# Leibniz Legible — https://leibnizlegible.com
# Work: https://leibnizlegible.com/work/805153551
# Title: [De Re Metallica, Hoc Est, De Origine, Varietate, & Natura Corporum Metallicorum, Lapidum, Gemmarum, atque aliarum, quae ex fodinis eruuntur, rerum, ad Medicinae usum deseruientium, Libri III. Autore Christophoro Encelio Salueldensi] De Re Metallica, Hoc Est, De Origine, Varietate, & Natura Corporum Metallicorum, Lapidum, Gemmarum, atq[ue] aliarum, quæ ex fodinis eruuntur, rerum, ad Medicinæ usum deseruientium, Libri III. Autore Christophoro Encelio Salueldensi. (shelfmark Leibn. Marg. 57)
# Original at the GWLB: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/resolve?id=805153551
# Lines: 8,468 recognised on 305 of 305 pages, mean confidence 0.90
# Machine transcription. Not an edition. Errors are expected: about 8% character error rate on Latin and French lines, higher on German.
# Licence: CC BY 4.0, Leibniz Legible. Machine output: do not ingest it as verified text; keep this provenance with the text.
# Wording rule: say "the machine reads it as …", never "Leibniz wrote".
# After the first blank line, page by page: a "## Folio <label> — <page id>" line ("## Canvas <n>" where no folio label is recorded), "# " lines naming its source image and model, then its recognised lines in reading order, one per line.

## Folio  -  — 805153551:0001
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000001.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 3 lines, status machine
GypIIISISiTMIHIIIIIMIIMIIGIHIIIIMIIIII
e 
Ignatur: Lcib

## Folio  -  — 805153551:0002
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000002.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 3 lines, status machine
e
atur: Leibon. Marg. 
eeeeeeee

## Folio  -  — 805153551:0003
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000003.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 2 lines, status machine
t 6n. Plarq. 5,
tttttettettttttte ett asdttuttt1 11 11 tt1111t1t)utt

## Folio  -  — 805153551:0004
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000004.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 7 lines, status machine
lAIIIHIII
M sss
lfis
s
WLHELMLEIBNIZBIE
He Lavve
ee

## Folio  -  — 805153551:0005
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000005.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 2 lines, status machine
atur: Leitn. Nar9. 57, 15)
eeeee

## Folio  -  — 805153551:0006
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000006.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 4 lines, status machine
tattsitastoiseit tis
umsmienenur dave
CHEL
cior

## Folio  -  — 805153551:0007
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000007.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 3 lines, status machine
Mssttet ris
alur: Leibn. Mar9. 57, (7)
eeeea

## Folio  -  — 805153551:0008
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000008.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 4 lines, status machine
lMststttAttttttsttt ttsMttttctStcttAssMttBMHlASBAtBMABsMMABBMBISAMBII
norem eoireore
natur: Leiton. Mar9. 57.
eeee

## Folio  -  — 805153551:0009
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000009.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 15 lines, status machine
lu aL
L a
CA H OC ES P DEOR IGTHE,
Varietate, _Nlatura Corporum
Metallicorum, L apidum. Cemmarum, atq alia-
rum, quae exfodinis cruunur, rerum, ad
Medicinae usum deseruiemium.
LIB R 1 111.
Autore
eHR ISTOPHORO Entzelt
Encelio Salueldensi.
Cumpriuileoo imper.
atini Tocell
lamburu
eseleco dfletilmo

## Folio  -  — 805153551:0010
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000010.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 4 lines, status machine
Behe
rIAN
RF. CTA
Msuttttii

## Folio  -  — 805153551:0011
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000011.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 27 lines, status machine
GTTRIBTIANO ECE.
NOLPHO CIVI FRAHCOEOKO
ciano. Amico suo. Philippus
ti
e
s
Tclanthon Salutem
Dicit.
_O N E S Y IS STMB
vir ecamice charil
time, Lcli dissimi.
6
Alitudo est artiti
elcum, ut lurilcon
Culti dicunt: tan
menstudia inquirentium naturam
inedioeri diliventia iuvanda eE
ornanda Tunc. Scriplie autem de
Metallis R eorum generarione et
marietare quida Salueldensis, Ctri
Rophorus lncelius, nonutcertet
cumviro doctilsimo d ingenio.
Essimo Ceoroio Aoricola, Pec Ut
luo aliquo labore Audia philolo.
phica adliuvet. Id opus edi opras
mus. quare te valde oro, ut veltuis
a

## Folio  -  — 805153551:0012
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000012.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 12 lines, status machine
erpis excudas, vel consilium editio
nis adliuues. Opinor line detrimen
1o excudi posle: cum mutei tixc
-D
xhixlica libenter levant. d diligen
ciahuius Christophori sic Cingula-
ris. lulca certe deprehendie, qua
nulquam apud alios leountur.
Duare te etiam atque etiam oro
uthranc cdlicionem adiuues. Bene
Vale. Diero. Auoucti.
AnnO155I

## Folio  -  — 805153551:0013
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000013.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 77 lines, status machine
N DEZ
YNDEA RELVML Amin
uerborum, quae 10c.
operetradunur.
absinchites.
Achates
Aconitum herba
Adamas
Adarces
Res seucuprum
Resustum
aeris arueo
Aerisstos
Aeris squama
Retites
Alabastria
Alabastrites
Albertus credulus
Alectorius
Alosamhus
alsines unould
alumem
e14.
152.
230
45.
82.55.
49.
51.
api  112. 168.
coloris plumbet
coloris cincracei e
ruffi
205. Argehtispuma
ibi. Aroilla
31. Artis
206. Asestos
107. asphalton
278. AssuS
97. Asteria remma
Alumen plumo sun 203. asthmatis remedia 237.
aluum sistentia.
amandinus
ambra
amethystus
amiamus lapis
2370
260. Lestrios
108. Astroitis
46
254. Atramemu librariu 144
213. Atramentum sutoriit 73.
Amuleta 26Z, 264, 271.
Aphroselinon 202, 247.
rabicuslapis
100.
Cx AraneO C 19.
ibi. Aroenum
269. Areentum uiuum
277. arsentum tude, colorn
rubei
16
17.
19.
colorisnieri
coloris purpurei ibi.
2C
230. tetta eota
2.
213.
2.
224
188
160
208.
242
208.

## Folio  -  — 805153551:0014
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000014.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 65 lines, status machine
IN DF Z
auxipiomentum gr. 95. Calaminaris lapis 1AS.
Rurum.
13. Calculi vesicae remedi-
Aurum in capitulis piscit
una
um 1623218. 2375
14. Calculiremedia 211. 212.
Rurum silius natura 3.
B.
218, 226, 236.
Calxuiua
Basiliscus ex calli ouona. ex Cancrolavis
scitur
244. Carbunculus
Basilisci siluestris descri. Carchedoniur
ptio
Baurach
Basthardum
Bazaar lapis
Fornllus
Perylli polit
Bitumen
Bonosa
BOraX
Botrrites
Buso
Cachris quercina
244. Carpa Carpio
109 Carpionis laxie
196. Caromarina
235 Catochites
250. Ceraunia
ibi ex Cerui partibus reme-
188. dia
244.
Ccruilachrrma
220. Cerussa
25. 33. Ceraunias
220. Caralium
Cercum
Chalcitis
238 Chelydri
Cadmia factitia 36. 37. Chelidoniasmm
Cadmia natiua 32. 35. 4. Chelonitides
Cadmia terVA
C aliais
A7. 207. Chelidonius
35. Chimistarum error, 64
234. Corallium.
246c
18.
150
ibe
152.
248.
08
136.
109
58
149.
e
229
229
1580

## Folio  -  — 805153551:0015
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000015.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 71 lines, status machine
ND EX.
Chrysolithus
Chrysolampis
Chrysoprasus
Chrysocolla
Cinnabaris
eet decbsob
210.120. Dionysias
126: 127. Diphrroes
Cinissarmenticius 148. Drachates
Ciralium.
Cobaltum
Caeruleum
Coitus diversitas
Colcotar
Collrrion
250. Draconites pehom
33. Dysenteria remeda
1220
239.
80. Echices
1g0.
Comitialib. utilia 197. 21
220, 224, 236, 238.
Concha marearitise
ra
215.
Conchatornatilis 229.
Conceptum iuuantia 237.
246. 253. 260.
echites
Echidna
Lobtito
Encaumae
Envaros
Epaticonducentia 2410
Epilepsie remedia 230.
Corlatificantia 253.
Corneolus
C05
Cosocularis
Cosolearia
Cropodina
Crystallus
Curalium
Cystcolithos
266.
269.
2700
246066
rinaceiieeur
Furcostriata
ibi. Fectotem
221. Fabamaris
202. Ferrum
159. LIX
135. Eloeunta
2420
bc
Se
7.
2210
150
230. Stadondato
ec
bic
2320
285
72
1450
235

## Folio  -  — 805153551:0016
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000016.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 67 lines, status machine
Flos asiae Petrae
Flossalis
Fluores
E D F L-
267. Clessarii
207. Glesinca
156. Cranatus
Fluxus sansumis reme. Cratiam ex amorem con
dia
2210 265.
Fulioo pictoria
Punduli cemma
Funsusmarinus
Craeates
Craetes
Galena
Calactites
cralaxia
ciliantia 265. 271.
144. Cypsum
147
217. Crpsum optimum 148.
1531
FI.
ETalcVoneS aueS 149. 150.
180. 198. Halcyonium
232. Haematites
249
268, 2519
66. Flaemorrhoidu cur a 202.
204. Helcysma
205. Heliotropium
e
260
Galli syluestris sema 242 Heracleus lapis 173. 270
Caramantites
Garum
251. Hyacinthus
107. Hndri
Gehenna Salamadrae 214 Hyeniae remmae
cemma Veneris
Cremmonida
154.
255. Iaspis
Georsii Vallae enco. Actericiae remedia
mion
18. Indicum
Germania omnium metal Infans deformis
lorum ferax
36. Iris
Glacies Mariae 1+8 200. Tris gemmo
Glastum
Clessum
Eilessaria
125. 1820 Iscultos
162. Judaicus lapis
5
8d
1950
52
S
262
2370
208
207
14
aC1

## Folio  -  — 805153551:0017
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000017.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 65 lines, status machine
dacerta
Lapis daemonis
Lapis limae
Lapis specularis
Lapis Vulcani
Lemniaterra
Lemnos insula
Lepram curantia
L.CuCOBASEd
I N DEZ.
219. Maredritarum conces
208. Ptus 216. Uires 217.
200. Marearitae sactitiae 217.
200. Medea semma
132. Melanteria
232. Melancoryphus
258. Melitites
204. Memphites lapis
Lithanchrax 185, 187. Metallorum oriso
Luna aroentum
Luxinum iecur
Lupusceruarius
Luchnites
Lrdiuslapis
Loncis lapis
Loncurius
MagneS
Magra
24)0
160. Mineralium diuisio
242. Minium
25. Misu
242. Noera
209. Molochites
252. Molybdena
270. Morochthus
209. MurIa
159. 210. Naphtha
50
Naturain viscerib. ter-
173. raenesociosa
132. Niciana terra
Marchasita aurea 256. Nil
Marchasita
Maredrita
2670
247. Medicamentum psori
99 COn
Leucographis 204. 205. Mercurius
Lithodendron
Lolioes
LVNX
ibi.
25. Titrum
215. Nitri Ruma
32C
33
2340
204
130
161
6
205.
106
189, 191.

## Folio  -  — 805153551:0018
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000018.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 58 lines, status machine
Octrae
A D F X
Placodis
n8. Plumbum
59, 60.610
Oculos recreantia 257. Plumbi veneratio
258,260. Plumbavo
Officinarum negliren- Pompholix
tia
Onichitis
OnVX
Onxx semma
Opalus
Ophites
35. 96. Pumex
Os de cordecerui
Ostracitis
Ostracia
38. Pyrena
205. Prrites
261. PyropuS
224.
236. Ouandros
39, 226. Ouercina una
Ouahrpneumia
Paderota
248.
226. Ouirites
246.
Rubeta
161. Rubetarum cemma
Fartum alleurantia 230. Rubrica sinopica
233. 237. 263. Rubrica fabrilis
Perca cemma
Phthisis remedia
Phaenicites
Thronus
Physemata
enientis
Pituitae cura
vissasphaltum
217.
236. Sapiu
242. Sagda lapis
212. Sagda lienum trahit es
220. Sat
216. Sal Alexandrinum 106
1s. Sal alcali
205. Sal marinune
150. Sal petrosum
185
e
2G. 26. 27.
28, 29, 30
d
ibid
4
Per

## Folio  -  — 805153551:0019
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000019.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 87 lines, status machine
1
91
161
8i
90
vo
10
90
30
Si
8t
salistios
Samius lapis
Sandaraca
Sapphirus
Sarcophaes
Sardacemma
Sardastros
Serdius lapis
Sardonix
daura
N D F 
107 Sponce
240 Spongarum lopis 226
04 Spuma maris
265 Spuma lun
267 Stannum.
Saximedulla
Saxum cornutum
scoria
Schistus
Selenites
Sclenites lapis
Sideritis lapis
Silex
240 Stomachuspiscis
ibi. Stomona
Smaraedus
Smrris
Spathum
Spermacete
spodiom
200
235
au Stranculationis uulua
157 Sulphur
iS. Sulphur apyron
197
10
268 SuccinuM 183, 198, 194
84 Synephites
20 Syphar
72
20, 21.47 Tcrebinthizusa
247 Terra Cimolia
173 TerraChia
a8 Terraampelitis
268 Terra Fretriadis
Silexhabens vestiea Testae fornacea
lupi
14
249 Stercuspasserinum 98
251 Stibium
Saurites cemma 219220 cura
Saxa
Sory
sit
e
215 Terra Lemnia
250 Terra Mclia
270 Terra Somia
158 Terra Sclinusia
204
224
265
342
240
243
139
244
37
24
14
14
107 Terrasiata 1L 131.
err
51C.

