines, status machine
reliquiis metallica materia
oppletos servarunt. Nec jam
valde disputo, quae causa ex
terra ardosium lapidem fecerit,
ad duoceritque metallum in cavi-
lates. Fieri potest, ut quem
ad modum. in fornacibus ex ar-
gilla coctiles lapides humana
arte formantur, ita magnus
naturae ignis pro variis terrac
rum generibus atque misturis,
nunc ardosium, nune alabastri
tem coxerit, aliudve petrae
genus; metallica interim ma-
terra, quae tolo limo disper
sa erat, vi caloris eaudante,
et in cavitates illas sese col-
ligente, quas reliquerat puncit.
Hlujus enim volatilis materia
dudum tempore aut calore con-
sumta facile locum secit.
Habemus aliquid simile in
auri sabrorum artificiis; liben
ter enim occulta naturae ma-
nifestis hominum operibus con-
fero. Straneum aut aliud ani-
mal materia apta obruunt,
aditu tamen euiquo relicto;
materiam igne coquunt in la
pidem inde hydrargyro immis.
so cineres animalis per fora-
men eliciunt, postremo pro

## Folio [35]r — 00067938:0055
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000055.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 33 lines, status machine
illis eadem via argentum in-
fundunt. Ia demum remoto
putamine inveniunt argente
um animal, omni pedum et ca
pillamentorum apparatu, si
brillisque ad stuporem assimu
latis.
IX. Neque adeo mirari opor. (Ignem inefoe geobo nostro matus term.
Tet calorem terras coquentem
in lapidem aut metalla in
minerales massas fundentem,
aut materiam in sigurata
corpora sublimantem; aut re-
miltente solutione atque aes
tu deponentem in crystallos.
Cum plerique credant ignem
esse inclusum huic globo, cu
jus vix crusta nobis explora
ta est; et terrae motus vali-
dissimi pyrios intus cuniculos;
et Vuleani ingentes late paten-
tia pyrophylacia ostendant.
Certe nupera terrae concussio
anni 1691 ab Ialia ad nostras
usque fines pervenit, quanquam
visurgim non trans gressa. Ha-
bentur et passim fodinae li
Thanthracum maleria que sul
phuris, quae et mineras nostras
Geslarienses implet. Et alicubi
nativum sulphur pulchellum
et trans lucidum rubini aut
Valcane, paeecaeo, vectemet et alae oolendunt. 

## Folio [35]v — 00067938:0056
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000056.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 32 lines, status machine
auri colore en nostro Lauen
steinui tractu eruitur, qu’esi
jam ignem naturae expertum
etsi nobis apyron dicatur. Nec
absurdum est, privata incen-
dia etiam magno diluvio po
steriora extitisse, ignota anna
libus, cum materia combusti
lis adhuc per terram uberius
disseminata esset. Pumices esse
ed locis, qui arserunt, Agricola
merito judicat, nec in sicilia
tantum et Campania, sedetio
am in Germania constat repet
riri. Ipse Agricola apud Mo-
sellae confluentes et Grani
aquas talia agnoscit. Naphtae
autem aut biluminis liquidi
fontes etiam apud nos fluunt;
quale est prope Burgeorfsium,
quod rustici in axungiam ab.
sumunt. Arsisse hos tractus
Agricola J: credo post Cordum
nostratem:) non dubitavit.
Nam cum Selemniten, quem
aliqui lyncurium vocant in
ripa Leinae amnis ad Neupo-
lin, opidum duodecim ab
Hannovera passuum millibus,
et in Prunsvicensi tractu,
ubi bitumen gignitur; et
potissimum inter urbem Hib

## Folio [36]r — 00067938:0057
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000057.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 32 lines, status machine
desiam, et arcem Mariebur:
gum un marmore antri, quod
a nanis appellant, reperiri
diocisset; hunc locum inquit,
ardisse multa indicant. Idem
mox repetit, cum Ostraciten
ita dictum a testae simili.
tudine, cirea idem Huldesiae
antrum reperiri narrasset.
Cui consentit, quod superius.
annotaverat: Natura, inquit
ca Osfacite in Hildesheimio tra-
du facit haematiten, ars eae
magnete; utraque urendo.
LSiquis tamen coctile na-(Sinces in ardosia ex veris expressos,
nec lusus naturae esse:)
turae saceum aegrius admissu-
rus, malit limum pisces ob
volventem vel ipso tempore
ex natura materiae, vel ali
unde lapidisico quodam spi
ritu aliave causce in petram
abiisse; et materiam metal.
licam in pissis modulos, aut
initio cruda et molli adhuc
massa, aut postea etiam pe
netrabili vapore advectam,
(: quanquam haec minus facile
intelligantur:) non repuegno,
nec aliquid certi constitere
audeo; nisi quod nobis sa-
is est, pisces aerosos ea veris

## Folio [36]v — 00067938:0058
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000058.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
eapressos. Firmant senten.
tiam et multitudo piscium
uno eodemque loco conclu
sa, et quodibi nil nisi pr
sces. Nam quae de Triregno
Pontificio, de Luthero, de
nescio quibus aliis formis
in s’etra Islebiensi deline
atis ractant; haec vere in-
ter lusus habeo, non jam
naturae; sed imaginationis
humanae, quae in nubibus
acies videt, et in campana
rum aut tympanorum pul
sibus, quas vult, modulatio-
nes agnoscit. Et lalia sunt
multa, quae vulgo in Bau.
manni antro ostendunt:
Mosem scilicet, et Ascensio-
nem Christi, aliasque ex
lapide siguras, quas, nisi
admoneare, non agnoscas.
Augere rerum speciesin mi
raculi sidem, ut stupenda
de nostris regionibus diaisse
videar, non est meum. Sed
piscium Osterodanorum at.
que Islebiensium summa
est manifestaque in reprae-
sentando sides, nec piscem
tantum, sed et genus piscis

## Folio [37]r — 00067938:0059
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000059.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 34 lines, status machine
et veram magnitudinem, et
commesurationes partium.
et squamas, et caetera omnia
statim fatebere. Accedit ma-
gnum argumentum ab ipsa
constitutione loci. Nam
venam ardosu pisciferi pen-
dentem esse diximus, ut
cum nostris fossoribus lo-
quar; id est in strati prope
horizontalis modum procur
rentem per aliquot miliaria,
ut jam facile appareat, ejus
dem stagni pisces a super-
incumbente mole pressos.
Certe in vicino Islebiae agro
insignes lacus nune quoque
eatant. Et quo minus marinos
in petra pisces merere, non
procul abest sceburgum, ubi
ingens aqua salsa stagnum;
et sub terra esse conditoria
salis, fontes aquarum sul
sarum docent; ea quibus il
lustris inprimis est, quem
Iala saxonum octavo ab
Olebia lapide fundit, quem
Cattis olim et Hermunduris
materiam bellandi quidam
putarunt.
L Hinc iam intelligas
duplicem, ut ita dicum, apud
de variis terrae stratis, eorum situ et de
origine salium aquarumque salsarum:

## Folio [37]v — 00067938:0060
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000060.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 32 lines, status machine
nos terram; unam cum pl
sces in suo lacu essent, al
teram, postquam obrutis
imposita est ingens mate
riae mollis moles, quae tan-
dem sive igne, sive 90rgo
nio vapore, aut salibus,
sive tempore ipso in diversa
lapidis scissilis strata secesi
sit. Cui impositae rupes
durissimae atque his demum
argilla superiecta, ac postre
mo communis terra nigri
cans, nata est, quam nune
homines colunt: et licet
velimus lacus illos, antequam
obruerentur subterraneos
fuisse, necesse est tamen,
supremam terrae superfi-
ciem, quae tunc fuit, pror
sus convulsam, commutatam
que intercidisse. Quidam
Hispanus de duplici viven-
tium terra olim conrectu-
ras edidit. Sed omnia altius
expenderat Vir egreqies, qui
de solido intra solidum scri.
poit, eoque inclinabat: ut
olim per summorum montium
ruga telluris planities inces.
serit, fractos deinde fornices,
ubi minus firmi erant, in

## Folio [38]r — 00067938:0061
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000061.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
inferiora procubuisse; incinata
passim strata, initio ad libel:
lam composita, casum testari;
Luin et credibile est aliam
super priores ruinas structu-
ram stratoram horifontalium
natam, ea supersuso inter
ruendum liquido limo, post
indurato. Luae strata et ijosa
deinde posterioribus ruinis inter
rupta apparent. Ia tres quasi
telluris contignationes statue
mus, summa montium juga,
colles medios, tractus que imos
litorales. Mare autem olim
et in eacelsissimis locis fuisse
arbitrabatur ille, passimque
egus vestigia habentur. Et
consentaneum est, rustis
sornicibus de fluaisse cum
ostreis limum fundi, et in
mediis locis, ab aquae, in ima
penetrante, desertum haesisse,
portremoque in lapidem
abiisse; unde plena conchu.
lus strata visuntur. Et facile
fieri potuit, ut aqua salsa
alicubi intercepta, haereret
in cavernis vel pura, vel terrae
fluitanti permista; unde dissi-
pato humore vel sal Gemmeus

## Folio [38]v — 00067938:0062
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000062.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 35 lines, status machine
superfuit, ut in Cracovien.
sibus fodinis; vel terra sale
gravida, ut in Sirolensium
Alxibus, unde Hlatenses illi
immissa aqua dulci eliciunt
vires. Idemque naturam
facere credibile est, cum munae
rivos emillit. Nam a quam
pluviam aut nivalem facere
fontes, pro comperto est; qui
deinde per salis gemmei rupes,
aut terram saturatam in mon-
tium angustus fluentes, allum.
lo sapore in lucem erumpunt
Certe quemadmodum dictum est,
Iala, quae in saxconia est, ha-
bet vicina sibi stagna salsa,
et non procul a Luneburgen-
sibus salinis dentes monstro.
et variae aliae, a mai reliquiae maris)
rum maninorum eruuntur )
II. Seio, quosdam suspicari, Montium et collium origo partim eac aquae
intumuisse aliquando terram entis parim eac Ventorum vi et terrae matibus.
ab erumpente spiritu, surre
xisse montes planitie, eru
pisse insulas ea mari; qualis
apud Cedrenum, et in historia
Miscella memoratur insula
nata sub Leone Aconomacho.
Ventorum certe quanta sit
vis, Syphones declarant, et
lubte marince aquam hau-
rientes. naves que evertentes,
(x) Hta et prope satenas Hemmendorsenses cornua Ammonis
defluacu matoriem moluorem jecum a bripi-

## Folio [39]r — 00067938:0063
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000063.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 32 lines, status machine
et qui nuper turbo in Venelo
tractu homines rapuit, plum-
beaque tecta ad millia mutta
passuum Lulit. Sed nihil
illis terribilius est, quos in
Americae Insulis uracanos vo
cant, qui brevi tempore gyrum
facientes plagarum mundi,
ingentem in aere luctam
testantur, cujus solito illu
statoque cursu interrapto
mare confundunt, terras ever-
tunt. Sane pagum integrum
terra vento advecta oppletum.
vidit Cardinalis Bellarminus.
Rhodani aquam ventos stitisse,
ut supra in eumutum suspen-
deretur, infra sivo alveotrars.
iri posset memorat Historia
Genevensis; ut credibile sit La
pides veros, qui e coelo cecudis-
se creduntur, ventis venisse.
Nam si quis in aere cougula
los putet ea vaporum ma
Teria, quaero, an triticum quo
que in nubibus natum arbi-
tretur, quo pluisse praeter ve-
teres memorant Carinthii pro-
pe Vietringam, Cisterciensis
disciplinae canobium. Ego, ut
facile admittam, initio, cum
liquida esset massa globi

## Folio [39]v — 00067938:0064
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000064.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 33 lines, status machine
terrae, luctante spiritu, super
siciem varie intremuisse, unde
illi mox indurescenti primae
va inaequalitas; neque etiam
diffitear, firmatis licet rebus
terrae motu aliquando, vel
ignivoma eruclatione, monti-
culum factum. Sed ut vastis
sima Alpes ex solida iam ter
ra, cruptione surrexerint,
minus consentaneum puto.
Scimus tumen et in illis depre-
hendi reliquias maris. Cum
ergo alterutrum factum opor.
teat, crebitilius multo arbii
tror, defluaisse aquas spon-
taneo nisit, quam ingentem
terrarum partem incredibili
violentia tam alte ascendisse.
ILL. Hague, ut caeterae apud (conchylia marina in nostra regione et alibi
nos Oceani vestigia prosequa
mur, dicendum est de conchy.
lus, quibus passim et nostra
sara implentur. Jam olim
Valerius Cordus, insignis Me-
dicus Porunsvicensium et
Hildesiensium, a quo pluri-
ma accepit Agricola de nostris
fossilibus, in Tannoverae, et
potissimum Hildesi Lalomiis
et puteis, fossisque ipsis et
cellis observavit rem frequon
passim inveniuntur:

## Folio [40]r — 00067938:0065
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000065.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 36 lines, status machine
tem esse, idemque iuata
Alseldam notari. Et longe
altiore. loco, prope Grundam
opidum metallicolarum ea
adverso obergi monte Her-
cinca nostiae, unde praestan-
tissima ferri minera eruitur,
velut scopulus quidam (dictus
Hupsienstein:) se se attollit,
ea spathi genere(: quale et
Baumanni specus componit)
in quo varia concreta conchi
lia visuntur, sed idem ei in omnibus fere l latomiie nosris, lapi–
tota Europa deprehendi con-
stat. et Pigueroa Legatus Hi.
spanus ad Schachabassum
Persam Ormusio veniens, in
eoccelsis Caramaniae monti-
bus Ostrea, et durissime coe
mento insertas velut suae
Galloeceae conchas miratus
est; nec dubitavit vesligia
maris sateri. Sed eadem jam
dudum veteres dixere neque
hujus loci est compilare
pervulgata. Praestat rem
ipsam intueri et manifesta
sepulti animalis argumenta
agnoscere.
II. Primo igitur aspectu
passim summa similitudo
se prodit, color lineamenta;
dis praesertim calcarii et passim
Varia conchyliorum genera mire permista
in saxo et glarea non esse nata, forma non
mutata et situs ipse ostendit.

## Folio [40]v — 00067938:0066
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000066.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 33 lines, status machine
valvae, turbines, nautili, buc-
cinae, Echini, histrices; spinae
verlebrae, dentes animalium
marinorum; et omnia ad verum
modum. Ut species ipsas, quas
Curiosorum musea ostendunt
in sadeo advertas. Aliquando
contusa, dimidiata, fracta
et imperfecta apparent con
chylia, antequam lapidi in-
Muderentur; insigni testimo-
nio non ibi a natura, sed
a casu collocata esse. Ali-
quando persecta figura mar
gae post induratae impressa
testatur integrum fuisse
prototypum, quod nune vel
pro parte rantum superest,
vel consumtum prorsus, ut
in illis testis saxeis, quae
doctis aereae aut sallaces
appellantur. Sestacea porro
non saxo ingenita, sed limo
immista, vel ipsa varietas
eorum loquitur, quae in u
num saepe confusa spectan-
tur: ita ut aliquando idem
frustum lapidis ea Melita
et Echinum, et cochleam
et mille porum et dentem
magni piscis ostendat. Visus
est astacus in saxo, conchy.
lium forcipe premens, et

## Folio [41]r — 00067938:0067
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000067.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 33 lines, status machine
Fragmina conchyliorum
intra echinum cum margae
deprehensa; minora tamen
semper foramine echine, ne
dubites extrorsum venisse
Aliquando materia inclu
sa conchylio ab ambiente
diversa est, ut prius im-
pletum; deinde transla
tum videatur. Neque
Ossea illa corpora radices
agunt in matricem saceam
Tilamentaque propagant,
quasi illie nata; sed velut
insulam faciunt sui juris,
propriaque ac saepe polita
superficie terminantur. Nec.
marga tantum aut certa
terrae genera hos velut fru-
itus serunt, sed saepe totum
saxum, glarea et varu colo-
ris lapilli, et steriles arenae
grumi componunt, anima
lium spoliis interstincti;
ut facile intelligas, in unum
omnia cumulum pari sato
collecta usdem vinculis
caementata cohaesisse.
V. Quanto exactius intro. (Conchylia et ossa anim alium marinorum
spreies ipsas corporum par-
les, eo minus de origine
quae effodiuntur, ecaminari et resolvi possunt
aeque ac verorum animalium partes.)

## Folio [41]v — 00067938:0068
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000068.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 37 lines, status machine
Dubitabis: neque enim refu-
giunt caamen, ut ludiera
illa in marmaribus imita
menta hominum aut domo-
rum, quae ex longinquo specta
re oportet, ut similia cre-
dantur. Analysis diligentior
ostendet, non rupea minus
quam litoralia restacea eodem
teaturae genere eaquibus dam
crustis, et silamentis, et velut
suturis consintere, et in cellulas
distinqui; in aceto quoque dissol
vi, s quoties scilicet a lapidea
materia magis tecta quam
peneirata sunt) et aliquando
margaritas intus repertas,
animalque ipsum in sua
concha saxi succo, quasi
balsamo conditum. Postremo
prope Volaterram. Susciae, et
prope shegium Calabriae ma-
nifestae cochleae nihil omni-
no mutationis praeferentes;
reperta sunt in terrae stra
tis sine ulla petrificatio-
ne ) Quemadmodum et ani.
malium splolia apud nos
et limo eruuntur in antro
prope. Scharz seldam, quod apuo
incolas a Sigmais denominatur (x).
Nulla ergo ratio est, cur non
(X) Neturali etiam situ et nil mutata conchylia, minora et majora generi diversi non sine
Aupore in litore Leinae fluminis prae rupto ad enparium oppidlum animadvertes. Simul
XX) Animalium marinorum majonem ossa pregrandia offenduntur etiam in lapidicina tianovera na, et ingensos senna
armi nuves in effossione eanalis aerrenhusani detertum est. Integrum arimal marinum tieae detertum a
sed spaesim saltem, una cum fragminibus coralcrorum, lapidicina Hanoveram continet.

## Folio [42]r — 00067938:0069
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000069.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 36 lines, status machine
sim
eandem originem judicemus,
ubi terra in lapidem versa
est.
VI.ua contra ingerunt
viri docti, parum gravant.
Aegre sibi persuadent quidam,
mare in summis montibus
fuisse, aut illic res marinas
extitisse: scilicet quia nimis
ea praesenti facie aestimant
veterem terra vultum, et di-
Luvium omne non nisi a plu
viis petunt; non satis con-
siderantes aliquando magnae
abyssi raptos fontes exundas
Se. Alii mirantur in saxis
passim species videri, quas
vel in orbe cognito, vel sal
tem in vicinis locis frusta
quaeras. Ita cornua Hammo-
nis, quae ea Nautilorum nu
mero habeantur passim et
forma et magnitudine s:nam
et pedali diametro aliquando
reperiri) ab omnibus illis na
luris discrepare, quas praebet
mare. Sed quis absconditas ejus
recessus, aut subterraneas abys.
sos pervestigavit: quam multa
nobis animalia antea ignota
offert novus orbis. Et credibile
est, per magnas illas conversiones
Antiguissimis temporibus maria vicina
habuerant animalia et conchylia, qua
jam ibi non inveniuntur.

## Folio [42]v — 00067938:0070
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000070.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 38 lines, status machine
etiam animalium species plu-
rimum immutalas. Cornua
Ammonis nostra exhibet
Lachmundus in fossilibus
patrus, unde figuras huc
+1 11 11
ab.
transtulimus ed de hisir
amplius disquirit diligens
naturae operum investigator
Joh: Racus Anglus. Nec
dubito intanta rerum per
turbatione ex longinquis
oris saepe advecta maris
spolia, cum nune quoque
constet, passim tempestates
in litoribus ejicere genera
conchyliorum, quae piseutores
ex vicino mari non educunt (
Et quod immensa similium
massa in uno loco concrevit
quemad modum in una Me-
lita sub Glossopetrarum no-
mine infinitos marinorum
canum dentes miramur;
non inepte aquarum vorti
cibus tribuas, ubi post mul
tas agitationes ea potissimum
collecta in unum deponi opor.
tuit, quae motu ac pondere
consprrabant. Prorsus quem
ad modum in crystallificio sa-
lium diversorum in eodem
liquido solutorum cognata
(X) Atias nos ardidimus.
(XX) dta echimi in nostris maribus jam non habentur, cum tamen echinia infinta copia inveniant
partim nudi paetim pyritis inclusi. Nec fere prope Hanovetam et Luneburgum mager pssa
sine coralii vestigiis aut echinita

## Folio [42a]r — 00067938:0071
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000071.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 13 lines, status machine
et
pysit
cognatis sine confusione ad.
jungi videmus. Plerumque
autem ut arbitror aqua per
anausta loca viam reverient
tLC
auli et serpentes
uc, Asteriae, trochitae
intes, testa exuviae
E marinorum.)
Capides Judaici sisi formes
R. () Fales magna copia in pyritis ex canali Herrenhusa no effosis observavi.

## Folio [42a]v — 00067938:0072
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000072.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 38 lines, status machine
etiam animalium species plu-
rimum immutalas. Cornua
Ammonis nostra eachibet
Lachmund
patriis, ur
transtulin
amplius c
naturae os
Joh: Raiuo
dubito in
turbation
oris saepe
spolia, cur
constet, po
in litorii
conchytion
ea Vicino
Et quod im
massa in
Guemad me
lita sub G
mine ins
canum de
non inept
cibus tribi
tas agitati
collecta in
tuit, quae
conspiraba.
ad modum
P-D.. 1. h..
lium diversorum un eodem
liquido solutorum cognata
(X) Atias nos ardidimus.
(XX) Ita echim in nostris maribus jam non habentur, cum tamen echinitae infiruta copia inveniaatur
vartim nudi paetim pyritis inclusi. Nec fere prope Hanoveram et Luneburgum integer pyritus
sine corallii vestigiis aut echinita
dab

## Folio [43]r — 00067938:0073
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000073.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 39 lines, status machine
cognatis sine confusione ad.
jungi videmus. Plerumque
autem ut arbitror aqua per
angusta loca viam reperiens
quae advehebat destituit. Ila
necesse suit, novo semper,
oneratoque spolis affluocu
mox cis angustius ingentem
marinarum rerum molem
accumulari.
NVI Postremo magis magis.
que indies observationibus na
tura consullorum vera lapi-
dum prototypat deleguntur.
Jam superiore seculo nota-
tum est, Glossopetras esse der
les Lamiarum. Non ila pri-
dem deprehensum accepi
bufonium, quem vocant, la
pidem, esse piscis Lupi. Qui
baculi sancti s’auli a Meli-
tensibus appellantur, spina
sunt ab histricibus marinis
avulsae et saxeo inclusa Et
oculos serpentum apud eosdem,
dentes quorundam piscium
esse breves et rotundos. com-
pertum est. Et quos illi ser-
pentes ipsos arbitrantur a
D. Paulo in saxa versos, sunt
vermes marini incrustati
Capides Judaici sisi formes
R. () Tales magna copia in pyritis ex eanali Herrenhusa no effosis observavi.
iantur
rysit
Gloscopetrae, baculi S. Pauli et serpentes
melitenses, laindes udaici, Asteriae, trochitae
et entrochi etc. sunt dentes, testae exuviae
et assicula animatium marinorum:)

## Folio [43]v — 00067938:0074
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000074.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 34 lines, status machine
apud Bethleem peregrinato.
ribus notantunt. Valerius Cor-
dus nostras meminit judaici
lapidis vertebrae piscium si-
milis. Lapis est Asterias dictus
stellae pentagonae speumen
referens, quarum multae sibi
impositae columellam. Stria
tam componunt. Et suspica
tur Gassendus ea spoliis at
que incisuris quorundam ver
mium formari e Nempe Tro-
chitas quoque et ea his con-
flatos Entrochos vertebris
similes cum processibus, seu
apophysibus Lachmundus
prosse Hildesiam invenit.
Ubi et Cordus olim apud
Agricolam vidit in commis.
Puris marmoris e cinereo can
didi; et in terra glutinosa
atque inter Alseldam et
Eimbeccam urbes; sic lapis
est Anglis a S. Cuthberto
cognominatus caudam ani-
malis referens, ex plurimis
articulis continuatam, qui
ea insula affertur in lilore
Northumbriae, quam danctam
appellant. Sunt et quaedam
hujus generis, quae ad corallu
articulati ramos saxo inou
Asteriae magnu cop pussim in nosteis regionibus inveniuntur. Esse autem exstenus Marchis ostendi
Cl. Rosinus mundenti. Laxaniae nostra Kentmanuus et naturalium forutata ingniosus.