## Folio  -  — 805153551:0020
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000020.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 56 lines, status machine
Terrae varia
Ferrauiridis
Thecolithos
e D P X
n4 INDEZ GF R M A =
120. nicarum Dictionum
212
Thracias lapis 185. 194.
huiusoperis.
Thurinciae laus ny. Voler Revn
Thrites
Eopazion
Prichrus
Tripolis lapis
Turchus
209. Qlgetstern
262. QIlabasterstern
169. 172. utul
143. UmethysE
264. Ultter
Varia remedia simpli.
cia
Bercteote
237. Derablave
eotra Venena remediaz2o Bergrocel
222, 224, 236, 237. 258. Derdsalis
ripera
231. Berggrim
Viperaru eeneratio 222. Dercgelb
Viride aeris
vitriolum
52 Bernstern
93. 74. ZIS
Viceraemolliemia 238. Zirdhan
Embilicus Veneris 270. Dleterts
engula alsines
vaiones
pupa
to
220. DleiwerB
215. Dluestem
230. Zonscem
rulua ex sedis prociden Brachbun
eta remedia 224, 236. Zrad uogel
Cnuurotel
1. do61 63
80
205.
34
00
0
30
243
b1.
34.
LB

## Folio  -  — 805153551:0021
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000021.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 70 lines, status machine
Da
Regiiter:
alpuein DOEH. 227. Bip8
CarPH
Carpienscexn
Cinnober
coblt
Conterser
corneot.
Demant
Dinten
501
D
onnerstern
tEgleo
seisen
iβ1ogel
218. OlaB eB
Ibi. Olede
129. Blimmer
33. 60loF
60. Granatlin
266. Brimspan
Bulden ert
244. nse
243. Zamer(ch 148
209. haselbun
conselvuem
219. Basenspruns
56. Devoecho
150. Bonstern
sElenosaC 220. 238. Epacinth
sEoAachS
DEAUMSEEH
erenhopen
gdecto
Severmeis
213.
19. 3asp
238. 3noic
2190
213. Lingen iidet
36
Sevestern 26. 268. Tcwart Dxet de 144
5.
Oaghestern 180. 197. LTFOH
Galmer
GebrentsEu
emmaliio
35. Zrortenstevr
22C.
ib1.
49. Ztpiletett 2.
2530
Duper
e
10
13
Halct
130
3. 530
30
214.
27
19
8
e
125.
60
Rrebsaugen. 218.

## Folio  -  — 805153551:0022
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000022.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 58 lines, status machine
ubiice
upsteriblaa
Rupsterrat
e
Kuxserwassee
Rubit
axplinu
axseliceri
 Bd
TEE
206
Menige
Qteerbone
Muiccs
rtarce
Macerstepu
ZLIchtS
Bergel
Wfenero
operment
varis
Vache
vectel
persino
Registee.
23 D(aWRA
si provirsterm
76 aunep
234 Uvec silber
268
iBI. Zappen
Rebenatc
107 Z exphun
122 Aotelstain
11
Salamandee
et Capptrie
271 Salpeter
232 ChalB
Galgwasser
2er Sclangenhaut
222 64, per
42 Bchmergel
224
157 193
BiecBalangen 240
228 masser Schlangen 225
242 Ca langenAein 223. 224
94. Ocmirlin
21
Scusterschvera 34
217 Segelstem
220 CulbersMlacten 20
107 Tchwaru Cilbee
217 Ociserorum
19
120
cvese

## Folio  -  — 805153551:0023
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000023.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 39 lines, status machine
3
Bvetet
CS_ Ix
  va
Furn HoDE
pdC
Chracala
pex BlAB
E. VEtB CSDiB
ChB13OIAO
Greingr
estemmarae
Bremeolen
Registeei
oEirdeo
269
153 VhihAB
243
as Verhanhlas
158 Duer frawev eiB 140
147
L (6.L0O
219 rindeao
65 Walrodt
120 WVaBeF o
215. 148 Woaliberbe
230 Wenstem
85. 16713 opsemut
d
A
68
250
 616
hoi
266
26
EFXYS
a3 de
LABSCLd LC1

## Folio  -  — 805153551:0024
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000024.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 6 lines, status machine
ai
tu
l
oocue
atur: Leibr. Mar9. 57
eeeee

## Folio 1 — 805153551:0025
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000025.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
HIRISTOPHIO.
RI ENCELIT SALVELDEN
sis dereMecallica Libex
Primus.
DE DIIOTHE METALLO.
rum, Caput I.
LClela Generatio
nis veluti Deus OpF. MTaX.
omnium animalium, consti-
s
uit marem es faemina; ma
am autem faetus, juncta
minauiri es mulieris; es
ita ul alteru sine alteronihib
aut id quod caducu esse sceret: deinde, ut semet
princlm motus somum fulur; ccontra mulieris
semen humidius et frigidius, nutrimentuvirilis semt
nis, patiens, corpus es materia eidem praeberet. Pa
limodo Deus in rebus etiam metallicis constituit ee
nerationis principia, marem es foemina: es voluit
materiam esse omnium metallorum, sulphur, ut pa-
trem; es arventuuiuum, ut matrem; quorum nempe.
coitu omnia fierent metalla. Et ex his omnia cor-
Pora metallica sunt composita. ex his inquam pu-
ris, sine impuris, tan quam ex patre es matre, me
a
talla
viri craßius es calidius aceret inprimis; es quase

## Folio 2 — 805153551:0026
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000026.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
DereMetallica
talla constant. solum argentum uiuum mater, solum
sulphur pater, nihil generant: aut si quid generant,
est caducum, est quasi mola; aut veluti sunt oua illa
hopneumia, vel Zephrrina, calinarum. Deus, aut
natura, super haec duo conuncta scilicet super sul
phures arcentum uiuum. licet durisimae sint com
positionis es resolutionis, suam actionem fudit, ex
exhismetalla procreat, inspissatione humidi, per
exhalationem subtilisimarum, es conservationem
Prossarum partium: deinde mixtione sicciterrei, et
humidiviscosi; ut ita fiat substantia temperata in ui
sceribusterrae, quasi foetus in matrice; idq: multis se
culis. Ftsi autem ex his duobus principiis. sulphure
es argento uivo; quasi patre es matre, coeunti-
bus, omnia metalla procreantur; quorum multa
sunt species, es diuersae: natura tamen semperpro
Bonit es contendit ad perfectisimum metallum, sei
licet aurum. Accidentia vero diuersa supervenien-
tia, diversa transformant metalla: ex secundum pu
ritatem es impuritatem sulphuris es argentiuiuis
Pura ex impura generantur metalla; veluti ex le-
prosis paremibus leprosiprocreantur filii. Res
quae perficit aut corrumpit in metallis, est substan-
tia arvemtiviui es sulphuris. Primum igitur sub-
stantia arventi uiui ex sulphuris proportionabili-
ter commixta per longam es temperatam decoctio-
nem in visceribus terrae mundae (veluti scelus in ma
trice

## Folio 3 — 805153551:0027
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000027.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
L iDer I.
trice. in secundis, vel xupio illo, ut vocant) rectem-
Pissata e fixa, cum humore radicalinon corrum-
pente producta ad solidum susibile, es extensibiles
fit aurum, quasi filius, es perfectisimum metallum
naturae: es paululum immutata commixtione ar-
centiuini fit arventum, quasi filia, ienobilior fra-
treauro, ut paulo post dicemus. Fcontra substan
tia impura arcentiuivi es sulphuris, sine propor-
tione commixta, ex minus decocta in visceribuster
raemundae, nec recte inspissata e fixa humidita-
te radicali combustibili, seu corrupto, non patiente
ienitionem (ut ita dicam) debitam, nec malleum, fit
autstannum, aut blumbum, aut cuprum, aut fer-
rum: ex hisunt effectus calium principiorum, sul
phuris es arcentiviui, perfecti ex impersecti. e
tot fuerunt numero veteribus corpora metallica, sci
licet aurum, argentum, stannum, plumbum, cu-
prum, ferrum. iam plura habemus: ut sunt. Exisemu
tum, es alia; de quibus suo loco aeemus. Hlabent
autem haec metallicamaximam adfinitatem inter se
ulpote ab iisdem principiis orta.
Hraec breviter de principiis naturalibus in opere
naturae metallorum praefarivolui. Puerunt tamen
qui negarunt principia metallorum esse argentum
uiuum, es sulphur: sed principia dixerunt esse mo
talloru, arventum uivum alteratum, es conuersum
n terram suum, es sulphur mutatu in terram suams
qu

## Folio 4 — 805153551:0028
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000028.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
DereMretallica
quia olim talia, scilicet argentum uivumes sulphur
in natura sua non reperiri dicebantur in fodinis. Sed
hi maxime errant. nam reperiuntur in nostris sodi-
nis in natura sua tum arrentu uiuum, tum sulphur.
vere metallorum principia.
Chimistae, ut plane more consueto occulte talia
docerent principia, dixere principia metalloru esse
Spiritum fcetentem, es aquam uiuam vel siccam.
Circaautem persectionem es imperfectionem (uo-
lumus enim es hoc addere) corporum metallico-
rum, versatur vera es tota ruvia. vera dico rnuia
non illa nostra nostrorum chimistarum, quae furari
es mentiri docet. Nam illa impersecta metalla, stan
num. plumbum, aes, ferrum. chimistae reducere per
contrarium nituntur ad perfectionem, praeparatio-
ne quadam qua demunt superstua, es absemtia adim
plent in hisce corporibus imperfectis. Hinc est ille
lapis philosophorum chimistarum, vel quem hono-
rant philosophi (sic enim loquuntur ad album es
adrubrum: ex quo labide fit elixie, id est fermen-
tum, aqua scilicet illa coniuncta corpori, quando
corpus soluitur in spiritum, id est in aquam mine-
ralem, ex qua factum est ab initio, si ad album est
arventum uiuum quod habet in se corpus quodstat.
animam quae uivificat, spiritum quitineit, es cau-
sat metalla essentialiter. Si vero ad rubrum est sul-
Phur, non illud adurens, seduinm, simplex, cali-
AIIm, 

## Folio 5 — 805153551:0029
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000029.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber I.
dum, es siccum, ex purißima siccitate terrestri con
Aans: Quod elementum est metallorum, es causae
accidentalis, es non essentialis, ut aroemum uiuum.
matris enim est, corpus es materiam praebere; pa-
tris, formam. Ethic est ille lapis chimistarum, non
labis, nec de natura lavidis (ut cum illisloquar) clb
ius caput es oriro est interra, es radices in aëre
Pendent, id est ex inftuentia coelesti, unde omnium
metallorum capita interra, es radices in aëre pen-
dent. hae sunt in super illae rosae albae es rubeae chi-
mistarum in rosario, circa quas versantur. In sum-
mantota ars illa chimistica versatur circa perfectio-
nem es imperfectionem metallorum, es nititurna-
curam imitari, quam tamen non potest in omnibus
differentiis proprietatum actionis imitari: id quod
tamen maxime facere nituntur chimistae nostri, ridi
culi, mendaces, es fures; qui dum lonsissimé à se
Po, qui ab arabibus praescriptus est, aberrant, neq
Craecorum vestigia sequuntur, sed nugises dece-
ptionibus iuniorum credunt, merito deridentur ab
omnibus. es utinam omnes illisaponarii suspende-
rentur, qui artem ruuiarita depravant, es male alb
dire faciunt.
OM ETIAmetallica constant ex sulphure, Pa-
tre; es argentouiuo, matre.
Corpora mineralia specialiter diuidutur in auas
partes scilicet in maiora es media.
arineralia

## Folio 6 — 805153551:0030
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000030.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
DereMecanlica
prineralia maiora quae vocant, mineralia corpo
ramaiora, seu corpora metallica, habenq: oriei-
nem ex sulphure es aroemouiuo, secundum ma-
ius es minus depurato. es differunt adinuicem se
cundum quod illis insit argemuviuum es sulphur.
Sunt autem haec metallica corpora ductibilia ex li-
quabilia omnia. nam orisinem ducunt ex argenta
uiuo. ex materia illorum est substamia mixta aqua,
cum substantia terrae, commixtione forti, ita ut non
Posit unum ab altero separari. Suntis; illa metalli-
ca corpora aut perfecta, ut aurum, es fere arsen-
tum: aut impersecta, ut stannum, plumbum, evise
mutum, aes, seu cuprum ferrum. De his cum alijs
ad haec pertinentibus, asemus in hoc primo libro.
Mineralia media seu remota, quae corpora metab
lica propriè non sunt, utpote quae ex argentouivo
es sulphure admodum debilis naturae orieinem du-
cunt, aut quasi ex argento solo aut sulphure con-
stant, ucluti oua subvetanea aut molae, ceusunt: L. (ab
armoniacum, 2. arsenicum, 3. auripiementu, 4. sul
Phur adurens. es haec quatuor dicuntur spiritus cor
Porum, seu metallorum. tincum enim corpora in rie
beum, vel album. Dicuntur autem spiritus, seu fu-
mieliam, quia soluunur iene inspiritus es aerem.
5. atramenta, chalcitis. marchasita: 6. uitriolum:
7. alumina, es sales reliqui. es haec dicunur adiu-
namia siritus. Dehis cum aliis ad haec pertinemi-
bus

## Folio 7 — 805153551:0031
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000031.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 23 lines, status machine
Liber 2.
bus, aoemus in seccundoubro. Spiritibus autene
contraria sun fuores, qui igne soluuntur in aquas.
de quibus intertio aeemus. Porro ex spiritibus
quaedam liquesiunt faciliter humido; ut sunt alumi-
na calchantum. sal simplex, sal ammoniucum, sal
Petrae lapidis, es omnis cenera salium: de quibus
infra suo loco. Ouadam suntunctuosa, neque li-
quesiunt faciliter solo humore; ut sunt sulphur, ar-
senicum auripiementum, (s c. Ouadam etiam
exhis omposita sunt; ut sunt atramenta, quae sunt
composita exsale, ex sulphure, e lapidibus. Inhis
creditur esse vis mineralis aliquorum liquabilium.
quae ex eisfiunt; ut sunt calchantum, es calcatar.
quae generantur ex maioribus grauis atramenti, es
non soluuntur, nisi soluatur salsedo cum illis, quae
est in ipso fricore: es istud iam accipit uimmine-
ralem ab aliquibus corporibus naturaliter in ter-
ra. Ouod aarpit uim ferream, erit rubeum, vel
terreum, vel calcatar, id est, chalcitis: quod au-
tem accipit nim aream, erit viridearis, es cal
Chantum.
 ot

## Folio 8 — 805153551:0032
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000032.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 7 lines, status machine
DereMecallica
==2
2
5
d
ad
ea

## Folio 9 — 805153551:0033
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000033.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Liber I.
Sunt autem circa quodlibet metallum, diligentis
time obseruanda, coitus sulphuris es argentiuiui
item conceptio, praegnatio, ortus, es nutrimentum:
Postremo quando liquefiunt calore mediante, in
quantum referant primam suum orisinem, patrem
(cilicet es matrem, nempe colore es cute rubea in
superficie illorum natante. cutis enim illa facile in
dicat substantiam arsentiviui, es sulphuris.
C
DE SVEPAVRE,
Caput II.
rsibur, vel Albusac arabicedicitur, sulphur
Latinis, pars lapidis philosophoru apud che
mistas, principium es pater metallorum, cal. es
Scc. quarto gradu. F. stq; nihil aliud quam terra, veb
Binguedo terra, imminera terrae, per temperatam
decoctionem inspissata, quousq. sit in durata es sic-
ca facta. es si acute consideras, sulphur eeneratur
expurisima siccitate terrae, vel terrestri, in quao-
mnibus modis praedominetur ienis: estq; quasi uapor
calidus es siccus, causa es patermetallorum. Vet
breuiter sic: Sulphur est terra calore excocta, es ib
substantiam sulphuris commutata, aquosis, terre-
stribus es ieneis transeuntibus. Tactenus quid sul
phur: nunc quotuplex sit, dicemus.
Sulphur a Cermanis sch mesel, est aliud natiuum,
aliud factitium.
Natiuum fossile ex fodinis: ut in istandia mons
estno-

## Folio 10 — 805153551:0034
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000034.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
DereMecallica
est nomine Hethelsfelde, ubi copiose effoditur. Re
Peritur e in ipsis montibus es paludibus. es hoc
aprron dicitur, quasi sine igne, vel quod ienemnon
est expertum. estq. sulphur simplex naturale; à wul
oouiuum, quod causat; e elementum est metallo-
rum, ut ium indicauimus. Dio scorides libro quin-
to, capite sextua sesimo tertio. laudat aprronhoc,
quod splendidum perluceat, quodqe minimé lapido-
sum, es sit effossum in Melo ac Lipara: cuiusna
turasit, calfacere, discutere, ac concoquere. cuius
x species scimus esse bas: I. quodda sulphur con
crescit interram elebosam es solidam. es hoc pro-
prie sulpbur dicitur niuum a Germanis, lebendioep.
schrresel. es eo solo ex omnibus generibusutuntur
medici. translucet, resplendet, viret, es est pinguer
idq: excellit. II. quoddam omnino est tenue.
III. quoddam quasi mica reperitur; ut fit apud nos
Gostariae, es Hanofrae. Dehis es Plinium uide
libro tricesimoquinto, capite decimoquinto; dui-
cennam libro secundo, de sulphure, es alios. EAt
autem magna coenatio sulphuris es bituminis. ra-
pitur enim es incenditur hoc facilimeigne in insu
lis Aeoliis, magnaq; eius est aopia; unde iam ad Ita-
lium, es inde adnos affertur. Caeterum de sublimae
tione, solutione, liquefactione eius, consule ip sos
chimistas. meum enim hoc non est institutum.
Factitium, id quod arte paratur, et fit persectum.
quod

## Folio 11 — 805153551:0035
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000035.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 32 lines, status machine
II
t
Liber I.
uod ienem est expertum: es illo ubique uti-
mur. es dicitur sulphur nulei sulphur iem adu–
rens, quod minime causat metalla: cuniculis effos-
sum: imperfectum quasi iene perficitur (onser re
megner schresel) inaoquitur oleo, ex calamis fer-
reis fundiutur: propterea dicitur etiam extinctum, se
ue mortuum sulphur, celeschet od oetodet schwefel.
cuius iterum tres species sunt. Prima est, quam de
cunt glebam; estq: familiare sulphur fullonibus.
Secunda est, quam dicunt Foulam. cuius usus etiam
in lanis sufficiendis. Tertia, qua utimur ad elly-
chnia. Dioscorides laudat id quod viret ac pinoue
pectatur.
A
DE ALbBIIO rirO
Caput TII.
Reentum uiuum chimista Nercurium uo-
 cant. estq; nihil alud quam aqua viscosa, int
uisceribus terrae, substantiae subtilis, albae terrae, per
calorem temperatisimu unita totaliunione, perq
minima, quousque humidum fuerit temperatum: d
sica, es siaum ab humido aequaliter. F Stq; argen-
tum uiuum altera pars lapidis philosophorum, se
cundum chimistas; ex principiu alterum, materess
omnium metallorum: e secundum quod coit cum
patre es masculo suo sulphure, causat perfectionem
es impersectionem in metallis. es metalla quoque
(Ut faetus) Plus a mutre, sic loquendo, quam patre
habent.

## Folio 12 — 805153551:0036
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000036.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
DereMecallica
habent: hinc plurimum trahunt originem; in hoc
plurimum resoluuntur. Est autem arventum ui
num duplex, natiuum scilicet, es artificiale.
Natiuum, sui coloris, sine exaoctione, quod ta-
le reperitur intra metalla in lacubus, in quos efibris
essuxit. eon rechenaturlich quechsilber. hoc est
mater es elementum metallorum; de quo iam egi-
mus. Frocnouit ipse Plinius libro tricesimotertio, cd
pite sexto, cum inquit: Fst es lapis in ijs venis, cu
ius uomica liquoris aeterni, arventum uiuum appel
latur. Diosoorides ipsum non vidit forsitan, cum in-
quit libro 5. capite 50. Oumetiam arventu uiuum
invenitur in arventi fodinarum tectis, stillatim con-
cretum. alii ver se in metallis inveniritradunt.
Arcificiale, quo d fut seu ce quitur ex minio ipso la
pidenatiuo, sive ex vena minii: auß demberegino-
ber, od quecksilber ert. quod reperitur etiam in no
Aris fodinis. Artificiule hoc quod exminio fit, Dio-
Sorides nouit, ut patet libro quinto, capite sexaee
Simo. Truius docet conservationem, usum, venenum.
es antidota. tu consule e Plinium L. C. item lib.
20. caP. 5. (5 lib. 2E. cab. 9. 5 20. item e alios.
Caeterum nota es hoc, quod craecitam facti
tium quam natiuum vocant ispasproeop. Plinius au-
temtantum natiuum, id quod natura sua ui ex spOn
le creavit, arcentum uivum dicit; ut patet ex loco
suora citato. At Quodars ex minio, sive venaminii
consicit.

## Folio 13 — 805153551:0037
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000037.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
LIber I.
conficu Suturcrronnominat, libro, ni fallor, eode
tricesimoterttio. propterea reprehenditur etia a cla
rißimo Leoniceno. Postremo norandum ex hoc.
areentum uiuum dum est liquidum, in officinisno-
stris dicitur crudum arcentum uiuum: dum vero est
mortificatum, in officinis vocant concrematum; seu
sublimatum a nonnullis.
Arventum uiuum est calidum ex humidum quar
toeradu. Ouidam frisidum quarto eraduvolunt.
Chimistae ponunt frisidum es humidu quarto gra-
du liquidum intertio, album secundo cradus tene-
brosum primo eradu. sic enim loquuntur.
DE AVRO, CAPUtTTTI.
Vrum a Cermanis oolt, à chimistis dicitur
LSol. es tribuitur soli. metallum est omnium
temperatisimum, calidum es siccum secundo pra-
du. Chimistae calidum secundo gradu, humidu pri-
moeradu, fixum es rubeum tertio cradu dicunt.
EAtq; corpusmetallicum, citrinum, fulsidum, pon-
derosum, aequaliter in ventre terrae digestum, aquu
minerali diutissime lavatum; ex argento uiuo puro,
fexo, claro, rubeo; es ex sulphure mundo; fixo,
rubeo, non adurente. In summa, aurum est ex subte
lissima substantia arventi uivi. Videmus enim arvem
tum uivum facilime aurum suscipere, quod proxi
mum suae natur ae est, ut mater filium suscipit. Dein
de durum es ex pauca substantia mundi sulphuris
 PHra

## Folio 14 — 805153551:0038
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000038.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
DereMetallica
es purae rubedinis constat, plus tamen habet arven
tiviui quam sulphuris. plus habet a matre quam pa
tre. Sulphus purißimum cum matre arvento uiuo
pater eiens, optimum generat filium aurum. Bre-
uiter, areentum uivum, cagulatum, sulphure pu-
roieneo, non tamen adurente, fit aurum. Psic est il
le filius dilectus, quem semper proponit facere, ad
quem semper conten dit natura: verum diuersa acci-
dentia superuenientia, alia procreant metalla. Fst
autem aurum primum duplex, natinum scilicet, es
coctum.
Natiuum, purum, quod a naturatale est. cuius
massas Erispani vocant Palacas, Germani Credy gen
vold. idq: reperituri. in Rluminibus: ut in Ta00, AB
bi, Sala, Schmarha. Darumb frae dic voldwascher.
2. in montibus arabicis. 3. in fodinis es puteis, par
tim solum, partim eius scintillae quasi adhaerent ad
Paxi quoddam genus candidissimum, quod uocamus
Germanice Ouart. cuius copia est Cottenhenda.
4. in capitulis piscium quos Forellas vocamus.
Coctum, quod conflatur. seu aoquitur: 1. ex py
rite, oloris cineracei es galena, ut infr a dicemus:
idq. fit plurimum Reichenstennae. 2. exterra qua-
dum purpurea, vapore et halituterrae ita tempera-
taes affecta, ut sit faecunda auri, ex qua in camino
excoquitur aurum plurimis locis. 2. ex chrysocolla
4. ex caeruleo. dehissuis locis.
racit

## Folio 15 — 805153551:0039
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000039.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
d
Luibet I.
Facit autemcuti uidemus, plurimum ad aure
Bonitatem, regio. Arabicum, Hispanicum, Vnsa-
ricum, Cermanicum, certis distant gradibus.
DE AR GFNZO,
Cap. V.
Reentum a chimistis dicitur luna, cui etiam
Atribuitur. Estq; corpusmetallicum, proxi-
mum post auru, album albedine pura, mundum, du
rum, sonas. Fst; tinctura albedinis eius ex arsento
uiuo, puro, sere fixo, claro, albo: es de tali sulphu
re, mundo, fixo, albo, claro, quod cecidit super sub
stantiam argenti uiui, deficit ei pauca fixatio, color.
es pondus. Estq; quasi filia naturae proponentis als
rum, ccunte orsento uivo; es sulphure albo, not
urente. Reperitur autem argenum infodinise
tiam nostris, 2. quodstatim est suum, quod sine opi
ficio fornacum fit; quod purum in venis reperitur.
cedysen silber, quod tale est sine exaoctione, quod
tale ortu generatum est, quod est sui cloris, cuifem
per aliquid ferme saxi adhaere scit adhuc abrepti, in
nalle ut videmus effodi ex fodinis. Hoc Pliniusieno
rauit, cum inquit libro tricesimotertio, capite se-
Xto: PTon nisi in puteis reperitur, nullaq: suispena
scitur, nullis ut in auro lucemibus scintillis, terra est
alia russa, alia cincracea. Haec Plinius. Sed hoc ax
gentum purum interdum tenuissimis bracteis ample
Aitur lapidem: interdum etiam prae se fert specien
capillo

## Folio 16 — 805153551:0040
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000040.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 31 lines, status machine
O
DereMecallica
capillorum, Evic harrlein: interdum viroularum,
Eric smeielein, od reißlein son den boumen: inter
dum elobifert speciem, quasi filis coonvoluti candi-
dis aut rubris, Evie eon swirnkluel, od von roter sed
den eynhloulein, su seiten Evie die spinnmablein:
interdum prae se fertspeciem arboris, instrumenti
montium, herbarum, es aliarum rerum. Vidi eoo
inteerum piscem, uidi serpentem, vidi scorxionem,
es c. ex purotali arsento in visceribus terrae ita for
matum. 2. rude d Cermanis silberertz, quod in no
stris fodinis variarum est specierum, nempe coloris
rubei, plumbei, nieri, purpurei cineracei, ruffi. de
quibus nunc agemus ordine. 3. quod exoo quitur ex
metallis, ut ex prrite, plumbasine: a Cermanis ge-
Schmelut silber auβ dem hyB und glanth. de quoin-
frasuislocis.
DE ARGENTO RVDICOLO-
a
risrubei, Caput VI.
Rima species argentirudis, est olorisrubei, d
Crermanis rot culden ertz vocatur: apparet
carbuculi aliquod esse genus. Sed carbuculus acrius
resuleet, hoc aut argenturude rubeum lansuidius.
Reperitur autem infodinis, in valle, etiam aliis lo-
cis, idque uariis modis, praecipuetamen triplicimo-
do: Primum in nierore quodam lucet. Secundove-
luti scintilla quaedam, saxi aliquod genus eius am-
plectuntur. Pertio solidae ipsius massae ad saxa adhae
rescumt.