## Folio [44]r — 00067938:0075
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000075.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 36 lines, status machine
dendit
statos referantur, de quibus
omnibus extant eruditorum
conjecturae; nosque ipsi satis,
credibile (. ni fallor:) secimus, pi
sces in scissili lapide ex veris
animalibus velut eclypos super
fuisse.
NMIIIEt sane plerumque video, Non vero luous naturae. Hue tamen non
quanto quisque in observando
diligentior et cum natura
Familiarior fuit, eo proniorem
in nostram sententiam visum;
ut peritissimi viri merito ani-
malium exuvias aut aliarum
rerum reliquias putent obru-
Fai, nec facile persuaderi sibi
patiantur organica corpora
sine exemplo, sine resu, sine
seminis, praeter naturae con-
suetredinem, in limo sanove,
ineptis matricibus, nescio qua
plastica facultate natas. Nam
removere hine oportet radia
ta quaedam corpora polygo
norum que figuras regulares
in crystallis, in granato, in
reliquis gemmis et fluoribus,
et variis mineris; tum in
sexangula nive, in apum al
veolis; in vitriolo etiam et
alumine, et communi sale,
nitroque, et sale de connu
pertinent, polygonorum figurae in Crystalliis
aliisque rebur, nec ea, quae praeocu pata
imaginatio solum videt in saociai)

## Folio [44]v — 00067938:0076
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000076.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 33 lines, status machine
cervi, et requlo martis stel.
lato, caeteram que omnem
naturae inanimae geometri-
am. Nam haec eaternis
appositionibus commode
eocplicantur, ut in crystat
lismo; longe que ab operosio.
re illa structura animali
um plantarumque absunt
quae post diligentem inquisi
tionem hactenus non nisi
per similium seminia velut
praeformata nasei constati
quantum hominibus observare
datum est; explosa putredine
prolisica, et quicquid gene-
rationis aequivocae non barba
re minus; quam falso memo-
rabatur. Lui contra senti-
unt, nartatiunculis seducun
tur, quae apud siircherum quen-
dam, aut Secherum, aliosque
id genus credulos, aut vanos
scriptores de mitis naturae
lusibus et vi formatrice in
magnam speciem verbis oman-
tur. Neque enim animalia
tantum; et plantaes, partesque
eorum in saxis vident, sed et
historias sabulasque; Christum
et Mosen, in crusta Bauman.
nianae specus; Apollinem cum
Musis, in Achate Pyreti.

## Folio [45]r — 00067938:0077
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000077.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 33 lines, status machine
Sapam et Lutherum, in Islebi-
ensi petra; et solem cum luna,
stellisque in marmore. Et
meminimus vultus magnorum
aliquot nostri temporis prin-
crpum in una gemma ante
aliquot annos passim monstra.
Los, ab Eilero= Hamburgensi
quodam, ubi imprimis A le
deandri VII. icon visenda exta
vat, et Reginae Christince
admirationi fuit. Quidam
campos integros estendunt
tibiis gigantum stratos; alii
aurum referunt ea vite
Hungariae fruticescens, cum
granis aureis intra uvas;
et lapides passim celebrant
cum lonitru dejectos, in clavae
aut securis speciem formatos,
credo qua melius ferirent. His
adde, quas vocant, iridis seu-
tellas, quasi a caelesti arcu
lapsas vel eacussas: ficta ple-
raque, aut sernivisa, et illis
similia, quibus Crolli imagi-
natio in rerum signaturis lu
dit. Quibus Pictorem doctum
oppono, qui nuper libello edito
asseveravit, multa talia osten-
tata sibi, sed quanto attentius
aspiceres eo dongius a simili:
tudine absuisse; cum contra

## Folio [45]v — 00067938:0078
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000078.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
in veris exuviis, quo scrutabe
re diligentius, eo manifestiora
originis argumenta suppedi-
tentur; totiesque deceptum,
se magnisicis narrantium
verbis non facile amplius
sidem habere. In nostro
monte S. Andrea, fodina
samsonis nomine, quae nune
quoque colitur, crucifiaum
eum spinea corona ea puro
argento elaboratum exhibu-
isse fertur. Etalia fodina,
cui nomen a gratia Dei,
ex argento hominem cuni-
cularium praebuit habitu
fossoris, portantem alverem.
metallo plenum, longitu
dine digiti. Sed haec ima
ginationis judicia sunt,
non oculorum. Christianis
et fossoribus facile occur-
rit animo, quod cotidre co-
lant, aut vident. Plerum:
que etiam ars adjuvat
naturam, ne lepidae nar-
rationis argumentum pe-
reat. Adimitur aliquid,
ubi addi non potest; et
subtilius artificium cir:
cumforance habent, quos

## Folio [46]r — 00067938:0079
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000079.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 30 lines, status machine
Mandragoram quam vocant,
suam. ila praeformare ex bry
oniae radice scimus, ut cres
cendo ipsa se se in hominis
speciem absolvat. Caeteroqui
rudia passim lineamenta quae
casus formavit, supplet cre-
dulitas. Solent superstitio:
see mulierculae certo anni
die ovum exonerare in cya
thum vitreum aqua plenun;
vana spe divinandi. Quod
si mox, ut saepe sit, velut
domuncularum species aut
trrrium in aqua apparent,
res sibi tautas spondent.
Ita si ligneae tabulae oleo
sum humorem illinas, vi-
debis inaquali discursu va-
rias rerum formas simu
lari, et si duae tabulae po:
litae subito invicem distra
hantur, liquorem impositum
velut flores delineasse. Sed
sapienter Romana eloquen-
tiae princeps: credo inquit,
non dissimilem rebus siqu
ram aliquando apparere,
a non talem, ut eam fa-
itam a Scopa diceres. Sic

## Folio [46]v — 00067938:0080
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000080.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
enim profecto se res habet
ut nunquam perfecte verir
tatem casus imitetur. Ha:
que ad genios superiores in
formis. saxonum, iocantes
cum doctissimo quodam viro
confugere, nihil necesse eot
aA. Quoniam autem Gloso: Ubi Glosoopetrae Lereburgenses inveriantos:
petrae Lune burgicae imprimis
celebrantur, post Melitenses,
illustre oceani terras operien
tis monumentum; non intem
pestiva dabimus aliquid des.
criptioni earum, utemurque
observationibus viri eruditi,
qui peculiarem libellum im
pendit. Iaque prope Lune-
burgum ad radices montis,
cui lateraria officina super.
stracta est, terra est salsugi
nosa sive aluminosa, nec
pinguis adeo; qualis apud
Georgrum. Agcucolam descri-
bitur; sed maera, et tantum
non alicubi sabulosa, nec ad
lateres ducendos apta, nisi
profundior actisque cuni-
culis effossa; donec pluviae
solique exposita et humido
probe irrigata lenteseat
obi ergo accidit subinde, ut

## Folio [47]r — 00067938:0081
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000081.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
a fossoribus in terrae visceri.
bus meatibusque conchylia,
et unicornu, quod vocant, aut
ebur, et lignum fossile, tur.
bines, brontiae trochoides, ac
glossopetrae denique reperi-
antur. Agricola, aliique
eum secuti ea fodinis alur
minis, Luneburgenses Glasso.
petras petunt: sed has ager
iste omnis ignorat, nec mo-
dum aluminis parandi novit,
nec au Corneri chronicon ve-
tus ineditum, aut alia loci
monumenta aluminis uspi-
am meminere. Et cum con-
stet ejus coquendi artem
vix trecentis abhinc annis
a Rocca Syriae in Europam
rediisse (: unde aluminis roc
c non intellecta vulgo ap:
pellatio:) atque in Ialia
primum exercitam, serius
in Germaniam penetrasse,
satis manifestum arbitror
recentes satis s: si quae su.
issent:) aluminis Lune bur-
gici officinas esse debere,
aut potius, quia res pro-
pinqua et celebris memori-
um hominum et annotantium

## Folio [47]v — 00067938:0082
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000082.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 33 lines, status machine
diligentiam non effugisset
nullam suisse.
 Glossopetra autem Lune  Glafoopetrae sunt dentes Carchariaun.
burgenses nihil a Melitensi-
bus differunt, nisi quod mi-
nores nostrae esse solent, nec,
ut illae in saceo, sed interra
Linquam repraesentant, non
serpentis, ut vulgo volunt,
sed pici potius, ut jam Agri:
cala noster observavit. Lamia
rum cetacer generis piscium.
aut eanum marinorum den
tes esse vix jam amplius
dubitatur, etsi aliter sen-
liat vir doctus, quem de his
scripsisse dixi. Variant for-
ma, ut in ipsis animalibus,
nam serratae persaepe com-
parent in margine, interdum
nudae. Color diversus; credoat
ambiente. Nostris fere nigri
cans aut subcineritius. Pars
acuminata, quasi cornea,
laevis et polita et dura est;
contra portica et crassior
ad radices mollior est, spone
giosa, scabra, obscuriorque.
Et quemad modum in his
animalibus dentes pluri-
mi incuroi sunt atque
introrsum versus, qulam
Earum usus medicus.

## Folio [47a]r — 00067938:0083
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000083.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 15 lines, status machine
n.
a
GLOSSOPETRA.
a Melttenses.
ab 1
b. Candavensis. Ccc. Lumeburgenses.
C. Scclander Sc.
+
ex se.
im bnngs
e
t
ist sics
ms
aur

## Folio [47a]v — 00067938:0084
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000084.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 34 lines, status machine
diligentiam non effugisset
nullam suisse.
N. Glossopetra autem Lune  Glosopetre sunt dentes Carcharianm.
burgenses nihel a Melitensi
bus differunt, nisi quod mi-
nores nostrae esse solent, nec
ut illae in saco, sed interra
Linquam repraesentant, non
serpentis, ut vulgo volunt,
sed pici potius, ut jam Agri.
colanoster observavit. Lamia
rum cetacer generis piscium
aut canum marinorum den
tes esse vix jam amplius
dubitati
lint vir
scripsisse
ma, ut c
nam ser.
parentc
nudae. Co
ambiente
cans au
acuminu
laevis et
contra
ad radi
giosa, si
Et quemi
animali
mi inc
introrsu
Carum usus medicus.)
rc

## Folio [47b]r — 00067938:0085
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000085.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 23 lines, status machine
n.
GTOSSOPETRK.
aa
V. Candavensis.
ccc. Lunebmgerges
S. Concha Lumeb.
es
d. Luneburgensts Res SN.
Entalia Lumeburus
C. Dens Luneburg. ignotior.
nigri coloris.
praeterea pronum est, credere
etiamsi una mansissent,
maxillam piscis consumtam
tempore aut vi ambientis,
nam et in sepuleris constat
X Scclander Se.
S umm dab spatium buiis
agum patm ab utrea i
finita das rensa plata toutu
engndantt menedem so mns
sin aut bagun gndenet un
umgnngt menadam.

## Folio [47b]v — 00067938:0086
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000086.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 20 lines, status machine
)
bu
due
n+
rei
Si
se
se
eat
ra
au
te
SCi
M
ni
Bc
ne
cet
Ca
c

## Folio [48]r — 00067938:0087
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000087.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 36 lines, status machine
flexi, ita in glossopetris, id
est fossili dente eadem figura
apparet, ut dextra un sinustra
parte sederint, aegnosci posse
Scylla pietor notarit. Slacet
figuras subjicere et nostrarum (,
11, 1
1 11 1,Fab. III.
et Melitensium ut, qui Lami
arum dentes videre, ipso ouu
lorum judicio, quam nihit in-
tersit arbitrentur. Caput
etiam canis carchariae ea
Stenonis delineatione cum
dentibus sudjiciemus in compa,
rationem. etec mirum esse de 1Fab. 1V.)
et 1 1 1. 11
bet quod maxillae ipsae non
comparent, quales interdum
terrestrium animalium eoc
Baumanni antro, aut scharz.
fel densi specu ervuntur cum
dentibus infixis. Nam du
dum observatum est a curiosis,
lamiarum dentes non aeque
n ore firmos esse, sed mem-
branae tantum harere. Ha
que evulsi motu aquarum,
longrusque provecti, maxil
las suas facile deservere.
praeterea pronum est, credere
etiamsi una mansissent,
maxillam piscis consumtam
tempore aut vi ambientis,
nam et in sepuleris constat
esim du verae

## Folio [48]v — 00067938:0088
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000088.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 33 lines, status machine
dentes prae caeteris animalis
partibus inprimis caevum
ferre. Interim ossa marinar
rum belluarum cum dentitus
piscium in Luneburgensi agro
aliquando fuisse effossa, Agri-
cola in literas retulit. Porro
Glossopetrae magni in medici-
na usus habentur, quem non
tantum veteres praedicarunt:
sed et Melitenses publicis
programmatibus venditant.
et D. P’aulo ascribunt, qui
serpentum non exarmarit
tantum vim noxiam, sed
et in salutem mortalium
verterit, linquis in lapidem.
alexipharmacum mutatis.
Inde passim reperias auro
argentoque inclusam hanc
ut ita dicam, infimam
gemmarum: sive ut collo
appendatur; contra fascina
tiones nescio quas; sive ut
a Scypho insertis antidotum
bibatur contra venena. Ia
scilicet facti sunt homines,
ut quicquid specie aliqua
praestat, etiam vintute emi-
pere arbitrentur; communi
errore in naturalium rerum
arbitrio crviliumque. Inde
H

## Folio [49]r — 00067938:0089
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000089.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
tot de viribus gemmarum nar
rationes et maleria medica
fabulis inflata. Glossope
tras tamen non a terratan-
tum ambiente, sed et per se
posse arbitror, quod cornu cervi,
quod gammarorum lapilli ocu-
lifermes, quod cour fossile,
et dentes exe Schar seldensi
specu eruti, totaque Germania
expetiti in medicinam; sci-
licet non tantum colicae, et
faucium erosioni pustulis.
que ab acri humore excita-
tis mederi; sed et antus aci
dum naturae inimicum aggredi
ac sorbere; atque ita liberatis
spiritibas movere sudorem. Un-
de vis quaedam medica, quae
deinde a credulis usque adeo
in majus attollitur, ut ian, quae
malignitati lentae resistunt,
etiam praesentissimum vene
num in pocuto obtundere
aut prodere credantur.  Ex
omnibus autem Glossopetrae
usibus nuttum certiore mar-
bitron quam ad dentifricia
quod ex contusis pulvis du
ritie sua et quadam aspe-
ritate commendetur ac

## Folio [49]v — 00067938:0090
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000090.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 35 lines, status machine
dens denti minus noxius
videatur. F
Delemnilae sunt la De Belemnitis, Osteocolla, corallio,
pides a caculo dicti; dactus
li etiam idaei appellantur
sanconibus composita voce
ab Ephialte et sagitta, Alp.
Schos, quod contra noctis ludi-
bria et oppressiones valere
dicantur. Medici quidam
Lyncurium nominant, prae
sertim cum pellucet. Et
Jam diximus, passim pro-
pe Hildesiam, et prope Neo.
stadium ad Leinam inveniri.
Rigura est sagittae, nam ex
ampla radice plerumque
in aciem desinunt. Phere
omnibus a natura nest quae
dam quasi rima, qua sit ut
facilius in longitudinem dif.
findantur. Paleas ut succi
num allicit, intus terram, are
nam aut alium lapidem
claudit. Nitet plerumque
ut cornu, et saepe cornu
ustum olet, ut suspicio sit
intervenisse aliquid es anii s
mali regno. De cornu Hame
monis dictum est supra.
De Osteocella
ab. 
Strombitis, conchustis, trochitis, entrochis,
ebore fassili.
Maltinenenet spatro

## Folio [49a]r — 00067938:0091
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000091.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 6 lines, status machine
S
steocolla, quae Germanus
Item Alselda inter speculam
et oppidum petenti Embeccam.
Agnic lc.
ede

## Folio [49a]v — 00067938:0092
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000092.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 35 lines, status machine
dens denti minus nodeius
videatur. X
 AI. Dele
pides a ia
li etiam i
Saxconibus
ab Ephialti
Schos, quod
bria et op,
dicantur.
Lyncurium
sertim cum
jam dixin
pe Hildenia
stadium ad.
sigura est
ampla rac
in aciem 
omnibus a
dam quasi
facilius in
findantur.
num allici
nam aut
claudit. C
ut cornu;
ustum ole
intervenisse aliquid ex anus
mali regno.De cornuHame
monis dictum est supra.
De Osteocolla
ab. 
1
alsinenenet spatu
Tab

## Folio [50]r — 00067938:0093
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000093.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 34 lines, status machine
De Osteocolla, quae Germanis
Ossifraga dicitur s: Beinbruch:)
et ossis specie cum inclusa
velat medulla reperitur prope
Atfeldam; comperendinare adhuc
malim. Sn arena reperitur
forma interdum corallu, crassi-
tre brachie.
Ded quia generatim de
marinis exuviis lapide inclu
sis diximus et Glossopetram,
id est Carcharia dentem pecu
liariter exposimurs, placet
et lapides nostri tractus con-
chyliis faetos exchibere, ex dili
gentio in vicinia Medice Hildestremensis
observatis.
Strombites similis est co-
chleae aquatili: eoe amplo
enem in tenue, turbinis in-
star, deficit, in sprram a de-
oetra tortus. Is interdum est
brevis, interdum lonqus do-
drantem, intus candidus, ea
trinsecus terrae, in qua nasci
tur, colorem assumit. Reperi
Hildechemiu
tur in Galgenbergi Lapidiue:
nis, et in nova urbis parte,
cum fodiuntur cellae, in quibus
vinum cerevisiave recondi solet.
Item Alselda inter speculam
et oppidum petenti Embeccam.
Agnic 

## Folio [50]v — 00067938:0094
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000094.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 35 lines, status machine
Clenites Striatus est, omni
noque pectinis effigiem reprae
entat. Color ipsi plerumque
cinereus. Sn lapidicinis ultra
montem S. Mauritu Cleni
ensis
tes Stildesheim oris ceti figura,
est apud Gesner. pag. 165.
Myites, quia striatus non
e et, musculi speccem praese
fert sis duplax, oblongus et
pectinis modo rotundus; i hic
colore unereus repteritur in
in lapidicinis, tractus jam
diti: ille modo subfuscus,
modo subflavus, effoditur
Hildeshemensium
ea fossa moenium qua ad
septentriones spectat. Agrle
Onychites unquibus odora
tis, quos Graeci nominant Ony.
chas, fere similis, tam colore
quam figura, in lapidicinis
ibidem.
Ostracis lapis ea Ostreis,
quibus similis est, nomen
invenit. Duplea est, ma-
jor, qui lapidis specularis
modo fissilis, efsoditur eti
am ea fossa urbis: qua, ut
dixi, ad septentriones spe
ctat. Minor non longe ab
fannovera prope Lindam
pagun. Ag Major repe
ritur etiam in lapidicina

## Folio [51]r — 00067938:0095
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000095.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 32 lines, status machine
Galgenbergi, nec a veris ostreis
dissert.
13
orphyroides Purpurae in-
star aculeis clavatus, et co-
lore cinereus, invenitur in
fossa urbis, sed ut purpura,
turbinatus non est. bidem
alius reperitur, huic non
multum dissimiles, verunta-
men caret aculeis: trias
vero habet transversas.d
Conchites, qui in curvise
liris, ad scapulas redeunti.
bus  aurei coloris arma
tura decoratur, longus esse
solet palmos duos, latus
palmum.
Dequuntur figurae cum
adjecta eaplicatione qualicunque: (Fabula VY.)
l.
Conchites cinereus
Striatus.
I. Alius ejusdem coloris
et figurae, paulo minor:
TII. Myites anereus oblongus.
IV. Conchites rotundus
subflavus minimus et laevis.
V. Alius ejusdem coloris
paulo major.
VI. Myctes rotundus cine
N alti

## Folio [51]v — 00067938:0096
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000096.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 29 lines, status machine
reus, laevis, alium in sinu
suo fovens.
VII. Lapis subcinereus, cum
cochite rotundo, qui par
tim eoctat, parlim in eo
latet.
VIII. Conchytes cinereus et
laevis, cum medulla lapidea
qua pro lubitu potest ea
imi, et iterum imponc est
cochlites cum medulla abs
que medulla ) est ipsa
medulla Lapivea.
IX. onchites fuseus, stria-
tus et tenuis testae, fractus
terram negram in se con
tinet, hic a veris conchis
parum differt.
X. Ostraates cinereus et
laevis.
XI. Myites Rhomboides
subflavus, musculostriato
Rondeletinosimilis.
XII. Conchites rotundus et
laevis.
XIII. Conchites longus et
laevis subflavus.
XIV. Alius minor ejusdem
eoloris

## Folio [52]r — 00067938:0097
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000097.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
coloris et sigurae.
XV. s
Tenites parous cine
reus, tenuis testae, non
multum disserens a vero
pectine.
XVI.
Conchites magnus sub
flavus, rugatus, per trans-
versum enim strias a la
tere ad latus habet.
XVII. Lapis Cinereus, qui
totus ex conchis rotundis,
striatio et lavibus constat:
item Ammonis cornu nodo-
sum in eo conspicitur; Vo
catur a Ponslononotit. regn.
miner. Lapis Megaricus,
quia similes Capides olim
Megarae fuerunt essassi,
ea quibus, ut autor est
P’ausancas, fuit monumen
tum Phoronei, et multa ope-
ra in urbe Megarensium.
Agrie lib. VII. foss
Otrombites cinereus,
longus, constans ede mate-
ria lapidis satis duri
quo viae sternuntur. (Tab
l. Alius parous ejusdem
coloris.

## Folio [52]v — 00067938:0098
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000098.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 29 lines, status machine
Sulvus ea materia
lapidis calcarii non satis
duri.
IV. Flavus satis durues, eo
materia lapidis calcarii.
. Ea rubro flavescente
lavis et elegans, non ali
ter ac si a tornatore sa
etus esset.
VI. Ab illo subfigura 1.
magnitudine differt
VII. Etiam constat eac ma-
teria lapidis calcarii.
VIII. Strombites brevis (co-
Chlites) est lapis subfla-
vus, cochleae terrestrisi.
milis, constans esc mate
ria calcaria satis dura.
X.
Cochlites fuseus non
ita durus
L. Coeplites parous ejus:
dem coloris.
XI. Tubulites, est lapis
tubulum vermium exacte
referens.
XII. Conchites fuscus, lon-
guis et lavis cum vermi
um tubulis.

## Folio [53]r — 00067938:0099
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000099.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 29 lines, status machine
Lapis fuscus per medi-
um un duas partes diffibus,
cujus altera pars l. eschi
bet cochleam eleganter
Striatam, et eoctantem, al-
tera vero II. matricem ejes,
cui un conjunctione cochlea
instar formae includitur. Re
pertus in sabuleto. (F ab.
Massa lapidea fusei
coloris, in qua passim ma-
trices et cochleae striatae,
quarum parles partim
in ea latent, partim ve
ro exctant, satis elegan-
ter conspiciuntur, adeo
ut peritissimi sculptoris
manu melius non possit
ea sculpi. as Matrices sunt (a),
 cochlea vero ()
uanquam autem de
Frochilis, et multos Srochi-
tas continente Entrocho
aliquid iam ante allige.
rimus, placet tamen huc
oculis nostrates subjicere.
Prochites cum Lapide
Judaico finquet Agrietu)
cognationem habet, a rota

## Folio [53]v — 00067938:0100
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000100.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 35 lines, status machine
appellatus. Etenim cum ei
natura dederit cympani
figuram: ejus pars rotunda.
laevis est, utraque vero lata
habet quendam qua si modu
lum, a quo undique radii ad
extimam orbis partem, quae
ipsis loco est canthorum
procedunt ita eminentes,
ut striae fiant. Multum
variat quantitate, sed mi
nimus adeo parvus est, ut
maximus decupeo major sit.
Manimus vero est latus
digitum transversum: crassus
tertiam ejusdem partem, aut
amplues. Differt colore: nam
aut cinereus est, aut negre
cat, aut luteus est. Sed is
maqis propter contagionem
terrae talis esse solet. Intus
enim caeteris candidior. Omnis
fractus, lapidis Judaice instar
laevis est et nitet. Frangitur
autem similiter ut ille in
longum, latum, obliquum:
in acetum imposilus, ut
Astroites bullas agit: atque
etiam reperitur interdum,
qui se tanquam astroites
moveat de loco.
At ea trochitis non-
dum separatis constat
Entrochus, modo ea ternis,
modo

## Folio [53a]r — 00067938:0101
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000101.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 37 lines, status machine
modo ex quaternis, nunc vero
ex pluribus. Viceni enim sic
invencuntur conjuneti. Eus
duae sunt species: aut enim aequa
liter teres est: aut teres quidem,
sed pars ejus media tumet,
utrumque caput angustius
est. Cajus autem trL.
dic sunt eminentes
parte duo commillu
inesse cingulumr
detur: al cujus hur
cingulo, totique l
rochitae vero sic
tur, ut unius rai
antur in alterr
Entrochi quidem tr
lae, plerumque hum
habent radios. Lun
ro lapis informis
una cum Prochite
rotae in se contine.
quae in eo quasi q
diae, trochilis jar
remansit. Hos au
gignit hacconia a
muum, ultra mont
in commissuris m
cinereo candidi, et
glutinosa: eadem
dam et Eimbeccan
calculum frangit
urinae prodest.
In magna copia ame reperti
sunt, ea quibus rariores hic pono. (Fab. IX)
aFrochites minimus subfla.
vus. 2. Ejusdem coloris

## Folio [53a]v — 00067938:0102
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000102.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 3 lines, status machine
e
rm cisi
la

## Folio [54]r — 00067938:0103
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000103.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 38 lines, status machine
modo ex quaternis, nunc vero
ex pluribus. Viceni enim sic
invencuntur conjuneti. Gus
duae sunt species: aut enim aequa
liter teres est: aut leres quidem,
sed pars esus media tumet,
utrumque caput angustius
est. Cujus autem trochitae ra-
dic sunt eminentes, in eo, qua
parte duo commiltuntur; semper
inesse cingulum retortum vi-
detur: al cusus humiles, carent
cingulo, totique laeves sunt.
rochitae vero sic conjungun
tur, ut unius radu ingredi-
antur in alterius trias.
Entrochi quidem tumidi trochi-
la plerumque humiles admodum
habent radios. Cuin sape nume
ro lapis informis reperitur
una cum Prochite et Entrocho,
rotae in se continent siguram,
quae in eo quasi quaedam ra-
dia, trochitis jam abruptis,
remansit. Hos autem Cappides
gignit hacconia ad Hildesher
mium, ultra montem Mauriti,
in commissuris marmoris in
cinereo candidi, et in terra
glutinosa: eadem inter Alsel-
dam et Eimbeccam. Trochiles
calculum frangit, difficultati
urinae prodest.
On magna copia ame reperti
sunt, ea quibus rariores hic pono. (Fab. IX)
a Trochiles minimus subfla
vus. 2. Eusdem coloris
aulasdrm in

## Folio [54]v — 00067938:0104
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000104.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 35 lines, status machine
major. 3. Cinereus rotaefic
gura. A Parle media tume
scepte. S. Rosae figura. 6. Can-
didus et magnus radis emi
nentibus. . Magnitudine
priori similis, sed duplo
crassior. 8. Minimus colum
nae figura ferrante Impe-
rato apud Wosmi u saeo
p. 70. Columnetta. G Crassi:
tudine et longitu dine a
priori differt: forsan huc
est lapis ille Judaicus mi-
nor, qui in forma cylindro
similis, cujus mentio fit
apud Rulandum ea. Alchem.
p. 283. 10. unt figura penis
absque praeputio.
1. Entrochus parvus ex
duobus trochilis constans.
2. Prochiles ad latus alte-
regunctus. 3. Forma me-
dioeris est. 4. Rigricans,
cusus partes mediae conca-
vae, capita vero lument.
II. 1. Entrochus, eoc ternis Tro-
chitis, carens aingulo retor:
20. 2.3. Magnitudine
differunt a priori.
1. 1Constat ex quaternis.
2. Paulo major, eoc quibus
primus non habet tympane
figuram, sed ea ampla
radice in aciem abit. 3. Ex
mascimis subcandidis.