## Folio 17 — 805153551:0041
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000041.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 31 lines, status machine
jet
IeM
Liber 1.
rescunt: lu: interdum simpliciter, aut simplicimo-
do: ccontra interdum pro altera sui parte, quae pro-
minet in mueronem quasi prramidalem, seu turbina
tum, materiam aliam, quam vena continet, comple-
ctitur: idq: in forma quadrata in modum tesserae: in
cerdum in forma sexangulari. ut adamas. frequen-
tissime constat pluribus es inaequalibus angulis, ut
iris. ita natura ecometriam exercuit subterrae ui-
Sceribus, mirabili opiticio. Postremo ide areentum
rude ruorum caeruleo conspersum. pulcherrimere
peritur, ita ut videatur natura ipsa defessa in persi-
ciedis metallis, se recreasse es oblectasse talibus clo
ribus, quosars summo oonatuno possit assequi. haec
species fuit prorsus (ut es aliae fere omnes) ina
enita Dioscoridi, Plinio, imo cunctis veteribus. nist
Theophrastus de primo illo loquatur genere; cum
inquit: Cremma alia est colore prunis aßimilis. IIOC
parum amittit de suo pondere, dum exoquitur, ut
sciunt isti Cxclopes, coctores metallorum. Deinde
notandu es hoc, quod ex illo genere conficiturno
bilis color in picturis. Posset habere es inmedicinis
locu si quistétaret. HOC es quidâ sandaracam esse
alsisime credunt, ut de sandaraca suo loco agemus.
DE ARGEHTORVDIPEVM
beicoloris, Caput VII.
Eturavaporibus calidis es siccis e prosun-
terrae excitatis, succum unde arsentu fit,
_e

## Folio 18 — 805153551:0042
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000042.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
VereMecallies
vel conscutmatur, variis coloribus, pro suauarietate
e industria tinxit: ut uidemus in his specieb. arsen
tirudis. Prior species ejus est alorisrubei, es non-
nunquam caeruleo consper sa. Secundavero, de qua
hic agimus, plumbei est aloris: a Germanis dicitur
Elaß ertz. reperitur in fodinis in valle, es nonnun-
quam in patria mea dulcißima. refere colore plane
salenam, es ei simile prorsus est: at in reliquis dif
fert, ut vir clarisimus ccoreius Agricola in suo
Bermanno illa egresie discernit: a quo Agricola, Ut
libere dicam, plurimum sum adiutus in hisnostrisli
bellis de re Metallica. profecto illitantum tribuo in
remetallica, quantum nec Dioscoridi, vel Plmio.
vel cuiuis alii. es hoc meum iudicium meno fallit.
Redeamus sanc ad institutum. Dico arcentum rude
rubrum, plumbei aloris, refert aelore galenam. Sed
differt in hoc: Cralena est friabilis, es cultro uulne-
rata, disilit: argentum vero hoc rude terinon po-
test. cultro diffinditur perinde ac plumbu, imo den-
tibus compressum dilatatur: quo d minimé facit sale
na. Hac argentirudis species plumbei colorisrepe-
ritur quo q. variis modis: scilicet primum reperitur
veluti massae informa mirae maenitudinis, ipsis ii
canalibus venari, tanquam in nido quodam. SccuH
do repertuntur massae ejus informa ut arborugem
mae. interdum admiranda rotunditate adhaerescunt
Ad saxa, es in ipsis comprehenduntur. Interdum
etiam

## Folio 19 — 805153551:0043
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000043.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Libet I.
etiam masse eius virgulas exprimut, aut alias quas
dam fisuras. ut Aericola ligones et malleolos instru
metametallica ex illo constata es effossa sese vidisse
testatur. Feo in quodam pisciculos uidi, item es ue
stiera leonina vel lupi. adeo non ociosa est natura ip
sis interrae uisceribus, ipsis in tenebris. fuit es hoc
genus omnino incoenitu veteribus. Interdum etiam
tenuisimae ejus bracte ae saxi aliquod denus ample-
ctuntur.
DE ARGEATO RVOI
nioro, Caput VTII.
Eruum genus argentirudis est nierum, vel
coloris nieri, a Germanis schwarts sylber
erte: cuius in niorore lucet interdum secundum se-
nus quod ealenam refert plumbei aloris. Interdum
etia in se continet scintillas rubri argenti rudis: item
ex scintillas natura candidi argenti. at es; quo magis
illis scintillis abundat, tanto plus arsenti, dum exco
quitur reddit. es hoc Plino es veteribus ienotum
est. Si verosterile est, quo d fit nonnunqua, tunc sim
pliciter censenda est terra niera, ut dicemus suo lo-
DE ARGEATO RVDI PVE
pureo, Caput IZ.
Vartum genus argenti rudis est purpu
cum, a Crermanis braun ertz. etiam uc-
teribus es Lnotum. Continet autem es h0c
noit Da-
Compacalri.

## Folio 20 — 805153551:0044
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000044.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
DereMccallica
non parum argenti. In valle, in fodinis moniis nomi
ne Turcici, hoc argentum rude demonstrari potest.
DE ARGENTO RVDI CINE-
raceoe rufso, Caput Z.
Vintum genus cineracei est coloris, a Ger
manis dicitur eram ertz. Sextum vero ge-
nusrussi omnino est coloris hoc quanto plur argen-
ti aliorum generum in se continet, tanto maior ex il
locopia argeti coquitur. Sic profecto uidemus, quod
cineraceum persaepe ect argenudiues maxime cum
fuerit subdurum, ut posit vel cultro secari: aut si
molle fuerit, es tenuissimae micae argemti, plumbei
coloris in ipso splendent. Quod si ciuscemodinon
est, minime valet, es minus argenti comimet. Haec
duo genera Plinius libro tricesimotertio, capite se-
xto, uidetur nouisse, cum inquit: Perra alia est ruf-
fa, alia cineracea. alias parum reperio es haecfuis
se notaveteribus. Pae sunt sex species argentirudis.
notae germanis metallicis viris. Forsitan sunt plures,
Si quis diligenter ad fodinas obseruaret: ut es nos-
cum aliquando nobis maiuserit ocium; quam ha-
ctenus fuerit indasabimus.
DE RFCREMEATO AR.
centi, Caput XI.
Ferementum argenti, quod es vocant sa-
riam, aut heleysma, aut encauma, à Germa
nis dicitur silberschlachen, quod remanet post ar-
eentum

## Folio 21 — 805153551:0045
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000045.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 33 lines, status machine
5
Liber I.
Demum exoctum, aut quod trahi solet ex fornaci
busubiureentum coquitur. Dioscrides libro quin
to, Capite quinquagesimoprimo, argenirecremen
tum, molybdenae uim habere dicit, es illud astrin-
Pere, extrahereq: propterea addi debere emplastris
quae obducunt cicatrice, es his quas pheas dicant.
Coeita outem, candide lector; quale velis apud nos
esse recrementum arcenti. Nam argentum apudnos
(ut dictum) coquicur ex prrite: praeterea ex ipsa
ealena, ne misceas recrementum prritis, id est aeris,
kupfferschlacken; es plumbasinis, bleischlachen,
de quib. suo loco; cum recremento hoc argentiuero,
Silberschlachen, von dem silber, od silber ert; quod
vere nobis recrementu est arcenti. an vero illud in-
tellieat Dioscorides, tu iudica. Profecto Dioscori-
des illas species argenti non nouit: quomodo eroore
crementu verum areentinosset? Sed haec missa facia
mus. Derecremento argenti uide Plinium etiam
libro 33. capite sexto. Fthoc facile sequitur, Ar-
renum infr
idat es desiccat, erex es scoria ciur
est desiccatiua; ut periculum secimus in recremento
morudis.
DE SPVMA ARGENTI
Ithat
Caput ZII.
trons acarerrion, spuma argenti, a
ermants i Schere elede, cominens adhuc
aliquid arsenti. cuius usus est in enplastris nonnul
lis.
uero nostroa

## Folio 22 — 805153551:0046
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000046.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
se Mecallica
Iis, cum alias sit uenenum. Parum differt a seceista:
arsensi facticia ex plumbasine seu galena, praeci-
pue illa quae molybditis dicitur. Dioscorides, ut qui
Plurimu ver satus est in officinis ubi coquutur metat
la e paru circa sodinas, ut uidebitur libro quinto,
capite quinqua sesimo secundo, tres ponit argeme.
Dumae species, scilicet has:
I. Molybditis, quae exarena in fornacibus consta-
tur, donec perfecte iem incande scat.
TI. Explumbo, quae fit ex laminis plumbeis. es
Dioscorides laudat Alticam e Trispaniesem: dein-
deillum quae fiat Daiis Puteolis in Campania, es Sd
cilia.
III. Exargento quae fit. es illaiterum duplex.
areyritis scilicet es chrysitis. Arzritis, ex ar-
semo argentei coloris, à Germanis silberelede. es
hacutimur hodie cruda etiam, es non praeparata.
Chrositis haec aurei est coloris, es dicitur litharey-
ron aureum, à Germanis eoltglede: non quod sit
exauro, sed ex arsento, referens auri colorem. IIL
species nobishodienotae. Estq: illis uis, ut es Dio-
scorides docet, astrincendi molliendi, explendi, re-
primendi, refriserandi.
Ouomodo vero uratur es lavetur spumd areen
ti, item quibus modis illi color addi queat, es quo-
modo maturitas eius cognoscatur, quae ve illisint ui
res, consule cundem Dioscorident loco citato. Pli-
nius libro

## Folio 23 — 805153551:0047
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000047.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 32 lines, status machine
Libex P.
niuslibro tricesimotertio; capite sexto; spumae ar-
centi simpliciter haectria genera facit, scilicet quo d
sit litharerron, spuma areenti, 2. chrysicis, quae o
ptima ex ipsa vena frat. 2. arerritis, ex areento
quae fiat. 3. molybditis, plumbi ipsius fusura quae
est, unde es nomen habet.
Ex hispatet, Plinio fieri molybditin ex plumbi
ipsius fusuras Dioscoridi autem, ex arena conftata
nisi e secunda species ex laminis plumbeis quae fit,
molybditis olim dicta sit. Reliqua ipse uide apud e-
undem Plinium, quimore solito totum hoc Diosa
ridis de spuma arzenti in sua transculis. a scoria ilem
distare spumam docet intantum, in quantum distet
Numa a fece. Ouidam lichareri etium species se-
cere steleritin es peumenin.
Est autem pota arcenti spuma praesentisimum
venenum, ut idem docet Dioscorides etiam libro sex
Eo, capite vicesimoseptimo, e Nicander (unde sua
in sexto libro plurimum transtulit Dioscorides, in
Alexiphari
capotione 22. quos ipse consulere Po
ceris de sienis es antidotis. Vide es de illa scrapio
nem lIbro AC
regationum, capite Marechet: es de
uiribus eius Paulum, item Galenum oSimpl.
DE AERE SEV CVPRO.
Caput ZCIII.
s seucuetum a cermanis tupffer, a chi-
tribuitur Veneri. estqs; cor
PuSm
mistis, nifa

## Folio 24 — 805153551:0048
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000048.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 23 lines, status machine
24
DereMetallica
Dusmetallicum, lividum, rubedine fusca, partici
vans, ienibile es fusibile. estq. quasi medium inter
aurum es argentum inter solem es lunam, ut ipsi
chimista loquuntur. fit q: ex argento uiuo, impuro.
non fixo terrestri, adurente, rubeo, no claro. (s ex
tali sulphure deficit eifixatio, puritas, es pondus.
Sulphurmalum es debile, tanquam pater malae com
plexionis, eiens cum generosa matre, id est cum ax
gentouiuo, bonae substantiae generat aes, filium tam
liuidum, fuscae rubedinis. Hrabemus autem as du
plex, Scilicet:
I. Purum, gedysen hupsfer, quod in arariis me-
tallis, es etiam argentariis, reperitur: quod etiam
sine excoctione tale est. Venulae implicalae interdum
cernuntur: interdum etiam totae bractea, quae lapi-
dem amplectuntur. Hoc ignoravit AlbertuS.
II. Quod exooquitur ex pyrite, id est marchasi-
ta, item ex aliis speciebus. ut ex illo lapide fißili 1S
lebia, aus dem schisferstenn. praeterea ex nonnullis
terrae generibus, luteis es purpureis:chrysocllae
coeruleo etiam, ut aurum.