## Folio [55]r — 00067938:0105
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000105.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 28 lines, status machine
1. Exsquinis trochitis quo
rum primus caret ainqu
lo retorto. 2 et 3. Magni
tudine saltem differunt.
l. 1 Ex senis candidis, quo-
rum pars media tumet. Z Ci
nereus, quorum primus ha-
bet punctum emenens.
VII. Cx 8. ea quibus supremus
fractus, radiae vero cur-
va.
v. Eae candidis, partim
crassis, partim aliis alter
natim ita conjunetis.
IX. Exe 5. constat; verum supe-
rores duo maequaliter
alteris superinsident.
X. Lapis cinereus cumcte-
nite, cui adnatus trochi-
tes candidus, striatus.
XI. Conchites laevis, unereus,
rotundus, que in medio
habet circulum cum pun-
cto, et est radide Tro-
chitae abrupti.
A. Lapsis cenereus vanos
trochitas et entro-
hos in se continens.

## Folio [55]v — 00067938:0106
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000106.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 35 lines, status machine
Cbur quoque fossile eo
dem, quo Glossopetras alia
que marina, loco prope Lu
neburgum erui dictum est.
Ac de ebore quidem suspicio
venit aliquando non tam
ea Elephantis esse cornu
quam a Rosmari dente, Eque
scilicet marini aut similis
de phocarum ingentium ge-
nere animalis, (. Watrossen.)
quorum greges in Oceano se
plentrionali piscatoribus ba-
lenarum occurrunt, et parati
eoc dentibus capuli eburneis
etiam prastantiores, et cando
ris servantiores censentur.
Balenae vertebram petrifica
tam in Musaeo habet Lach-
mundus Medicus Aildesiensis.
XXNII. Conringuus mi- (De ossibus, maxilles, cranuis et dantibus
hi testis erit ex specubus no-
stris celeberrimis, Baumannia
no et Scharzseldensi, mari-
narum belluarum, aliorum
que ignoti orbis ancmali-
lium ossa integra frequen
ter erui, neutiquam ibina
ta, sed transtata illue
ea Oceano, violentia
aquarum. Et vero possum
ego, inquit, monstrare
volentibus
minoribus et majoribus, quae in antris
et alibi etiam apud nos inveniuntur.

## Folio [56]r — 00067938:0107
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000107.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 33 lines, status machine
N.
volentibus et crania et ma
rillas inferiores belluarum,
cum insertis dentibus, ut pe
nitus tollatur error de den-
tibus exterra natis. Addit
talia ossa interdum et rapida
vi Leince fluvii egesta esse.
Itaque nihil prohibet peregri
na animalia ad nos unda-
rum vi advectu esse, quanquam
Elephanti dentibus minus fidin;
nam ad Rosmarum refirri
posse, paulo ante judicavi.
uales forte fuerint, quos apud
Mexieum effossos tradunt, cum
nulli hodie in America Ele
phanti deprehendantur. Idem
de ponderosis illis dentibus
diverim, qui ad Elephantum
referuntur. Moschis Mammo:
te hoos dici, qua si belluarum
ossa, Witsenius tradit. Nec
tamen obstinate abnuerim,
vera Elephantorum ossa re
periri. Certe velut partem
Sibiae ea Scharz felsae antro
vidi. Sive olim latius sparsa
per orbem fuerint haec ani
malia quam hodie, mutata
aut ipsorum aut soli natura
sive aquarum impetu longissi.
me a patria abrepta credamus.

## Folio [56]v — 00067938:0108
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000108.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 33 lines, status machine
ANI. Et vero phocarum et Nar: LCur in antris his ossa animalium marinorum
Wallorum greges stabulari si
mul constat in cavitatibus
litoralium scopulorum, qua
lia esse potuerunt haec antra,
quo tempore huc Oceanus per-
veniebat. Cum vero terrestri.
um quoque animantium spo
lia deprehendantur; malim
Conringio assentiente vastae
inundationes colluviem credere,
quando aquae per anqusta fora
mina et specuum exitus adi-
tum un subterranea reperientes
quae advehebant, descrvere in
vestibalis. Verisimillimum enim
est orbem aquis mersum natu-
raliter detégi non potuisse.
nisi magna parte humoris
subterraneis locis recepta; qualis
erat in Hrerapoli Syriae hia-
tus immensae profunditatis
apud Lucianum de dea syria,
in quem stato anni die vici
nae gentes certatim aquam
quasi impletura frustra fun-
debant. In quo diluoii aquas
absorptas narrabant sacerdo.
tes, et populi credetant.
L. Cum cornua Monocer, de cornu monocerotis et ingenti
rotis, quibus passim superbie
et terrestrium commiata reperiantur.
animali Quedlinburgi effofso.

## Folio [57]r — 00067938:0109
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000109.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
bant olim conditoria rerum
Peregrinarum; et nunc quo
que plebeji oculi in stupo-
rem dantur; a piscibres septen-
trionalis Oceani esse demon-
stravit Sartolinus; credere
Fas est, unicormu fossile quod
nostrae quoque regiones prae
bent ejusdem originis fuisse.
Dissimulare tamen non opor
tet, Monocerotem quadru-
pedem equi magnitudine re-
periri a pud bgosinos, si cre-
dimus Hieronimo Lupoi et
Balthasari Tellesio, Lusitanis.
Terrestris quoque animalis
specuem magis referebat sce-
leton, in viceni nobis Qued
linburgi monte, Leunisien.
berga intra rupem anno
hujus seculi sexagesimo ter
tio detectum. Cum calcis ma
teria effoderetur. Sestis rei est
OH Gerikius, Magdeburgen-
sis Consul, qui nostrum aela
tem novis inventis ilustra
vit, primusque mortalium
antliam reperit, per quam
vasis aer educitur miraque.
spectacula ab inventore in
cornitus Ratisbonensibus anni

## Folio [57]v — 00067938:0110
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000110.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 37 lines, status machine
1653. coram (cesare edita sunt;
qu’à deinde a Roberto quoque
Boilio Anglo Corsiiorum in
Hibernia Comitis fratre pro
summo viri ingenio mirifice
exculta, novo experimentorum
thesauro locupletati sumus.
Gerisius igitur libro de Vacuo
edito, per occasionem narrat,
repertum Sceleton unicornis
in posteriore corporis parte,
ut bruta solent, reclinatum
capite vero sursum levato,
ante frontem gerens longe
extensum cornu quinque fere
ulnarum, crussitie cruris
humani, sed proportione
quadam decrescens. Sgnoran-
lia fossorum contritun. par-
ticulatimque extractum
est, postremo cornu cum ca-
pite et aliquibus costis, et
spina dorsi atque ossibus Prin.
cipi Abbatissae loci allata fu-
ere. Eadem ad me perscripta
sunt; additaque est sigura;
quam subjicere non alienum
erit (4) (Tabul. X.)
AAV. ed res admonet, ut de spe  Descriptio antri Scharte feldensio
cubus nostris distinctius di-
cam, nam ambus ipse sum
ingressus. Nimirum in Ducatus
et ossium in eo repertorum.)
X) Simile ingent animas Tidae prope Eedesburgum nuper repestum est in monte a limo
quaedam
cujus reliquiasinen immania ossa ajlud me sunt.
a

## Folio [57a]r — 00067938:0111
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000111.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 10 lines, status machine
a
Dens animaly marini Sida prope Stederburgum e colle limoso effossi.
m ev etrwime NNb
u
Sab
e
limo
X Scclander. Sc.
Figura Sceleti prope nurgum
osst.

## Folio [57a]v — 00067938:0112
# No recognised text on this page (recognized).

## Folio [58]r — 00067938:0113
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000113.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 33 lines, status machine
pruebenhagii extremo, qua
eoe Brunsvicensibus ad Phu-
ringos tenditur, un monte
ara est Scharfelda Comiti-
bus propriis olim habitata
historiae nostrae memorandis
Collis assurgit in vicinca
ubi vivo saxa, velut tem-
plum incisum. Inter collem
et arcem alius stat collit
paula minor, in quo antrum
est, quod incolae a nanis ap.
pellant. Credo, quod homini
non pymaeo intus rependum
est: et vulgi fabulis cantio-
nibus que antiquis memoran-
tur homunculi in accesois
montium cavernis habitantes,
immensarum opum custodes,
qualis Nibelungus nomina
tur in carmine quo sifridus
Corneus Wangionum Regis, si
credimus, filius celebratur.
Thoramen est in latere collis,
qua villam Schar seld respi-
cit, quo si oculos vertas, destra
Herzbergam. laeva Scharz sel
sam arcem habebis, et dua
longe dissita castella prospi-
cies in montibus gemellis, qui
Germanis dicuntur Gleichen,
id est pares. Porro antri in-
X

## Folio [58]v — 00067938:0114
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000114.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 33 lines, status machine
gressus est ulnarum circiter
quinque altitudine, latitudine
quindecims
trium et semis. Per  pedes
recta descenditur: ibi velut
atrium est, quod porro in mon-
tem ducit. Limo nigricante
vel fusco intectum est solum,
et in eo paululum progres
sis foramen occurrit, en su-
periore loco aerem admittens
seraginta ultra passibus ma-
nente latitudine contrahi.
tur altitudo, ubi pronum
incedere oportet. Inde rur.
sus aperitur, mox denuo
contrahitur locus. Postre
mo ad angustias ventum
est, ubi velut stiriae concre-
La, sed longius repere non
placuit. Nihil enim ultra
magnoxere visendum. osser
ri aiebant ductores, sed
sub ampliore fornice ad
rotundum foramen perve
neri, per quod un laxius
iterum spatium aditus de-
tur, ibi specus terminum
esse. Forro in toto antro
multa sunt saxorum frag
mina tenui crusta obducta
Si fodias suo primo limo
occurrit marga, un mollem

## Folio [59]r — 00067938:0115
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000115.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 34 lines, status machine
Capidem indurata octanum
aut duodenum pollicum strato
subtus terra est nigra, plena
que non tantum fragminibus
margae ac fomices, sed et mul
tis animalium ossibus ruptis
quidem fere aut dissectis,
sed ut partem corporis facile
distinguas. Dentes quoque
multiplices varii coloris et
scepe nitidi, et non raro por
tionibus maxillarum inserti;
aliqui tantae magnitudines,
ut ad nota nobis anima-
t csabul. SiC) Nb als in
lia referri non possint. ) sub
terra nigra flavuer est limus,
sed ossiuem expers et subtus
saxum, quod inguirentium
curiositatem finivit. In hoc
limo novissimo ipse vidi ma-
teriam alumini plumoso si
milem, quam incolae steno-
margam appellant, cui par
quiddam in minerarum qua
rundam ustionibus attolli
dictum est Facillime in pul-
verem abit fricando. Caeteron
vix quinquagenta annos
esse audio, quod antrum
Scharz seldense delectum
aut certe celebratum est.
em
e

## Folio [59]v — 00067938:0116
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000116.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 34 lines, status machine
Ex eo ossa ac dentes tota Ger-
mania in usum medicum cir.
cumferuntur; sed dum quisque
pro arbitrio sodit, jam fere ea
haustam intelligo angusto in
spatio materiam curiositatis.
NVuL Scharzfelda porro Rescriptio antri umana
in Hartica nostras valles
ingressi ad Luderi montem
venimus, quod oppidum est
Sodinarum haud expers. Suit
olim sedes Comitibus pro-
priis, quos nostra Historia
non silebit. Eligerodae per-
noctavimus. Postera die Brun-
lagam itum, ubi ferri minera
eliquatur, atque inde ad lo-
cum Rubeland. Ibi est Bu-
manni specus, quam nil so-
lis egentes vesperi ingressi
sumus. Prope Rubeland rur
dera spectantur veteris arcis
Bercheselt, quae viciniam olim
infestam habebat. Sunt et ser
rariae ibi, omnia Guelsebytani
iris. S’ost quae in edito
monte antrum est Dumanni
dictum, a primo exploratore;
ferri venas quaerente, quem
extincta lampade post aliquot
dierum errorem egressum non
diue superviaeisse ajunt. Et si
alii alia narrent. Ubi montem
et in eo contentorum:

## Folio [59a]r — 00067938:0117
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000117.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 25 lines, status machine
ascenderis, primum subitur Tabula XII. N
forniae naturalis. Inde ad si-
nistram non nihil descendenti
adi
illi
Cu
n et 1
dum
sed
a
erui
Cur
le
Gua
tiu
in
ar
inque
e
L
e
Sea
ne
sim
9a

## Folio [59a]r — 00067938:0118
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000118.jpg
# Model: k3-trocr@runs-615-epoch-5, run 617, 2026-10-30T12:51:04Z — 185 lines, status machine
Tabulae
erd
e
dergle
der
eiben. Daher sich zu
alt, da
D
eine Verble
t
ehalte
A
der Druc
icht, dergle
dergle
s
e
verbleibe
eine
Al
e
v
e
e
Marial.
e
eine arbeiten zu bringen. Paracelsis, quodus ratione` quamvis, quod sententium
g
sitione
d
worten, der
e
f
e
e
e
s
e
e
e
eine
l
e
eiben.
e
e
e
e
d
e
eibnit. (§. 15.) Nehmlich aber auf den
hundert seyn m
e
r
erhalten sich
e
v
verstehen.
d
e
e
e
e
e
e
e
e
d
ehalte.
e
e
e
g
hafft g
ehalte
d
d
t
e
S
e
hundert sey, und ich auch dari
g
d
haupten
d
esseinam
h
bilde: quod sententiae ratione affirmatam, quod sententium, qu
g
sitione
e
sitiones
e
diren auch im übrig
erclägern ipsa in yy aequationis verpfleget werden, verwundert. Paracels davon gela
eine neue
m
ich
e
dann ihrer conditionis quaerendum quaeremona §. 22. Duxidam qua
e
eine neue serie sich zu serie
eine neue
he
e
st
h auch zu Po
e
eine libert in puncto libert in cläg
e
s
s
e
e
e
e
haupten
e
e
e
e
e
e
e
e
eine libert in purels a
e
hafft Meinen
eine ma
e
e
ver
e
haupt und seine Z
e
u
e
e
e
s
u
e
an
e
e
der
d
st angelegenheit habe. Aufgleichsam solte das gelegenheiten sonderlich auf eine anstalt wort gelegenheit auff der vor dergle
e
s
e
e
haffen
hein
sitione
ich zu verständen. Man solte dann die summa parti originalis sey, quodquirte partibus, quodquam cogetiam, quamquariae, quamquaria, quamvis, quamviscessa, quamma
h
s
e
sitione
e
D
d
e
e
e
sitione
e
e
n
d
e
n
e
e
eine
e
e
s
sitione
e
e
e
e

## Folio [59a]v — 00067938:0119
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000119.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 9 lines, status machine
Ex eo ossa ac dentes tota set
mania in usum medicum cir.
cumferuntur; sed dum quisque
pra arbitrio sodit, jam tere ea
ascenderis, primum suditur
forniae naturalis. Inde ad si-
nistram non nihil descendenti
Tabula XII. N
9e

## Folio [60]r — 00067938:0120
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000120.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 32 lines, status machine
ascenderis, primum subitur
forniae naturalis. Inde ad si-
nistram non nihil descendenti
aditus antri occurrit, arctior
illis, quibres fodinarum cuni
culi eucunt; inde ex angusto
non sine difficultate eluctan-
Sabula XII.
dum est in locum amplum,
sed inaequalem, saxo non nihil
ab aquarum sedimentis in-
crustato stratum. Sotam spe-
cum in quinque cavitates ve-
lut lotidem antra, sed an-
gustiis communicantia par-
tiuntur. Inde transmissuro
in cavitatem sequentem, quae
amplissima est rupi acutae
inaequitandum erat, cui edc
eo nomen Catalli. Sed nunc
iter commodius redditum
est. Arupe descenditur per
scalam, atque inde utterius
penetratur, ibi aliquot ea
sacco columnas monstrant
tanquam stillicidio aquarum
formatas; et in una Mona-
cham in altera Mosen bicor-
nem videri se putant. Non
procul a Mose et alibi pas
sim occurrunt ossa belluarum,
et silices fluviatiles uno

## Folio [60]v — 00067938:0121
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000121.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 30 lines, status machine
velut caemento involuti. Qui
vero inpis antris monstran-
tur naturae lusus, imagina.
tionis auxilio egent: nam
ascensionem Christi saro ea
pressam ostendunt, et baptiste-
rium et furni similitudinem,
Organon quoque musicum, et
sylvam et nescio quae alia.
Porae cateris elegans est tabur
lae species in qua variae con
cretae figurae ac velut flores;
hisque interspersi lapille iar
cent incrustati; ut amygudali
nucleos, aut coriandri semina
saccaro obducta putes. Sunt
et stiriae anserini calami cras
sitiae varia longitudinis, ali-
quando tripedalis; quales si
franges radii apparent can
didi, crystallini a columnulae
ambitu ad auem tendentes,
quod etiam in belemnitis
observes stiriae quaedam etiam
ad calami modum cavae vi-
suntur. Ad sint et columnae
ingentes, in summa liberae,
que percussae ingentem so.
num, et velut campanarum
aemulum edunt. Caterum;

## Folio [61]r — 00067938:0122
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000122.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
 ut saxi naturam
contemplarer accuratius; jussi
Frusta quaedam abrumpi, quae dou
per otium examinarem. Ea con-
siderans reperi spathi esse genus,
non dissimile nostro fodinarum,
in quo et cavernulae, ingemmatura
quadam circum quaque obductae,
Luemadmodum jam supra nota
tum est. Illud vero memoratu
dignum visum est, saxum saxo
inclusum, quod manifeste ter-
minabatur crusta tenui obscure
flavescente, qualis a recenti aquae
illapsa lapidi inducitur, cui
deinde circumdatum erat novo
conteatu aliuo saxum, plane
geminum priori. Ut appareant
velut periodi, quales in arbori.
bas annos definuunt (: Slinius
pectines vocat:inter quiescente
scilicet natura, et post per no-
vam illuviem opus resumente
Sed maxime delec tavit uni fru-
sto, quod me vidente volenteque
in antro abruptum erat, in-
clusa pars ossis, tentura, su
perficiei solio et colore, denique
et guotu prorsus suo; ut abari-
mali fuisse nemo spectator
dubitare possit. Spithamae habet

## Folio [61]v — 00067938:0123
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000123.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 35 lines, status machine
longitudinem, et utrinque
apertum est, ut oculos alte
rutri foramini admotus videat
diem. Serius animadvertimus
quam ut in eodem loco reli-
quum ossis, et si quid aliud
belluae restare poterat, vestie
gare nobis liceret. (X)
LANVIIRes Terram inter et De succini natura et quodetiam
mare, lapidem inter et la
crymam arboris, ambiqua suc:
cinum est. Analysis chemica
minerali regno favet. Et oleum
inde petroleo cognatum pa:
ratur. Contra reperta intrs
folia, et muscus, et insecta
pro arboreo ortre pugnare cre
duntur. Sunt autem non nisi
residua lineamenta et velut
umbrae rei inclusae corpus ip.
sum dudum consumtum aperi-
entibus nusquam occurrit.
Hevelius qui Borussiae suae ver
lut hareditarium asseruit
Astronomiae decus, caetera quo.
que naturae consultus; ad bi-
tumen et gagatae similem na
turam inclinabat. Vidit li-
quidius adhuc et sigilli ca
pax. Libavius medicus uno
in frusto habuit et hanc
ambram: nam et su vocant:
(X) gnose hor rotabile quiu es videri ad huc difincte in eodem nerores carrem pette
facta.
in nostris terris reperiatur.)

## Folio [62]r — 00067938:0124
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000124.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 30 lines, status machine
et adnatam. illi alteram illam
odore pretiosam, quae vulgo
grisea dicitur, huc nigra erat.
Nuper quoque amtram odo-
riferum in Borussia erutam
intelligo. Verum ita non fi-
nita, sed translata quaestio est,
cum hujus quoque genus cgno
retur. Ad thermas Belliluca-
nas Galliae, fragmenta succi
ni lapidibus agnata reperit
descriptor, Et Goebelius me
Lanteriam, aliaque subterra-
nea succino ad haerentia vidit,
illud certum est, pene omne,
quod recens advenit, colliqi
turque, ut in Borussiae jo-
tissimum litoribus, quanquam
et pomeraniae Frisiaeque non
ignoretur, maris esse erecta-
mentum Htaque valde veri
simile est, ubi nune succinum
effoditur, obrutum arenis, olim
mare vicinum fuisse, Reper.
tum est autem non ita pri-
dem in insula Albis, cui a
Billa nomen, e regione Ham-
burgi cellam sut terra qa
ranti, et longius adhue a
mari ante aliquot annos

## Folio [62]v — 00067938:0125
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000125.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 33 lines, status machine
ingens massa succini eruta
est in villa praefecturae Blui
me nau, non longe ab Hanto-
vera, tempore Johariderici
Ducis. Circa Gartoviam, Illustris
Bernstorsii Ministri status
nostri Primarii oppidum, fre-
quentius succinum in. paludo:
sa ibi regione sodientibus oc-
currit, et varia indé parata,
ac inter caetera vasculum
satis amplum admiratus est
Eccardus.
AXVIII: ed caetera ingentium De mutationibus terrarum per flumina
naturae mutationum vesti-
gia non nihil tangamus, ha
bitatoribus fortasse antiqui
ora. Regytum Milo, Are
latensem agrum Rhodano de
beri Aristoteles et Seireshius
credunt. Sannius Suataviam
munus esse Boreae Rhenique
Certe flumina materiam ad.
vehentia spoliant superiores
terras, Frisiique quotidie no-
stris detrimentis ditantur.
Nec jam dico de insulis
natis, qualem sub Leone Jco.
nomache supra memoravimus,
horribili terrae motu incendio.
que crupisse; nec de fretis a
et de ruinarum ingentium apud nos vestigus.
S

## Folio [63]r — 00067938:0126
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000126.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 34 lines, status machine
mari effractis, qualia Gaditar
num et siculum jam Veteri.
bus jedicantur; nec de monti
bas subversis quemadmodum
factum est in ditione Bernen
si et in Villaci Alpibus; et
patrum memoria in Rheticis,
cum Slursii oppidum oppri-
meretur; et in Firmano ter-
ritorio cum mons a cryptis
dictus anno 1670 corruisset.
Quanquam et apud nos in
Glankenburqui tractus mon-
tibus et alibi passim mani-
festa sunt vestiqia ruina-
rum, horrentia aspectu, quo.
rum aliqua fluminidus im
putes; praesertim in loco Ros.
brap, ubi in procurrente seo
pulo ungulae si dus placet,
notam ostendunt impressam
rupi, unde in equo Regis
siliam cum amatore supra
Bodae fluminis terribiles ca
tarrhactas in oppositum mon
fabulantur
tem transiliisse poctantur tingunt
Dassim etiam lacus monstran
tur a ruines et terrae moti
bus nati. Ut de Asphaltite
sodomae, et lacu Dilati aliio-
6R ostraps und diae
diuintem aut du sout
S

## Folio [63]v — 00067938:0127
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000127.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 35 lines, status machine
que nil dicam. Steinhuden-
sem in nostro tractu inter
Leinam et visurgim vicini
subsidente terra emersisse
putant; quod illis facilius
credo, quam quod urbem illic
oppressum, jacere, et fluctuum
ejectamentis proditum quasi,
a majoribus acceptum poste
ris tradunt.
mutasse
L.IL. isurgim cursum in ivurgis prope Mindam montes perrupisse
Mindensi tractu, atque olim
se se infudisse paludibus a
mari illue usque porrectis,
et ab Oceano aditum ad mitten:
tibus; anchoramque etiam ma-
gnae navis ibi repertam inco-
lae tradunt; sed rupto monte
Fluvium decetrorsum postea
iter secisse. Quod et Chronica
quaedam Mindensia confirmant,
quorum tamen autoritati in
remotissimis parum tribuerm,
nisi praesenti aspectu firmen-
tur. Illud ne nune quidem
insolitum est, Errumpere ce
anum, aut repelli, aquasque
et terras invicem permutari.
Morinorum litus mariolim
immersum fuisse, et ubi
Vid egresia epe bola nac de re a dn. Schnidio, letlensi legato, tolmia Succorum ad le onitium seripta gallice,
quae nic inferenda iidetur.
videtur. Ad hanc usque urtem olim patudes
ab Oceano irrigui pertigisse dicuntur.)