## Folio 25 — 805153551:0049
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000049.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 31 lines, status machine
et
MII
Libet et
15
eosunena  somnis scilicet, ubi
pluximu est porites, id est marchasi-
ta, nativas causat illas species uitrio
lis chalcitis, misy, sory, diphrygis, de
quibus l1b. 2.
 Caaiba sabictum
cum suis se-
ciebus.
2. Pompholix.
3. Spodium
cmau, fit Rosaeris.
5. excuditur, fit squama aeris.
6. iam in excocti superficie, fit aeruso
e
UI
lact
2
3. uritur, fit as ustum.
agtliho
DE PXRITE, Caput ZTTII.
a QuodLulue atpriten dicunt, ara–
besuocant marchasitam, es ZC8 nigrum: ut dice-
mus suo loco de vitriolis. Ab aliis dicitur es lapis
luminis, ab essectu: es marchasita capparosa, e la
5
pisara
Trites ex marchasita ut sum. Nahlaeo

## Folio 26 — 805153551:0050
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000050.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Dere Metallica
bisaerarius, es chalcitis etiam prima Penificatio
ne. Et omnia quae Graeci de pyrite scripsere, Ara-
bes sub marchasitae nomine in suum linsuam transtie
lerunt.
Dicitur auté pyrites, quia ex eo plurimum ignis
excuditur: unde jam a nostris etiam generalinomi-
nevocatur seiiersteym. es illo utuntur milites iam
ad instammandas bombardas. Deinde vel dicitur
porites, quodieneus persaepe ipsi sit color. Alias d
Germanis pyrites simpliciter uocatur hyB, 0d lup
ferstenn, tuxssereri. quavis haec nomina magis sunt
Generaliu.
sunt autem es reperiuntur in nostris sodinisua
riae species prritis: nempe prrites coloris argentei,
fere aurei, prorsus aurei, salenae similis, cineracei
coloris, item es ferri coloris, es c. de quibus nunc or
dine agemus.
DE PYRTTE
COTORIS
argentei, Caput X V.
Rima species pritis reperitur in nostris fodi
nis, coloris arcentei, quae a metallicis dicitur
eyn Wvasser lyß, od Zveisser hyB. Estq; Pyrites
argentarius, coloris arsentei, ex quo excoquitur ar
centum, ut in valle est uidere. Plinius li. 36. Cap. 19.
nisi fallor, huiusmentionem facu: sed nesciuit ex eo
excoqui argentum, ut es veteres omnes. Restamen
ex illo coqui, proculdubio scivit: sicuti Serapio ex
marchasita

## Folio 27 — 805153551:0051
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000051.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
ver E+
Marchusasoustat. Oloscorides exp)
rite matssu scum cacoas. Pyrites ergo ille
argenei coloris, argentum continet es as, modoso
lum areentum, modo solum aes, modo argentumes
assimul, modo argentum es plumbumnierum, mo
doplura metalla, modo omnino sterilis reperitur: ut
aliquando Salueldiae in patria mea charissima il-
lum sterilem atqe pulcherrimum inueni. Pyrites au
tem ille uidetur mibi plus arsenriuini habere, reli-
Quis speciebus.
Sereauret, Cap. Z VI.
Ecunda poritis secles est colorissere aurei, a
DOcmanis selber a B, od gelber kupserky (5.
hupsterstem, luetertZ. Tricreperiturnon raro
infodinis nostris argentariis, frequentius tamen in
aerariis. ex illo coquitur aes. Estqe proprie pyrites
es porites aris specie aeris: seu ut elinius dicit, simi
litudine aris. Estq. propria illa marchasita Arabum
unde constatur aes. Tlunc pritem Dioscorides l. 5.
cap. 59. prae caeteris in usum medicina eligit, praect
Due qui facile edat scintillus, es solidus sit. docet
etiam quomodouri es lavari debeat. Verum nec
primum oenus paritis in medicinaetiâ contemnen-
dum est. Diosoorides ranuocici cum loco citato di
cit. sienificat speciem aeris es formam petius quam
colorem, continet antem haec, ut ex priorspecies,
argemttm
DE PXRTTE COLORIS

## Folio 28 — 805153551:0052
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000052.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
DereMetallics
argentues aes, modo solu arsentu, modo solu as, mo
doareentû et as simul, modo arcentûes plumbûne
eru, modo es alia metallu, modo sterilis omnino est.
Fiasduas species olim inuentas Plin. testatur in Cy-
pro, es in metallis quae sunt circa Acarnania, vel ut
aliqui legunt, Acamania. apud nos in nostris fodinis
reperiuntur multis locis. Caeterum nota quod prri
tes tam aurei quam arsentei coloris, ul antea etiam
dictum est, reperiatur (aepe inmetallis argemariis.
saepius in propriavena prorsussterilis. es reperi
tur idem prrites etiam non raro inriuis: ut in tor-
rente Crarmer (dorsensi ad patriam meam: s etian
ad Rumina, ut ad Albim, quem chimistae stulti colli-
vunt. Si tame multus reperitur, costatur inde quod
dam genus lapidis, cuius usus maenus est in argento
excoquendo. Cum haec seriberem, prrites sterilis tu
lis in propria vena inventus est in maena copid He
velburor, ad Fauclam mirae pulchritudinis.
DE PXRITE PRORSVS
aurei cloris, Cap. Z V II.
Ertia prritis sccies est prorsus aurei colo-
ris, cynliy B der gantheyn farb hat wic eyn
cold. ex hicmihi videtur plus habere sulphuris.
Tiuic nonnun quam est admixta quarta illa sequens
Species, der glantsichte Ry B: es ita, ut vehementer
uisum delectet. Reperitur es is in patria mea, item
in valle, es aliis locis quamplurimis.

## Folio 29 — 805153551:0053
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000053.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
Liber I.
TLAITE, QVI COLORE
similis est galena, C. ap. Z VIII.
Varta species poritis, similis est galena,
lanthichter hyB. Sed Aericola sentit
forsitun neque Salenam, neq: Prriten esse. sed suum
quoddam habere Genus. es verum est. porita neq
colorem, neque duritiem habet. à calena autem, cu
ius colorem Bud prorsus materia differt. Coqui-
tur ex eoauram es argentum. Et reperitur in ma-
ena copia Kcichensterni subtilis admodum: es ad
miscetur nontum qua praecedenti specici, ut dictum
est. Reperitur es Raurisi maior. Sed haec continet
plus arxenti, nanuis auri: ccontra quae Reichenster
ni inueratur, ea auri, minus continet argenti, vel
DE FLLITE COLORIS CIHE
racei, Caput XIZE.
Vinta species pyritis est cineracei coloris.
is subtilis admodum reperitur etiam Rei-
chensterni dicitur con craverkyB. es admi-
Scetur praecedemispeciei, ut ex illa posit etiam ex
coguiaurum. Laucitem species, Paulo diverso
modo; reperius Aldenberei etiam in silesia, unde
etiam constatur aurum es argentum. Ouam spe-
siem mihi aliquando metallicus quidam
prius non visam demon
stranito
aurum secario.

## Folio 30 — 805153551:0054
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000054.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Dere Mecallica
DE PYRITE COLORIS FER=
rei seuferri, Caput ZZ.
Exta species paritis est coloris ferrei, seu ferris
Dcuius Ruicennamentionem facit. prae se fert
prorsus specie massae serrea. reperitur in fodinis fer
rariis: non tamen in omnibus, sed in quibusdam. sic
uti in patria mea in nonnullis reperitur. fossores uo
cant egneisensten, nicht daß es egneisenstenn sei
sunder daß er demcisenstern eleich ist. Px his sex
Pyritis speciebus plerisque ienis excuditur. es sunt
ponderosi, es quidam ponderosißimi, es maxime
idonei ad ignem excitandum. isitur es hi intelli-
untur a Plinio, qui loco citato describuntur, cum
inquit. Prritaru etiam aliqui genus unu faciunt plu
rimu habes ionis, quosuiuos appellamus: es ponde
rosisimi sunt. hi exploratoribus caseroru maxime
necessarii, es c. Et profecto negandum est aliud esse
genus prritarum. Sicuti autem ex duabus primis
prritarum speciebus argentei et aurei fere coloris,
Pi sunt densi es crasi, es compacti, ignis facile ex-
cuditur: ita sunt quoties rari, es subtiles, es in mi-
nimas dissoluti paries, ne scintillam quidem edunt:
quemadmodum nec reliqua sequentia genera; quia
ipsa non compacta ac fatis soluda sunt. AIbertus, qui
suo temporeuir doctus fuit, de pyrite cfresie errat,
cum tamen de metallis omnium dicitur diligentisi-
mescripsisse. Dicit enim omnis generis poriten, si-
He ibtu

## Folio 31 — 805153551:0055
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000055.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber
ue, ut ipse vocat, marchasitam, ienem consumere.
regat ita Albertus, metalla ex marchasita consta-
ri: cum Ruicenna marchasitam auri, arsenti, aeris,
es ferri esse tradit. eprriteas excoqui. docet Dio-
scorides. es Scrapio arabs emarchasita as coque
repetit. es nos istud fieri uidemus innumeris Crerma
niae locis. In silesia Cuperberer es atramentu suto-
rium conficitur in eode. Duod sihaec leesset slber-
tus, et obseruasset, nunqua in cum erroreincidisset.
Credo ego Albertu chimistis facile dedisse aures, es
no adeo dilisentem suisse in perscruladis fodinis, es
metallis ipsis, propterea facile est lap sus. BIbertus
multa scripsit von sanct Crehore. Postremo nolo et
hic annotare, prritis insienem esse uim discutiendi,
abstercendi, excalfacien di. verum quomodo pren.
dus es lavandus, consule Dioscoridem li. 5. Cap. 89.
Plinius etiam li. 37. Cap. L2. Pdritennierum altriti
disitos adurere dicit. Unde es antiqua illa loquun
tur carmina:
Tangivult leuiter blandai: manuq; teneri.
Nam pressus nimium dicitostangentis adurit. E50
quoad scio prritem nescionieru. deinde non adme-
dum periculufeci, an porites talem habcat natura,
ut adurat manu: nisi Plinius illa velit intellixere sim
Pliciter de cobalto nostro niero, qui adurit, id est
corroditmanus operarioru, de quo mox dicemiHs.
elinio subscribit es solinus in Polyhistore suo, ca-
Dit

## Folio 32 — 805153551:0056
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000056.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Dere Mecallica
Pite 46. Sed haec in medio relinquo. Porro idem eli
nius lib. 36. cap. 19. corallium prritemvocat, quia
illi plurimum sit ienis. Verum prrites quasi ge
nus est Plimo. C5 sic Plinio foret propter effectum
prrites ipse chalcedonius. item es Silex, ex quono
stro tempore ienis vulgo excuditur. Vltimo, ne eo
hoc inscitiauidear transiisse, sunt qui et poritisspe
ciem esse volum lapidem illum fissilem, den schyfer
unde etiam aes constatur. es de illorum sententia e-
tiam fuit Valerius C ordus, praeceptormeus charis-
simus, quem cheu fataterris tantum ostenderunt,
quo in simplicibus omnis generis nemo doctior fuit
coenoscendis es excutiendis: propterea etiâ abiens
in Haliam, Romae periit. Aptissimus autem est lapis
ille fipilis impresionibus subterrancis. nam in illo
uidimus aliquando pisces, serpentes, scorpiones, ci
cadas: gallum aliquando pulcherrimum, ornatum
incuruatis pennis, es corona duplici. Item es alia
in illo mirabiliter impressa saepe conspiciuntur.
DE, CADMTA AATIVA,
Caput X XI.
Admia est duplex: Scilicet natiua es facti
tia. Denatiua asemus in hoc praesenti ca-
pite, de facticia vero in sequenti. Cadmia ergonate
vaiterum est duplex: Scilicet una quae reperitur in
montibus es riuulis, es nonnunquam torrentibus.
Et uidi aliquado inventam cadmiam intorrentibur
ruestphalta:

## Folio 33 — 805153551:0057
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000057.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 36 lines, status machine
11
Liber P
Vuestphaliae: de qua cadmia loquitur forsitan Call
nus. Alii disputant esse irum cemma. nihiltame hic
eoo sine indicio alioru affirmare nec ausim, nec HO-
1o. Altera cadmia natiua reperitur in fodinis metal
lorusosilis, es lapidosa: ut cernere licet invalle au
fodina, cuinome est verona. Fstq; ille lapis que C er
maniuocât den Cobalt, nomine damonis qui ades
inhabitat aliquando, ut in saxonia vidimus. Plin. la
Pide arosum vocat. Ft ille lapis, seu illa cadmianate
ua sosilis, der Cobale, no multu differt à prrite, seu
marchasita, von dem kyB, 0d kupsferstenn: estq; illi
ferme similis. Succi, ex quibus porites es argeneum
fiunt, videntur cocreusse in unu corpus, atq: itu id
natum quodvocant Cobaltum. Sunt qui idem cum
porite esse censent; quia eadem illi fere insunt quae
Prriti. Sunt qui specie distinouant. nam insienem sa
Decorrodendi uim habet, ut manus es pedes opera
riorum exedat: quod minume facit prrites. Unde
bene Plinius inquit libro tricesimo quarto, capite de
cimo, cadmiam lapidem ex quo aes frat, per sese esse
medicinae imutilem: sed fieri utilemtum, cum cad-
miasiat factitia. Cobaltum autem, seu natiua illa ca
amia, sosilis, quo ad colorem, reperitur triplicimo
domfodinis. 1. C obaltum estniorum, schvarts
cobalt. hocuidetur primum nocum fuisse crerma-
nis. Nos enim uocamusnieros illos visibiles daemo-
nes, habitantes in aedibus, es praecipue in culinis,
quem hodic Ger–
mani Koboltu
es
caerulcumq
apherad
variaque arsemil
tum geneva

## Folio 34 — 805153551:0058
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000058.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
DereMetallica
Cobald. unde propter colorem forsanhoc metallur
sic vocant, soschwaru Eric eyn Cobalt. Si hanc et γ
melosiam non concedes, dicam quod habeat nomen
ab euentu aliquo, at fabuloso. 2 cineraceus asch-
Farb Cobalt. Ethae duae priores species communiter
reperiuntur. 3. Frreicoloris. Hloc non adeo vul
eare. In Patria mea hanc speciem aliquando repere
infodinis illis antiquissimis, versus ortum hyema-
lem. a Germanis eilenfarb Cobalt.
Ouodcunque vero exhis, argento maeis quam
porites abundat. Dioscorides has species fosiles na
tiuae cadmiae non nouit. C _od Patet ex his verbis li
bri 5. cap. 40. cum inquit: D ec desunt qui cadmi-
am in lapidum fodinis inveniritradunt, falsa qua-
dum lapidu coenatione, et c. Docet aut quomodo in
Cyproemonte qui solis incubit cremato lapide, cui
Sitcoenome pyrite, cadmia extrahatur: deinde quo-
modo illa differat à lapidib. cognatis, qui meniatur
cadmia. scilicet pondere, sapore, masticatione demus
cotritione, es coitione, ustione, es colore que edit.
Duae sit illa cadmia natiua fosilis Dioscoridis
excremato prrite in Cypro, ienoratur iam quodd
cec scio: ccontra illae nostrae. cadmiae fosiles illiigno
taefuere. Lapides aut qui mentuitur cadmia nostra.
etiam apud nos reperiuntur, in nostris fodinis, plu
rimis locis. Etiam Salueldiae quidam inuemuntur
ferrei coloris: at sune steriles, dein de uim crodendi
non

## Folio 35 — 805153551:0059
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000059.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 43 lines, status machine
LIber 1.
proveratales lapius habem cadmia, es egregie
falluntur. Caeteru nota es quod lapis sit alius, quam
haec vera cadmia, qui hodie à nonnullis dicitur ter-
ra cadmia, es lapis calaminaris, a Cermanis crali
mey. in quiousdam locis imbecillis admodum, in que
busuam pondere tantus; ut provera cadmia habere
BosIt. Natius vero cadmia hodie in officinisno-
stris omnino non cenoscitur, ut es quidem omnis
cadmia factitia; nisi botrrites, quae Tucia Arabicum
dicitur: Sicuti illa Blexandrina, uocatur Tucia du-
ravet solida. Verum Botryites cadmia alia res est
quam rucia, sicuti testantur Arabes, ut serspio.
Nam sodium est tucia, es resnihili. ex botryites
cadmis non est tucia, licet loco tuciae ea uti possu
mus, si praeparata fuerit, teste scrapione. Tiinc Dio
Pcorides meminit spodii es nontucia, ne itabis una
rem poneret, et unum caput bis repeteret. in summa
id quod Arabibus Tucia est, Craecis est Pompholix
esnobis spodium. erratum est no viribus, sed rebus.
Duomodo vero differunt spodium seu pompholix d
cadmia capniti, mox dicam. nempe differunt pro-
Pter loca ubisiant. quando fit in oris fornacum, tunc
est capnitis: quando vero in summitate fornacu, tunc
est pompholix, ut in sequenti capitemox clarius di-
cemus. ad quod introitum hac appendice parare ua-
ui lectori: deindeut corriserè errorem officinarum
enegli-
non habent. Simplices homines qui talia ienorant
otoq
e
distat lapis cale
minaria cobe
ito estque id et
propi
supro faciat
soloris vulgo
Messe
cadmia Capnitis
pou (obo
1o, se
apiii calamina
ri respondet

## Folio 36 — 805153551:0060
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000060.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
DereMetallica
exneglicentiam, quod natiua cadmia non ulaniur
praeparata, commoda tamen in re medica. Redea
mus sane ad nostram cadmiam natiuam, fosilem. PII
nius libro tricesimo quarto, capite primo aesfierisi-
ue constari inquit élapide aroso, quemvocant cad
miam, in Asia es Campania olim celebrem. Praeter
ea docet suis temporibus inuentam in aero BergO-
matium, es in Germania prouincia. Duo in loco
Plinium simpliciter loqui de nostra cadmia, von vn
ser cobald, puto. es pulchre eum vocat lapidem a-
rosum. Deinde patet es hoc, tempore Plinii, cad-
miam, den cobald apud nos inuenta esse. porro quod
forsitan tum temporis fodnas aeere Germani caepe
runt. Perrariae enim es erariae fodinae sunt anti-
quisimae. Postea sub Othone maeno plumbinierifo
dinae cceperunt, es lonco post intervallo argenta-
riae: cum Cornelius Tacitus maniseste scribat, Ser-
manis olim nec aurum, nec argentum fuisse, multo
minus sodinas illorum metallorum. F. At nunc eo per
ventum, ut alma nostra GTermania superet, imo lon-
ec post teroum relinquat caeteras remones, copia
metallorum, omnium fere oenerum. Laus Deo opti-
momaximo in secula.
DE CADMTA FACTETIA
Caput Z2Z II.
Bdmia factitia aut est substantia, tenui si-
maq fauilla poritis, aut alterius metalli, prae
cipue

## Folio 37 — 805153551:0061
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000061.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 39 lines, status machine
Liber
cipue tamen pyritis translata, aut exesta, in latera
vel summas cameras fornacis, ubi fit suce sive ali-
quot septimanis, ut testatur noster Dioscorides li
bro quinto, capite quadrapesimo. Cum, inquit, or
enitur cadmia ex aere infornacibus candente fulier
necgestastatu, es lateribus camerisqus fornacum in-
haerente. Alii cadmia sic definiunt factitiam: C admiae
factitia est substantia, cum ab aere iactantur sursum
corpuscula coharentia per summa fastiora connexa
es cncamerata, quae insident inuicem spißius, e
in unum elobum seu corpus concrescunt: quod mo-
donnum venus factitiae cadmia, modo duo, modo o-
mnia continet. Verum illa est desinitio cadmiae facto
tiae quam acestidam dicunt. Diximus autem cadmi-
am fauillam esse aeris aut alterius metalli. Fit enim
cadmia es haec quidem optima ex aere: item ex aliis
metallis, ut ex auro ipso, uerum illa millius momenti
est. Deinde fit es ex argento, quae candidior, ac mi
nus ponderosa est, nequaquam similis tamen ara-
riae. Res autem hoc loco proprié intellisc ipsum py
riten: unde praestantisima, dum coquitur, constatur
cadmia. Cioselariae pr aestatisima fit illa cadmia, quia
no tantum argentum vel plumbumtenet, sed omnia
metalla. Siprites purus est, fit placodis e botryi-
tis: quando vero mixtus aliis, tunc omnis fit cad-
mia. Dioscorides laudat Cypriam ex botryiten.
Sunt vero factitiae cadmie mullae species, quas par-
t
cadmia capn
lurice ex for.
macibus ubi
plumbum ex
1090i
Nescio anailib
ati
ligo. Iutem
eam quae
halio servi

## Folio 38 — 805153551:0062
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000062.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
DereMetallica
tim docet Dioscorides, Partim alii. Parrim ipsa pro-
fert exper:entia: quae etiâ differunt ratione loci, ubi
fiant, item es forma, ut docent ipse Dioscorides, e
eius interpres Plinius. Verum ut adolescentes tales
Secies percipere queant subiiciemus eas ordine.
CADMLAE FAOTITIAE SPEOTES.
I. Est botrgites quasi acinosa densa, modice ora-
uis, es in levitatem magis declinans; racemosa fa-
eie colore spodii: quae fracta cinerulenta est, es aeru
Pinosa. Haec, es onichitis sequens, utiles sunt ocu-
lorum medicamentis. Est et alia botryites, quae jeno-
ta forsita fuit Dioscoridi: quae fit aut casu, in car coni
bus rocundis: aut ex industria, in hasta ferrea, inter
Terta in fornacem. Nameam stammuladum lambit.
exei adhaerescit inrotundum, hinc fit botruites, quae
collixitur deimde. Et hanc Alexandrinam dicunt cad
mium: quia illic plurimum fieri eamvolunt. Cs uo-
cant etiam Tuciam solidam. est g. ferme similis cor-
ticibus arborum nonnullarum. quae fic per sublima-
tionem, quando fit aurichalcû (ut vocant:) it a duplex
foret, tucia scilicet Alexandrina, es tucid Arabica:
cum quidtucia, in praecedetica p. altigimus, es mox
Plura dicemus in sequenti.
CI. Onichitis, onichitae lapidi similis, foris caeru-
lea intus candidior, internalis venarum discur sibus:
Causmoaisunt, ut docet Dioscorides, quae eucteribus
metallis effoduuntur. Ouo in locoveterametallain-
tellige

## Folio 39 — 805153551:0063
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000063.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Liber 1.
relligenon sodmas ipas, ul eruatur exipsis fodnis.
sed quod metallicae sit naturae. Er menet niches an
ders dan aie eressen alten schlacken hauffen; die
iett Eio exschmelht Everden. in den selbigen xird
eefunden oni. hitis cadmin facticia.
TII. Placodis, id est crustosa. nam planis crustis
constat. Inter bas species est es quae planitis seu zuni
tis dicicur, quae veluri cingulis axparet muliformis.
TITI. Ostraciis, craciles, nigra, sed quae testacea
faciem habet, terram amplexa eAt.
V. Capniiis, id est surnaria, u lvolatilis, quae 4.
ferme sodion sive pompholix, sivenihili est. repe-
ritur in oris fornacum, es in summis sD.. Acibus. e
est parua differetia inter illa, imounues idem sunt.
ex cade meteria. Sunt es iisdem virib. capntis haec
cadmis, es pompholix: possunttamen discerni pro.
Pter diuersa locaubifiant. Capnitis haec reperitur in
oris fornacu. pompholix veroin summitate fornacu.
Flae species valent ad emplastra es estomniumit
larumefectus, adstrinoere, cum caliditate. quemad
modum es prritis est stipticus, ut dicit Serapio. Prae
tereauis illarum est, caua explere, sordes expurea-
re exiccare corporis meatus, excrescentias carnis co
ercere, crustas creare, ulcera ad cicatrice perducere.
Ouiavero hae cadmis valde sint calidae es sicca
naturae uruntur es lauanturmodis, quos praeclare
Locet Dioscorides, ut scilicetutiles fiant ad emplastra
4
es adia

## Folio 40 — 805153551:0064
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000064.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Dere Mecallica
es alia medicamenta. O ucinam nostrimedici, prae-
cipue chirurgi, cadmias illas non ienorarent, se d in
usum medicum revocarent. Dehis factitiis cadmiis
euidePlinium libro3 4. Cap. 10. ubi inquit: Cadmia
infornacibus existit, aliamque nominis sui originem
recipit: fit aute cgesta Rammis. atq. Ratu, tenuissima
Parte materiae, es cameris, lateribus q. fornacu, pro
quantitate levitatis applicata, scilicet:
I. Tenuisima est in ipso fornacum ore, qua flam-
maeeluctantur; dicta capnitis exustases nimia leni-
tate similis fauillae.
II. Botrrites, duorum colorum: cincreiscilicet.
es sic deterior: puniceises sic melior. Haec interior
dependet cameris.
III. In lateribus fornacum, quae propter grauita-
tem ad cameras peruenire non potuit. haec est placi
tis crusta verius. Fx ea etiam fiuunt duo alia cene-
rascilicet: 1. Onichites, extra pene caerulea intus
onichis similis maculis suis. 2. Ostracitis, quae est
totaniera, es caecerarum fortisima, nulnerib. utilis.
Omnis aucem cadmia in Cypri fornacibus optima
est. Haec Plinius.
Caeterum quomodo ex lauari et aduri debeat cad
mid, item quae vires cadmiis, cundem ipse consule Pli
nium L. C. Vide es Calenum, Auicennam, es alios.
Alii recentiores inhis, ut de rebusienotis, adeo tur
piter sese dedere, consundentes haec omnia in unum
chaosi

## Folio 41 — 805153551:0065
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000065.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
eet
Liber I.
chaos, ut pudeat pigeatq; me illosveluidere, vel le-
Dere. Est q; eo peruentum, ut non resipsas conside-
rarent, es inquirerent: sed rebus omißsis, tantum di-
sputarent de nominibus. Donus ille uir Simon de la-
nua, cadmiae nomen docet tribus rebus posse appli-
cari, scilicet:
I. fumo, quae eleuetur à quolibet metallo, ut auro,
arsento, aerc. Et haec est illa cadmia factitia proprie,
de quanos asimus hocloco.
II. lapidi calaminari, qui nuloo marchasita dica
tur, quotincituraes. Flic uirbonus nesciuit, aliud es-
se lapidem calaminarem, es aliud esse marchasitam.
id esi poriten, unde fiat aes, cuius species illa natiua
Cadmid, quam cobaltum dicimus. de quo prrite etiam
fuc optima caumia illa factitia.
TII. Qua reperiatur in mineris metallorum, maxi
meaeris. Et haec est cadmianatiua, de qua nosegi.
mus in capite praecedenti. Ita vides quam sint haec
con fusa es quod idem semel bis ue dicat.
in summa, natiua fosilis nostra cadmia, est cobal
tum nostrucum suis speciebus. Factitiavero cadmid
optima fit in fornacibus ex prrite, id est ex marcha-
sita ex are simpliciter, ut dicit Dioscorides. Tlabet
autem nomina secundum locaubifiat: es secundum
formam, qualis sit colore. Evir haben cadmiam nati-
uam in fodinis, in den cruben: und haben factitiam
in officintsubi coquuntur metalla, praecipue aes, in

## Folio 42 — 805153551:0066
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000066.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
DereMetallica
den schmeluhiitten, do man schmeltet allerley ertie
furnemlich kupffer. Scd de his satis.
DE POMPHOLIOE, ET EIVS
cornatis speciebus, Caput Z Z III.
loscorides libro quinto, capue quadragesi-
moprimo, comuneit quasi pompholiee, 0
aon es ancispodon. Primum pompholix est idem
quod in pharmacopoliis iam dicitur nil albut n, vel
nihili, nichtes. Vnde prouerbium ortum, Nces ist
indie auxen gut. Vocant es album pompholisum
ctasse. E contraspodion est idem quod in pharmaco
polys dicuntniera pompholixem, seu nil eryseum.
Ab Auicenna vocatur, ni fallor, succudus. Tertio an
tispodion, quod loco spodii usurxatur, est cinis qui fit
ex foliis, Aoribus, es baccis immaturis, stipcicis, myr
ti vel étermite syluestris oliuae, es aliis sicuti docet
lococitato Dioscorides, es Plinius libro tricesimo
quarto, capite decimotertio. Pota autem quod neque
sodon, neq; antispodon iam nostram praebebis ali-
cuiperos: quia vere ne cimus quid sint, es undeno
Procempore fiant. Sed accedamus ad resipsas.
Pompholux est cinis metallicus, qui fuc in summi-
tate au parietibus fornacum, seu domuncularum u-
bisun fornaces, in den hileten, extinetis faullis. que
cinis es dfert secundum diuers itatem metallorum,
es locum in quour lubifiat. efficacior enim est qua
civerea est, es fiut ex porite, quam qua ex plumba-
riola