## Folio [64]r — 00067938:0128
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000128.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 33 lines, status machine
S. Audomari sanum est Ocea
ni portum eatitisse Ortelius
et Chifletius ocribunt. Nec
Jam de Mordstrandiae inun.
datione in Holsatia, aut Bel
gica irruptione seculi superi
oris dicemus, aliisque antiqui
oribus cum mare visum est
repetere ius suum, ne pas
Sim obvia inculcemus.
. MMagis operae pretium LUo nunc Venetiarum et Principum
est in rem nostram easdem
apud Htalos mutationes reco-
gnoscere in Estensium ditione
quam Brunsvicensium ducum
majores tenuere; et vicino Lon-
gobardiae et Venetiarum tractu.
Et satis quidem veresimile est
et Adriatici litoris Venetias,
(. quae regionem olim significa
bant, non urbem:) et Aremo.
rici a Caesare memorati (ubi
hodie Vannes) nomine suo
communem originem ex pa
ludibus atque illo genere
terrarum fateri, quod hodie
Sarcones, Belga, Angli, Dani,
vocant Veen, Fenne, passim.
que siccatum un pascua abcit,
et foenum praebet, interdum
et Turfam. Quantam autem
Estensium regiones, ibi antiquissimit tem
poribus mare et paludes fuere. 

## Folio [64]v — 00067938:0129
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000129.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 32 lines, status machine
mutationem tempus attulerit
fidem facit oppositus histo-
riae praesens vultus rerum.
Constat magnam Adriatici
litoris partem olim mari
tectam, aut paludibus invi
am fuisse et qui Aquileqia
Bononiam tendetant magnoad
deatram fleau alim usos ap.
Paret. Onitio scilicet Padus et
Athesis caeteraeque illic Alpium
et Apennini ecconerationes non
dum ubique satis certis alveis
coercebantur; donec Marcus
scaurus manum ad movit. Ex
eo tempore certatum est cum
fluminibus opimique agri ea-
torti, qui passim Htalis poli-
cinia appellantur a paludi-
bus: ut Rhodigina illa ad
Athesin antiqua Estensium pos
seuco, ubi et sepulera majo.
rum un Vangadicia habuere.
Munc ars eo progessa et, ut
alicubi videas terram mari,
prata flumine depressiora, et
aquam velut in aere suspen-
sam cujus exundationem lon-
gissimur agger coircet. San
tum orbis facies mortalium
studio mutata est; ut magnam
habitationis suae partem genus

## Folio [65]r — 00067938:0130
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000130.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 32 lines, status machine
humanum credam ipsi sibi
debere; tametsi et castores,
industrium animal arte qua
dam sua aggeres et stagna
parare constet. Apud Patavis
nos, cum Monasterii S. Helenae
fundamenta locarentur, anco-
ram quandam repertam Signo-
ria testatur, et in aliis urbis
locis navium malos. Ut credi
bile sit, usque ad Euganeos
colles, quibus ara Mrestis et
Mons Silicis incumbunt, maris
aestuaria aut stagnantia in
exitu flumina pervenisse Ra-
venam ita describit strabo,
ut quis hodie posset urbem
Venetiarum, quasi perviam
mari lembisque  Talis adhuc
C’assiodoro fuit pro Theodorico
Rege scribenti. FInclinante
in Occidente Imperior eratibi
primaria statio Romanae clas.
sis et locarche sedes, quod com
mercio navigandi Graeciam, Hac
liae connecteret. Nunc mare
dudum oppletis cestrcariis re-
cessit; eandem que temporis
injuriam et Veneti liment:
quos sunt, qui remedii spe,
averso et fracto fluminum im-
petu, malum auxisse arbitrentur.

## Folio [65]v — 00067938:0131
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000131.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 32 lines, status machine
(. Ingentem velut lacum  Fontium Mutinensium miraculum
terra obrutum, imo urbe et
agro velut fornice opertum,
Ensigni naturae omnia verten-
tis miraculo subse senbit
Mutina, Estensium hodie
Principum sedes: nec aliquid
tota Longobardia temere se
offerat dignius describi. Ha-
bet scilicet Mutina, quod
nescie an alius erbis locus.
ut tota urbe et extra quo
que in vicino aliquous que
agro, ubilibet liceat sontem
facere. vivum, salientem,
perennem, et ut verbo dicam,
rivulum artificialem, cuine
detrahat astas, nec addat hy-
ems. Neque aliud postulant
Aquileges, quam putei fodiendi
locum, qui septuaginta pec
dum altitudine deprimitur
Et initio quidem ad decem
pedes rudera occurrunt vete
ris urbis, et tessellatum opus
stratatum olim platearum,
aliaque subinde antiquitatis
vestigia eruuntur. Santum
urbs suis ruinis et terris ad.
vectis crevit Inde simple
cerra quatuor aut quinque
eapotatat.

## Folio [66]r — 00067938:0132
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000132.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 34 lines, status machine
itesu
pedum; tum cgitur rudera.
in duodecim pedes, quasi ur
be plus semel subversa. Inde
creta, ut vorant Hali, id est
argilla tenaa, pedum XXIV.
terreni
Tum alia rrspecies, cui
valli nomen fecere, qua molim
detectam fuisse, radices arun-
dinum et fracidi stipites, et
nami truncique, et solia ar
borum et interspersa passim
conchylia fatentur. Congesta
est haec terra soliorum seu pecti-
num instar, pluresve Limbi si.
bi superstrati noscuntur, mani-
festo inter eos terrae purae et
fracidae materiae discrimine:
sub hoc vallo, cujus altitudo
rursus est XIV. pedum, terra
est argillosa iterum, ad quatuor
pedes multo priore tenacior.
Postremo miata arenae glarea
occurrit, murmurque auditur.
ingens et fremitus velut la
bentium aquarum. Sum vero
sosior ita sesparat, ut terebrae
insidens suae, allolli promte
possit. Nec mora, dum pergit
Ferrum, ecce aqua prorumpit
es solo; lentior primum, et
mista arenae, mode tanta vi,
ut vix, retracto homine, inse-

## Folio [66]v — 00067938:0133
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000133.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 33 lines, status machine
cuta assurgat ad summum
puter Labrum, indeque erum
pens continuum faciat proflur
entem, tecto sub terra came
ratoque lapidieus rivuls,
usque ad communem alveum
omnium fontium urbis, quem
canalem magnum appellant;
qui ad Panaram flumen ducil.
Haeccoram accepi vidique, quae
Bernardus Ramatzinus insi
gnis doctrinae Medicus apud
Mutinenses injustum opuscur
lum eleganti mechanicae pari.
ter et naturalis scientice spe-
Cimine
redegit.
t Additur tere.
bram cum aquas attingit, sem
per vi actam versus Ferrariam
declinare, quas illuc labentir
bus sub terra aquis in flumir
nis modum. Sed hoc minus
compertum haberi, aut potius
falsum esse Ramazzinues non
tavit. Hyeme non foditur
ob motestum putei calorem
quem suasi, ut imposterum
Thermometro explorent, ne
forte pro Antiperistasi sus
focantis in loco non pervio
aeris natura imponat. Aqua
purissima est, et prae caete.

## Folio [67]r — 00067938:0134
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000134.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
ris eoc fonte Abyssi, quem
vocant, hauritur non inse-
rior Nuceriana. Puteus se
mel factus, aeternum est bener
Sicium loci, tanta perenni
tate, ut nec labore hominum
exhauriri poluisse comper-
lum sit, quanquam saepe ten-
tatum constet. Impuerius alie
quando fluente aqua, dum
Forte imum putei os male
foratum aut postea opple-
tum est, bi non aliud reme
dium habetur aut requiritur
quam ut demissa per medias
aquas terebra repetat offici.
Urn.
II. De terrae stratis non FCausa horum fontium proditur.
difficilis conrectura est, pri.
mae glareae ex altioribus locis
in fusam aliquando argil.
lam; huic fortasse arundi-
neta et palustrem materiam
cum arboribus super incre-
visse, diuturno temporis
intervallo. Novo de inde
maximo impetu immensam.
argillae vim advectam. Huuc
inaedificatam veterem urbem,
subversam irraptione barta-
rorum atque abeo tempore

## Folio [67]v — 00067938:0135
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000135.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 33 lines, status machine
terreni molem pluviis torren-
Libus que crevisse. Scimus Ro:
mae nunc in Santheon Agrip.
pae descendi, in quod olim gra-
dibus aliquot ascendebatur:
remota non ita pridem terra,
ut ima columnarum. detege
rentur. Aquilejae audio plus
semel alternantes cum terra
ruinas deprehendi, quasi fa:
cie urbis toties mutata, sed
aquae salientis, quod diximus,
Mutrnense miraculum majus
negolium facessit. Qui flume.
nis labentis impetu eapelli
susprcantur, non satis atten
dunt, quanta vi opus sit ad
sontes continuos in altitudir
nem septuaginta pedum pro.
pellendos. Multo majore scili
cet necessaria velocitate, quam
lapis acquireret, la pous ex al
titudine eadem. Et si tanta
esset cursus pernicitas, non
utique sursum verteret dire
ctionem. Praeterea glarea are
nis que manifeste impeditur
Murmur certe non statima
cursu aquae est, sed qualicun-
que fluctuatione circa locum
profundum et cavum. Et quar.
quam exonerari aquam non
dubitem subterrances exitibus,

## Folio [68]r — 00067938:0136
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000136.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 33 lines, status machine
lente tamen fieri credendum
est; nullo alias hydrophuslacio
pro tanta latitudine ac celeri-
tate suffecturo. Iaque non
video, quid aliud restet, quam
vicino monte legi ingentem
Lacum; hunc antiquissimis
temporibus ad Locum urbis
pervenisse, ubi glarea fundo
incumbebat. Deinde super
miectam materiam per par-
tes ex ipso cacumine deve
itam, expleta demum cavi
tate, sed ita ut per inter-
valla lapillorum argillam
tenacem velut forhice susten-
tantium, communicatio aliqua
cum lacu salva perstaret. Un
de inaequali licet urbis solo,
ad ejusdem tamen horizontis
libellam ubique pervenit aqua,
eandem scilicet quae est lacus.
Nam superiore urbit loco pu-
tei per se exonerantur in
apertum, infra vero subter-
raneos exitus habent.
LIII. AbEstensi Longobardia Descriptio stratorum terrae soli Rostorpio
revocamur in Prunsvicen
sem tractum non absimili
ruina terrarum, cujus scepse
deprehensa vestigia sunt,
ensis propGottingam, mutinensi aliquo
modo similes.)

## Folio [68]v — 00067938:0137
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000137.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 32 lines, status machine
Sed illustre imprimis docu
mentum nuper vicinum
Goltinga Rostorsium. dedit,
nobilium olim Fynastanem
sedes. Rem ex Parochi, non
indocti Viri narratione huc
referre operae pretium est.
Incola loci puteum fieri cur
raverat. Primo humus con-
sueta frugifera duodecim pec
des alta perfossa est, deinde
negra eoe putresactis folus,
fibris, museo; multis referta
conchis, spatio unius pedis:
sub qua margam invenit pu-
tearius trium sere pedum alti
tudine, perviam canalibus
scaturiginosis, Huc usque
prima vice perductus est
puteus. Sed cum nuper men.
se Aprili anni supra octoge- 1b8b.
simum sexti aqua defecisset
altrus in profunde quaeritur
scaturigo. Ibi fossori iterum
effertur nigricans et graveo:
lens solum en putre factis
soliis, stipula, gramine, radi.
cumque fibris, multisque con-
chylus octonum pedum. den
sitate. Sub hoc demum, ubi
cergillosus incipit et lubri
cus fundus, in betulam of.

## Folio [69]r — 00067938:0138
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000138.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
fendit fere putrefactam
densanque abietem ad huc
integram; ea Transverso jacen-
tem cum radicitus suis, conis.
que non nellis ruxta reper-
tis. Nec dubium est vallem
arboribus consitam, cum non-
dum frequentia hominum
eacisa in his oris nemora
essent, illuvie aquarum per
intervalla redeunte, diversi
generis stratis oppletam;
cum et marga illic colles
abundent, et sibrae radicum
ac solia, manifesta spolia
sint astantium syvarum
Nunc locus ita editus est,
ut ingens ex imbritus in.
undatio, quae sese velut ru-
ptis nubibus quadriennio
ante effuderat, magno in de
pressioribus damna dato, ad
putei locum non pertigerit.
Nec memoratu indignum est,
in illo tractu nunc abietes
desiderari, tantum natura
loci mutaoit. Conchae non
ex bivalvium genere sunt
sed turbinatarum: nec du-
bitare sas est, veras esse, vi-
vo olim animali habitatas.

## Folio [69]v — 00067938:0139
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000139.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 30 lines, status machine
asam alias occurrunt De obrutis terra arboribus et fossili ligno.)
arbores obrulae, et fossile li-
gnum; quale in Umbria
repertum Franciscus Stellu
tus peculiari opera tracta
vit, nec limo Tantum mer.
sum, sed et sano obvolutum
scimus. Edc Chronico Mon-
tanorum Misruae constat,
fagum cum ramis et solis
in saxo cinereo durissimo
sub terra altitudine centum
et octogenta ulnarum reper
Jam et cornu uri in profun-
dissimis Thuringiae cavernis
Ruin et sudem in sepisusum
paratam occurrisse. Accepi
etiam die Februarii septimo
anni aera Christianae mille
simi sexentesmi quinqua.
gesimi sexti ad vallem
Jouchinmicam opidum Bo-
hemiae fodinis celetratum,
repertam in cunieulo a
Barbara Brulla coynominato
ad profunditatem centum.
et quinquaginta orguiarum
petrificatam quercum cum
radice ramisque. Fagus,
unde cotes fiebant ex ejus:

## Folio [70]r — 00067938:0140
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000140.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 30 lines, status machine
dem opidi fodinis septua
ginta orgyiarum profundi.
tate Gesnero et Albino jam
olim memorata est. Et nunc
deliberandum relinguo, an
in tam humili loco natam
arborem, deinde vertenda
in saxum materia oppres
sam; un ruptis terrae vete-
ris fornicibus ea montibus
cum massa ambiente in
cavitates de volutam pute-
mus. Sencamin Olitschuus,
mineralium egreques in daga-
tor, qui apud nostros rec
metallicae consultus mon
a Batavis Gubernator sodi.
narum in Orientalem Indi-
am missus praemature oiil,
inter colleclanea sua habere
mihi significavit, lapidem
ab Augustoburgo Misniae,
quem Schlamstein vocant
quasi ex limo productum
diceres, ubi in eodem frusto
ita expressa erant duo fo
lia, ut species discerneres,
unum que quercus alterum
salicis faterere. Neque ille
verorum eoc suis arboribus

## Folio [70]v — 00067938:0141
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000141.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 31 lines, status machine
Capsorum vestigia fuisse
dubitabat. Hunc acceperat
ab Ephippio vetere (Allen
Sattel) loco Bohemiae, ubi
etiam non procul Egra flu
nune integri arborum trun-
ci un sadeum versi dete
guntur. De Ebeno fossili
nostrate jam Cordus Agri.
eolae retulerat, Hildesheimi
intra terram aluminosam
esse lignum in lapidem
mulatum, idque in saaei
commissuris reperiri. Idem
habet in eadem terra alui
minosa lignum quernum petre
factum. Addit e regione arcis
Marreburgae collem esse ple-
num lapideis trabibus, qua
rum capita interdum emi-
nent. Esse vero perlongas acer
vatim positas, inque medio
earum terram colore nigrum.
de quibus tamen ego nil pro-
nentiare audeo, re nondum
satis excussa. Agricola ad
saxcum: genus inclinat. Con
ringeus, eos qui coram inspe-
xere lignis potius ascripsisse
refert, quod addit Agricola,
ferro aut alio lapide per

## Folio [71]r — 00067938:0142
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000142.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 29 lines, status machine
cussas trabes, quemad modum
et Ostraciten ejusdem loci,
cornu usti virus olere; id cui
rei tribuam non satis scca;
nam in est aliquando et mine-
ralibus odor, ex animali aut
vegetabili regno. Et, ne uri-
nesum queddam spirantes
referam sulphureas aquas,
locaque ubi sal en coquitur,
scimus saxum esse violas
olens prope Altenbergam,
Sodinis stanni celebrem, ac
prope dilesiacam Her Zber.
gam. Et fossoribus constat
Coboltum, unde Bismuthum,
Eafera et Arsenicum paran-
tur, s: ex uno lapide omnia 
quodam allii odore in epsa
vena prodi. Unde aliquan-
de suspicatus sum ea Rnob.
Lochio, quod Germanis allium
est, corruptum Cobolti no-
men.
L.V. aterum et sub Sursa. de turfa ejusque origine. )
quae non procul Hanovera Cella-
que effoditur in rerendiusin
veteres passim arborum trunci
reperiuntur, et velut silamenta

## Folio [71]v — 00067938:0143
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000143.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 30 lines, status machine
Ligni. Porfae autem non terra
est, sed materiae vegetabilis
colluvies, forte ex erica mus
co, gramine, radicibus arun-
dinibus que terrae paludosae
postremo siccatis longissimo
tempore concreta. Nec video,
cur sulphur et bitumen
huic magis, quam caeteris
soci alimentis inesse necesse
sit; Et si aliquibus speciebus
admista esse possint. Torsae
artificialis genus coriariis
ex corlicum quernorum relir
quiis domi suae naseitur. Vix
apuo nos hominis altitudinem
eacedit, ustilis materiae stratum;
Eacisam renasci nondum com–
pertum, et si aquae advehant
in vicinis Locis jam natam.
Muggenbergae in Minia ad
negrae aqua rivum quarta
orquia venam ferri dedit.
eaque perfracta apparuit
ustilis cespes. Chaucipra
Aeri, Frisii, Cimbri, Belgae
Picardi, Sursa utuntur
nec in Anglia deesse audio;
non magis quam sud eu ob
rutas arbores, quas ibi

## Folio [72]r — 00067938:0144
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000144.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 29 lines, status machine
Mossuood vocant, quasi
lignum sub Musco. Adeo
non soli populorum terram
nostram urmus, quod s’li
neus eae probravit. Videntur
usum homines ab incenduis
didicisse, quae aliquando late
vagantur per hoc soli
genus, diu que durant, quale
sicca aestate vioe mensis spa
tio restinctum annales Dre-
mepses memorant anno
seculi a Christo duodecimi
septua gesime octavo. Non
omnes tamen sursa eadem
natura: apud seclandes pel-
gas Darria maris ejectamen
tum est, cujus cineribus sal
vescus elici potest, quod ali-
quamdiu prohibitum, ne ter-
ra firmitatem coercendo ma-
ri necessariam fodiendo amit.
teret. Carolus V. Pauperum
precibus rursus indulsit. In
Batavis vasti passim Campi-
quos veenas vocant, ubi re-
mota crusta ad materiam
sirfae subterraneam perveni
ur, limosa specie ob aquarum

## Folio [72]v — 00067938:0145
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000145.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 30 lines, status machine
admistionem. Hanc haustam
ver solum eatendunt, et hu-
morem pedibus interjecto as-
sere exeprimunt, ad justae con-
sistentiae firmitatem: inde
un paralle le pipeda seu la
teres sectam formant, sole-
que siccant; et ventis, adt
usum urendi. Qui terram
publicam tursae commercio
sibi vendicant, pro fructu
paucorum annorum perpe
treum sibi onus quaerunt sol.
vendi de agro inutili Census.
Longum esset expectare dum
torsa renascatur orbe alio,
post Platonicam rerum re
volutionem. Locum ejus n
terim aqua opplet peludosa,
nec prossutura cum abduu
non possit. Ilaque que ne-
en
gotium se suscipiunt, ita
calculos ponere debent, ut
praesentanea utilitas non
impensis tantum, sed et son
ti sufficere possit, eujus
usura annuum canonem
eacedat. Sursa, quae pasim
per Chaueos et Cheruscos et

## Folio [73]r — 00067938:0146
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000146.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 30 lines, status machine
Dructeros et Moninos uritur
se seque ad domum fluvium ex
tendit, plerumque in aperto est.
Nec abhorreo a probabili con-
jectura inundationum esse soe-
tume Tempe semi siccato post
aquarum illuvium solo, tenuis
erisae rudimenta velut velu
tum increvere. Mox nova
inundatio, novique limi subti-
le sedimentum, rursusque in
hoc ericae novae stamina ducta;
donec post multus annorum
vicissitudines, in praesentem
crussitiem ustilis cespes au
geretur. cessantibus tandem
incrementis, ea quo flumina
sibi viam magis magisque ex
cavantia, aliquando et coerci.
la humano ladore, certiore
jam alveo fluere coepere Con
firmant Hypothesin plaggae,
id est superior terrae crusta a
nostris West falisque ruricolis
denudato satulo ericetorum
abscissa, partim ad agrosste-
riles ut cunque emendandos,
partim in foci usum. Iaque
ustilis est ericae superficies,
ob terram plantulis herbescen-

## Folio [73]v — 00067938:0147
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000147.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 34 lines, status machine
tibus interstinctam; tursa
autem velut replicatione plaggatum
accrevit.
In Luneburgensi quoque (Arborum strages sub terra.)
agro et alibi nobis sub argil-
la latent arbores integrae
vel fractae. Et memorabile
est, fere uno situ iacere ple
rasque, radice inter septen-
trionem et occasum, cacumi-
ne inter Orientem et meri-
diem porrectis. Idemque no
tavit Bootius Brugensis de
patria sua: scilicet in fun-
dis nonnullis, dum ad decem
aut etiam viginti ulnas sodi
tur, integras reperiri sglvas,
terra obrutas; agnosci exacte
speciem arborum, et in solio.
rum serie annos distinqui;
truncos et folia pro carbo.
nibus adhiberi, et arborum
cacumina ad orientem verti
Similia de Prisia memorantur
et Groningano tractut) taque
credunt viri docti, ante om-
nem annalium memoriam;
Oceanum astre et Cacia Cau-
roque ventis surentem, qui
bus nunc quoque haec litora
infestantur magna viirrui
(X) Idem ego nuper in effossione Canalis Herrensusarii observavi. Ubi integrae quercus in imo
initisu
fundo ad radicum disractae eodem sita jacentes, appatebunt.

## Folio [74]r — 00067938:0148
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000148.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 45 lines, status machine
m
pisse terris, unoque impetu
totam hanc inferiorem Ger-
maniam invecta materia
obruisse; quam cum ea al
tiore loco venisse necesse sit,
crediderim promontorium ali-
quod aut naturales aggeres
esc argilla mari objectos, et
tandem perfractos huc in
cubuisse ().
AL.I. Cum Amstelodami Enumeratio stratorum terrae Amstelodum
aliquando puteus foderetur
ad ducentorum et triginta
duorum pedum profundita.
tem, hae species terrarum
ordine oblatae sunt: Hor-
tensis terrae pedes septem,
torfa novem argillae novem
arena octo, terrae quatuor
argilla decem, terrae rursus
quatuor, arenae, super qua
domus illic sistucantur, pedes
decem, argillae duo, sabulonis
albi quatuor, siccae terrae
quinque, turbidae unus, are-
nae quatuordeum, argillae
arenariae tres, arenae cum
argilla miatae quinque arenae
marinis conchyluis minetae
quatuor. Tum fundus argillae
in patei fossione obserdata.
e
ima vo
docuere propestrunces ingentia ossa belluatum
tnua cervina et capita homi
prosternentis testesesant.
Avicantem contracium in molo dicti Caralis fundo appatuit, uditranci
adhuc s
ibi deje
sua infixa et a
laet dif
5
marinarum, pyrites ec
petteracta ditudu oara mper

## Folio [74]v — 00067938:0149
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000149.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 30 lines, status machine
ad centum et duorum pedum
prosunditatem; postremo tri
ginta et unees sabulonis pec
des; Ubi fossio desit. Iator
Sa semel occurrit, terra quine
quies, argilla rursus quinqules
arena plus series, conchylia
semel. Credibile est olim sunc
dum maris suisse, ubi nunc
conchylia jacent ad centum
amplius pedum profundita:
tem. Huic fundo reciprocatae
inundationes, ruinaeque tot
strata argillae arenaeque in
veaere, dum interim terrae sedi
menta interiecti temporis mo-
ra nascebantur. Sic repulsum
mare cesoit ad tempus, sed
postea peris sui tenax, se se
iterum ruptis aggeribus un ter
ras infudit, sylvasque pro-
stravit, quarum nunc rainae
a sodientidus deteguntur. Na
rerum natura praestat no-
bis Historiae vicem. Historia
autem nostra hanc contra
gratiam naturae rependit,
ne praeclara ejes opera,
quae nobis adhuc patent
posteris ignorentur.

## Folio [75]r — 00067938:0150
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000150.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 6 lines, status machine
13
15
10
eeeeeea
7
 2O

## Folio [75]v — 00067938:0151
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000151.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 8 lines, status machine
1
.
1 1. 11 . 1  CB GBB    G  B EPB BB  BB P B E  B B  B     1B. 512 12PH(3.  1 121 1 5 1 1 B G111 3 B 7 P 711 41 , 1. 111 1611 11
l
D
.2
e
22

## Folio  -  — 00067938:0152
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000152.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 1 line, status machine
20

## Folio  -  — 00067938:0153
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000153.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 6 lines, status machine
.
ee eeeeeee
22
3
te
L

## Folio  -  — 00067938:0154
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000154.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 7 lines, status machine
A.     BBB B BE B B HIB   III   (   
e
e t
15
eeeeeeeeeeeeeeeeeet e
eeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeee
2 LO +d 2 2. L 22

## Folio  -  — 00067938:0155
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000155.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 8 lines, status machine
se
neret
s
l
a
e
MIIII
ie st (111 (Ct1   s tCtt tB(BIL IC ( i 

## Folio  -  — 00067938:0156
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/00067938/jpgs/default/00000156.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 39, 2026-08-27T09:55:26Z — 8 lines, status machine
e
e
e
e
-
e
a
e