## Folio 43 — 805153551:0067
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000067.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
adivet 
rio lapide. Inuc osclastens Siauot ei omnibus M
smensium, continens nempe in se argentn. plumbum.
et aes. sicuti oprim a esse dicit Dioscorides C)priam.
Illavero pars quae adhaeret parietibus domuncula-
rum es fornacum. spodion est: econtra illa quae in
summitate pendet, est pompholix. es differt a spo-
dio candore es leuitate, ut docet Dioicorides, pon
Pholigem distare à sodio. spcciesola non genere.
scllicet spodos estiniera, 2 Ponderosa, 3 plena pa-
leis, Acuercitur e pauimentis officinarum. Pompho
IIX est quiihlam album, quasi bulla seu ampulla. un
de es nomen habet apud GraecOs. 2 pinoue, ac leuc.
3 Purum. 4. quod collieitur es fit in summitate
fornacum.
Est aute pompholix duplicis proprie speciei, scile
cet prima. si subxinsuis, coloris aérii. hae proprié de
cenda est nil oriseum. Altera eius species magnope-
re candida, ex summae leuitaris: quae fit aut n are
perficiundo, detrita cadmia cumulatius inspersa, ex
mdustria: aut fit ex ipsa cadmia proflata folibus. C1
ius rationem faciundae docet Dioscorides lonz or
dine. es parstenuis, es leuissima materiae insum-
mam quae domum evolat, parietibus, tectis, forniciq
adhaerescens, est pompholix: ponderosius autem in
ima loca se recipiens, est spodion.
Porro quae bona, quae adulterata sit pompholix
quomodo debet lanari, es quae illi sint vires astrin-
Bende

## Folio 44 — 805153551:0068
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000068.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
AA
DereMetallica
rendo, refrioerando, explendo. purgando, obstruen
dos exiccando, consule ipse Dioscoridem, qui haeco
mnia docet. Praeterea addit modumustionis, scuut uo
eat torrefactionis: es unde potisimum frat, nempe
exauro, argento plumbo, aere. es post Cypriam, ubi
lapis plurimum porites est, valere dicit plumbeam.
aiis assentitur Plinius. Gralenusvires cribuit pom-
pholior efficuciores quam spodio. Et profecto pom-
pholix compositas habetuires, velutirosa ipsa. Su
pra autem docnimus de cadmia, cadmiam botrvitin
dicitucia arabica. sicusi illa Alex adrina, dicitur tu-
cia dura, vel solida. Sed botryites cadmia alia res est
quam tucia: sicutitestantur Brabes, (5 quidem Sera
vio. Namspodium de quohicaortur, esttucid, s res
nihili: es botryites non est tucia. Dioscorides spo-
dij. es nontuciae meminit, ne uideatur unamrem bis
ponere. in summa, id quod Arabibus est tucia, Grae-
cis est pompholixs es nobis spodion. id quodtestan-
tur Ruicenna, Scrapio de tucia, e Dioscorides de
Dompholiee capitulis. Erratum est in rebus, es non
uiribus. Botrvite cadmia locotuciae, id est spodij uti
possumus, si praeparata fuerit. Differunt autem bo
trvitis es capnitis cauimia, es pompholix, es spo-
des, ex eadem materia cum fiant, tantum propterlo
caubifiant. C admia botrgitis fit in lateribus. vel sum
mis comeris fornacum: interior econtra capniiis in
oris fornacum fit proerie.
eaa

## Folio 45 — 805153551:0069
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000069.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 33 lines, status machine
iis
1H
est
9t
ta a
summis cameris est popt L. Pars quae in summitate
dependet est Compholix. contra pars quae adhaeret
Parieltous, esc, peu. ida adolescetes dilioeter ob.
Seruare debent. FF profeTo maxno labore illa ame et
obseruata es coilectu sunt. Caterum noia es Ara
bes duplicem facere tuciam: Scilicet natiuam in mine-
ris: albam viridem, et citrinam, quae reperiuntur in
litoribus maris indiae. Deinde factitiam in fornaci
bus, de qua hic arimus. Nota etiâ alias praeter illam
fuligine spodion Serapionis. Dioscoridis, Plinii, Cale
ni qui inquit, Nunqua spodio usus sum, quia facis ha
bui pompholisos, quod Arabes duplex habent spo-
don: scilicet sodium 1. de canna, ex radice cuiu (dam
cannae, ultra marinae combustae. ut est apud RuICen.
nam de spodio cum inquit: Spodion est radix canna-
narum adustaru fric. 2. gradu. sic. 3. Gradu: es Paul-
frig. e sic. complexionis spodiondicit. Alterum
quod est seu fic 2. ex ebore verocombusto. 2. de osi-
busclephanti, canum; es aliorum animalium. aus
den schelmtnochen exusta est haec spodos: usq:e ad le-
uitatem ex osibus. Man findet nochbeyn dorinnen.
cum fieri ex ebore deberet usto. Et nota quo d neque
Podos, neqi antispodos alicuiprabebis per 05. nesei
musenim
Compholixvera nil album, nihili, cinismetalli
cus leuisimus fietiam in summitate fornacum, aue
arictibus, vel etia domunmaru ab extra. Si in oris
fornacu est, cum cadmia est capni:is: Si in lateribus es

## Folio 46 — 805153551:0070
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000070.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 31 lines, status machine
Dere Metallica
mus enim quid iam sintnec spodos, nec antispodoss
in nostris pharmacopoliis. nos pereorina colimusr
notra contemnimus. Medicispodon nostram ex offi
cinis es fornacibus reuocare deberent. at surdis nar
rofabulam. Praeteres qu. dam spodon vocant es eri
ornemaeris es ios. Postremo obserua es quae de his
Plinius habeat lib. 34. Cap. 13. cum inquit pompholi
emes Spodon reperiri in aerariis. es esse differen-
tiam illarum, quo d pompholix lotura pareiur, spo-
dos sirillota. deinde pompholivem esse id quod can-
didisimum es leuissimum, nempe fauillam esse aeris
es cadmine: spodon veronisriore, ponderosioremq
derasam parietib. fornacu, mixtis scintillis, aliquan-
doe carbonibus: Cypriamq; optimâ, quae fiaclique
scentibus cadmia es arario lapide. In uper es spo-
diilococitato species facit, metleam, rubicundam,
deinde quae srat in arcenti fornacibus, es inaurariis
quae nomine lauriotis dicatur. Porro spodije cauli-
culis, id est, antispodiimentionem facit, eiusque mede
las refert, lib. etia 23. Cap. 4. Item lib. 34. Cap. 18. Item
docet es spodonfieri ex plumbo, eodem modo quo
exaere Cyprio. verum haecip se uidere opud cundem
poterislocis citatis,
o
aere Cyprio Dioscoridis et Plinii, id est, auβ3
demhupffer, similis est uirtute spodos no-
stra Goselariae.
plumbo similis est nostra in Misnu, n ossict
nis, ubiplumbum plurimum coquitur.
di

## Folio  -  — 805153551:0071
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000071.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 45 lines, status machine
rett
AHs
ersa
iti
A vo 
X
E
 Et
∞ =C
no
X
d
Ed eo R. 
S 5 E
n 
  dd
e
E
ad
Ad
00 4 ∞ R:
et
EX 
or
2
c
2 3+
5d ~ L
A 
e
eu
+d
2 1 30 1
n
3
e
 =
eoc 2.
ne
2.
e
e
od
2
da

## Folio 48 — 805153551:0072
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000072.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 27 lines, status machine
DEre MMetaMICa
e
∞1
1b
d
x
Os
i
2
E
uo
 
e
Cac
ed
i
  c
R
a
=
a
S
M
M
se
M
l

## Folio 49 — 805153551:0073
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000073.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
LibeF T
Suntes qua antispodiu nunc simpliciter dicans
chur ustum. verum nescimus proprie quid sit, neq
Bodium, nec antispodium nostro tempore.
DE AERE VSTO
Caput XZFIIII.
Esustum seu crematu, a Germanis oebrant
ertod hupffer fit, ut docet Diosc. li. 5. cap.
42. uicib. alternis, aereis clauis copositis, cû sulphure
e sale, aut etiam alumine in vase fictili. Docet es
alios modos Dioscorides cremandi. licet e nunc
quoq: nostro tempore, fit aes ustum, ex ipso are cre
mato, sulphure et sale. Laudatur autem potisimum
Memphiticum es Cypriacum ab eodem Dioscori-
de. FAq; uis cius, adstringere, exiccare, reprimere
extenuare, attrahere, ulcera purgare. num quoties
munatur ulceribus cum aceto, consumit quae sunt
impedimento in ulceribus. Movet vero aes ustunai
Jeam, es stomachu, ut omnes illa res. lauatur ut cad
mia. Volunt es aes ustum calidum es siccum quar-
togradu. Truic ari usto uirib. quodammodo simi-
le est (imbecillius enim est) aeris recrementu, stercus
seuscoria, a Cermanis hupsferschlacken, lavaturq;
ul esmas ustu. Verum consule Dioscride L. C.
DE FLORF AER IS,
Caput ZL ZEV.
a  mecaphora sic dicitur, a Graecis
faduor are  propric:atno calchamum, id est
nriolum

## Folio 50 — 805153551:0074
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000074.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Dere Mecallica
uitriolum seu atramentum sutoriu, ut indocti olini
crediderunt:. qui illusi vicinitate vocabulorum, es
XadKoveO es calchancum, pro uno habuerunt,
maximo errore. Flos autem aeris xannoi dus e diuer
sus est veteribus es recentioribus. Nam veleres so
remaris dicebant, ut patet, globulos illos exiliemes
purpureos, ex infusione aquae, es respersione aeris
exaqua. Die horner die doherauß sprincen ausd
dem abxeloschten ertz, od das schonrothe, Elcines
das am Rupsferhanset. Deilloptore aeris loquitur
 Dioscorides lib. 5. cap. Cap. 43. ubi es eius vires
es medicas uirtutes docet. Recemiores vero Aorem
aeris, vel raNnoV aerdO vocant aruornem aeris, hupffer
Prim, od grinspon. Cum ergo apudueteres leges
Rorem aeris, intellize granula seu globulos expuen-
tis aeris: cum apud recentiores, intellioe aruoinem
aeris. Notandum es hoc, quod olim miscebant e
(quamam es Aorè aris: e aliquid inde fiebat quod
lepida vocabant, ut patet ex Plinio. TTodie in phar-
macopoliis no habetur Aos aeris. Plin. li. 34. Cap. 12.
desumens Roremaeris, sic inquit: Aerissos medici-
nautilis est. fitenim aerefuso, es in alias fornaces
translato. ibistatu crebriore excutiuntur vcluti mi-
lii squamae, quas vocant Rorem. Cadunt oute, cum
Danes aeris (die kusferkuchen) aqua refrioerantur.
rubeniq. Similiter ex eis fit, quam uocant lepida: et
sic adulteratur Ao5, ut squams veneat pro eo. Ros eH
sem some

## Folio 51 — 805153551:0075
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000075.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber L.
cemsponte cadus) quama excutitur ictibus, ijsde pa
nibus. HIac Punus. Caeteru ut simul cum Rorearis
fiat) exaris, e relinquatur in ima fornacu, in se-
cundo libro aochras in capite Diphryois. Florearis
ceters laboract icander praedecat in Alexiphar-
maca aduer sus haustos funsos.
DE SO V AM A AER1S,
Caput Z Z VI.
Ouama aeris duplex est, scilicet crassa ex te-
Dnuis: Crassa, de qua propriè loquitur Dioscori
des lbro 5. capite 44. dicitur a Cermanis hupffer-
Schlack, latum es tenue illud quod euolat per con-
cusionem ab aere. Dioscorides L. C. squamam aeris
illam scilicet crassam excudi docet ex clauis Cypriis
officinarum, es dicihelitim, sive clavarem, es illano
optimam: ccontrauitiosam, es damnari eam quae
exuili promiscuoq; aere aut candido fint. Porro do-
cet et (quamae aeris uim, es lavationem. Praeterea fae
citmentionem scomomatis, qua est, quama decussd
exacie, aut mucronibus. Et est erratum illo in loco
a virolio Marcello. Alca enim estres stomomatis
haec, quamstomors, ut mex dicemus. Altera squa-
maaeris est tenuis, es vocatur stomoma: de qua non
Dioscorides. sed Plinius loquitur. a Germanis Rup-
ferbraun hesselbraun. unis, Aexist . F stg; stemema
quasiremissa ab ore es superficie aeris. inde Bacha
tura, apereutiendo, dicitur a recentioribus. Alids
Wl 80

## Folio 52 — 805153551:0076
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000076.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
d
DereMetallica
nuloo (ne es hocuidear transisse) stomoma est ser
rum curgatum ex purissimum, es chalybs, dersta
hel. Seuproprie est ferrum chalybe paratum in ali-
quod instrumentum, sest alet eisen. Plinius libroeri
cesimoquarto, capite undecimo, primum docet. squa
maaris crassa quomodo differat a Aore aeris, cum
inquit: Est autem squama aeris haec decussa ui clauis
in quos panes ereiferruminantur. in Cy priis offici-
nis maxine omnia. Differentia haec est, quod squa
ma exculitur ictibus ijidem panibus, slos cadiespon
te. Porroidem Plinius secundo locoL. C. docet de
tenui squamaaris, cum inquit: Squamae est alterum
venus subtilius, ex summa scilicer lanuone, decus-
sum quo duocantstomoma. Addit vero idem quomo
do es (quama e Ros aeris urantur in patinis ficti-
libus aut aercis, deinde es laventur. Subiicit es (qua
mamfieri C)priam ex candidoare, at longe ineffi-
caciorem. Reliqua ipse uidere poteris. Caeterum
neque squama etiam aeris nostrisiam medicis nota
sunt, ut es fuerunt olim Plinii temporibus.
DE AE RIS AE RVGIHE
Caput 25ZVII.
Eruoo aeris, veluiride aris rasile, quod re-
centrores, ut in praecedeti capite docuimus
uocam Rorem aeris, es zanuou arse diuisavoce
duplex est, scilice natiua es factitia.
Ratiua, in metullis Cyeriis, lapidibus nonnihil

## Folio 53 — 805153551:0077
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000077.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber I.
ceris habentibus. quibus aeruxo esslorescit. haec quide
pauca es optima est, quae etiam in nostris iam sodi-
nisaerariis reperitur. Spanerun tupffererim. Cuius
es Diosorides lib. 5. cap. 45. mentionem facit. Ad
dit es aliâ speciemmanante especu uitiosam. docet
eius bonitatem, notas, e praecerea adulterationes.
Facticia, quae sit in superficie aris, Evann das
Rupferso erim Eirat. Haectriplex est scilicet:
I. Rasilis, vel rasa, vel rasitia quia raditur. de qua
primo loa asit Dioscorides loco citato: item quomo
eo frat, docet.
II. Vermicularis, scolecia. seolis enim proprieuer
mis est. quia in vermicularem crescit vel fit fcuram.
que iterum duplex est, fosilis scilicet es factitia.
Fosilis, quae optima, es per se rasa ab lapide arario
est. de quavide Plinium lbro tricesimoquarto, ca-
Dite duo decimo. Franc quidam disputant uitrioli aut
aut chalcitidis esse speciem, aut ipsam esse chalcitin.
Verum est profecto, magnam cognationem esse aru
mrnisaris, praecipuenatiuae, id est rannsi urss: 
deinde chrysocollae es uitrioli id est calchantum ip
sum. Sed an haec foBilis scolecia vermicularis situi-
trioli, aut chalcitidis species, vel chalcitis ipsa, vel
aliquid medii. in medio relinguo. Tu optime lector
illa bene considera, es plinii sententia quae sit.
iudica. 2. Pactitia, cuius modu faciedi docet Diosao
rides es Pliniuslococitato.
aad. 2b

## Folio 54 — 805153551:0078
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000078.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 25 lines, status machine
e
DereMecallica
ITI. Aurifabrorum. quae quomodo frat es cnfi-
ciatur, ab eodem Dioscride loco citato traditur. es
haec est Santerna, es iamutuntur pro illa alumine.
Ouida hancvocant Tincar, vel Boracem Arabice.
Caeterum quidcincar proprie sit, suo loco dicemus
de chrysocolla. Fst autem haec aruoo aurifabrorum
nihil aliud quam factiria chrysocolla. es hanc Plin.
chrosocollae nomine coplectitur librotricesimoter-
tio, capite quinto. Consule es eundem li. 34. capite
22. (5 12.
Omnes haespecies respondent usto aeri. astrin-
ount, extenuant, excalfaciunt, ut omnes solent face
rearuornes. Caeterum quomodo adurantur, uide
Dioscoridem loco citato. Tam nostro temporetales
aeruornes mulcufiunt in Fispania. Arabes, ni fallor.
es omnes tales aerugines vocant generali nomine
Sincar. Iae sunt, optime lector, species aruornis ae-
ris, quantum ad ipsum Dioscoridem. Plinium, es
alios. Verum si acute cosideras. sunt es aliae spccies,
ab his non adeo obseruatae, quas in sequenti sche-
mute proponemus. es considera nostra diligentiam
immensum laborem in his collisendis.
ed

## Folio 55 — 805153551:0079
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000079.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 9 lines, status machine
Liber I.
x  =
a
Z Z
2
ex
3
4
DF

## Folio 56 — 805153551:0080
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000080.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
DereMecallica
DE EE R R O.
Cap. ZZ VIII.
Errum est metallicum, liuidum multum, pa-
rum rubeum, albedine non pura, participans
durum. Pam si sulphur fixum terreum, arsento ni
uo fixo terreo commixtum fuerit, ex haec ambono
purae, sed lividae albedinis fuerint. i superat sulphur.
fit ferrum. In summa, si argentum uiuum fuerit po-
rosum, terreum es immundum, es sulphurctiam
immundum saetidum, es terreum, e fixae substan
tiae (tanquâ si pene morbidus, cum matre menstruo-
Sa coit) generatur ferrum. Pribuitur aut e istud me-
tallum a chimistis Marti, es Mars dicitur, ulpote
cuius usus plurimum sit in bello. Germani vocant
eysen, Graecivero cistneo. Hunc lapidem sideritin
quidam vocant scoriam ferri. licet hoc nomine et ap
Pellatur magnetes, qui trahit ferrum. Porro ferrum
est duplex scilicet natiuum, es conslatum seu exa
ctum. Natiuum est purum, es reperitur in fodinis.
erana vcluti scumassa. a Crermanis, gedis en eysen.
Alterum aute constatum seu excoctum est id, quod
excoquitur in officinis ferreis, vff den hamerschmit
ten: idq duplici modo apud nos in cermania, scili
cet: But ex lapidibus ferreis, auß demey senstein, 0d
ert ut fit circa patria meam, praecipue in valle quae
a rexibusnomen inuenit, es aliis locis quampluri-
mis. Et notandum est etiam hoc quoq, quod in cade
HCH

## Folio 57 — 805153551:0081
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000081.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
Liber I
uena seron raro reperiunturmaeneles cemma-
adeo illi concordia est cum ferro. Deinde exao quitur
etiam ferrum exterra rubra ferruone quasi laesa-
a Cermanis eisen erde. ut fic in Silesia, item in Mar
chia. ut aliquando vidino procul d Berlinijs, ubi se-
des Marchionum, in officina quae ab artifice diceba
tur Niciana. profecto dicere ferme ausim, quo d sicib
tipyrites alius est solidus es adunatus, durus: alius
est francibilis, es facile teritur: ita ferri laxis ille a-
lius est solidus (ut in patria mea) es masis excoctus.
es calore induratus: alius est francibilis, es quasi
terra rubione laesa, non du indurata in lapidem fer-
riimbecillitate caloris. licet tam fruvifera sit ferre
quam ille lavis solidus, ut illa Silesiaca es Marchi-
tica Ticiana terra. Sunt autè fodinae ferri, amiquissi
masodinae, ut Tacitus refert, qui Gothinos coluisse
docet ferri fodinas, eosq; usos lingua Callica. In Ger
mania etiâ primae fodinae fuerunt ferreae. C aeterum
quod nam ferrum sit bonum, quo d ue malum, com-
mendo fabris ferrariis. In patria mea commendatur.
nifallor, Dylmeracensc: ccotra damnatur uitraceus
ut vocant glaBeisen, quod facile ad incudem frano-
tur elisione. Despeciebus ferri, es metallis ferreis,
consule ipsum Plinum libro tricesimoquarto, capi-
ic decimoquarto es decimoquinto, esc. Dioscri-
iaslibrom caeite quadraee simosexto, de rubi
slivon aem eisenrost, ac eius uiribus agt. ha

## Folio 58 — 805153551:0082
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000082.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
VercMetallica
bet enim rubleo serricereoram uim medicam rei
Princendo ligando, siccando. calid. es sicc. secun-
do gradi. Prac sanasse Felephum prodicur Achilles.
ed quodes alludit Ouidius lubro primo Tristium,
clecra prima:
Tranq; ea velnemo, vel qui mihi vulnera fecit.
Solus Achilleo tollere more potest.
Porrovioscrides loco citato es aoit derecremen-
toferri, von demeisen schlacken: quod et vocant sa
riam, es stercusferri, es lapidem sideritin, saxones
vocant sunderstein. Sicuti enim omnia illa maiora
metalla, quando coquuntur, habent recrementum,
Schlacken, ita ex ferrum habet. Sic dicimus:
Recrementum
aris, hupferschlachen.
argenti silber schlacken.
ferri. eisen schlachen, sunderstein
plumbi, bleischlacken.
Fandemuim habet quam rubico, recrementum
terri, sed nefficacius. Sic es ferri squama latum il-
Id es tenue quod euolat per percussionem a ferro,
derhammer (chlaik. Caeterum de his et ejus viribus
consule es srabes, Scraxionem libro ageregat. Ca-
Pite taid. Nicander scoriam ferrivocat fecemferris
es praedicat illa valere cotra aconiton. Ouod et
transtulit in suum Dioscorides.
more solito.

## Folio 59 — 805153551:0083
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000083.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Liber I.
DE PEVMBO NIGRO
Caput ZZIX.
Laindu d chmastis tribuitur Saturno, es cius
nomme apnatur. Estq; corpus metallicum,
 terreum Conderosum, parua participans
albedtianuamhabet de substantiaterrea, es in
Stannum per lavationem vertitur. Frinc patet stan
num quiddam esse perfectius plumbo. es plumbum
plus habet de substancia sulphuris fixi, ad composi-
tionem suam, quam suppiter, id est stannum. plum-
bum enim est corpus immundum, impersectum ex
argentoviuo, impuro, non fixo, terreo feculento.
aliquantulum albo in manisesto. sed rubeo in occul
to, es extali sulphurc adustibili procreatum ex ali
qua parte. Deficit illipuritas, fixatio, color, ien-
tio. in summa, argentum uruum, mulum, erossum.
malisaporis, e faetidum debilis uirtutis, tunquam
menstruosa mater initur a sulphure marito leproso
aut livido: es saturninus ille friordus nascitur fi-
lius, cui nomen est plumbi. Nota autem quod plum
bumpurum.
edysen blei, cuiuscunq; colorisnore
veritur in fodinis: neq. leor vidi, audivi inveniri in
Fodinis. Estq: plumbum, nempe quod exo quitur, tri
plex scilicet.niorum, quod veru est plumbu: deinde
est cinereum, es candidum. De plumbo niero, von
demblei, osimus in hoc capite. d Craecis uodvecop
u. excoquitur ex salena, de qua mox
dicam.

## Folio 60 — 805153551:0084
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000084.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Dere Mecallica
dicam. aut fit ex porite, de quo actum est supra. Ce
terum quomodo fiant plumbum elotum es ustum
es quae sint illorum vires in medelis, consule Diosc
redems lib. 5. cap. 4.7. es 4c. Plumbum elotum ha-
Becur iam in quibusdam officinis, conra ulcera in-
Rammata, es cancrum. Ouaedam officinae omnino
illo carent. Plumbum vero crematum habet uires et
ficaciores, eloto plumbo. es fouli illo plurimum
utuntur ad pingendavasa sua. Potest es eadem
quae plumbum ustum, scoriu seurecrementu plum-
bi, der bleischlacken. quorum magna est cpia G0-
sclariae, ite in erisnia ad officinas, ubi metalla exco-
quuntur. Co sulc Plin. lib. 34. cap. 15. et sequenibui.
DE PEVMBO CIMEREO.
Caput ZZZ.
Lumbum cinereum species plumbi, d Germa
nis dicitur Euisemut, mythan, od conterfevu.
Et distat a niero es candido plumbo alore. Est q
quasi sui generis metallum. Nobilius quiddam est
plumbo deterius argento: et quasi est medium inter
secies plumbi, es ipsum argentum. Metallum eius
unde constatur, simile est galena, unde coquitur
plumbumnierum: Sed differt a galena in illo, quod
inficit manus tractantisnierore, nisi plane sit soli-
dum. Porro solidum cum est. friabilenon est, ut ea-
lenaipsa sed secatur. Es es merius aliquanto, ec-
nere argentirudis secundae speciei, quae est plumbet
alo.

## Folio 61 — 805153551:0085
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000085.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 34 lines, status machine
Liber L.
Color, acetse et illud metallu cinerei plumbi no
raro aliquid arseti cotinet: et quo loco effoditur, ar
eentum plerunq; subesse sienificat: es propterea
tectum arxemti a metallicis dicitur. Hiinc constatur
quoduocant Concersern. WwyBinuth, od mythan.
undesiunt es nunc constuntur res unriae, vcluti ex
arzento, ut poculasuasas es alia. Conficitur etiam Haecvere
hinc genus caerulei. Hoc metallicu omninonescue
re Arabes, nescivere chimistu, alias plura fecissent
corpora metallica.
DE LLVMBO CANDIDO
Caput Z ZL ZEI.
Flt Plumbum nierui vocatur a Germanis
blei simpliciter, od schwarubler: ica plumbue
canalau ab hes vocatur veisblei, 0d sin. improprie
autem plumbum hoc nostrum candidum sin, stan
num dicitur. es non sunt idem, ut pactenus volue-
runt, stannum es plumbum candidum. vnser sin.
Aliud est stannum, de quo mox agemus: es aliud
plumbum candidum nostrum, onser sin, quod ni-
proplumbo quasi est quiddâ purius es perfectius.
Plinius hoc cassiterium vocat à Caßiteride insula
ubihoc primum est inuentum à Mydacrito. Consta
tur iam apud nos ut plumbum nierum tum ex px
rite, tum ex calena, auB dem kyB und Glantz. Coqui
turetiam ex lapillis nieris candore (ut es mit e li
nius libro tricesimoquarto, capite decimosexto) uu
riatis
nuthi
tam fo
lvc
ciut
atur Kobolt

## Folio 62 — 805153551:0086
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000086.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
d
Dere Metallica
riatis, qui lapides nieri nonnullis locis maeni repe
riuntur: interdum vero tantum ut arena. rIis quo 
nieris lapillis interdum prrites, es saxi senus are-
nosum, es alia commixta reperiuntur, interdum
mixta, incerdum distincta. Plinius candidum plum-
Bum in Dritania, item in Cralecia ex Lusitania pro
venire scribit, cum in Cralecia minime frat niorum.
Idem Caesar de bello Fallia lib. 5. candidum plum-
bu in Dritannia provenire testatur. Accedamus sa
ne ad caput de ipsostanno, in quo plura de plumbo
candido dicemus.
DE ST A N NO.
Cap. Z =L ZETI.
et praecedenti capite indicanimus aliud esse stan
num. aliud esse plumbu candidu. IlI L ergo defini
tio plumhi candidi, deß sinnes, etiâ apud chimistas,
no de stanno, sed de plumbo candido (ut mihiuide-
tur) intellicenda est, cum dicunt: Stannum (es (ol
heysenplumbum candidum) est metallicum albu,
non purum, liuidum, terreitate pauca, Particip Ans
exargentouiuo, puro, fixo, es non fixo, claro, albo
in suo manifesto, es rubeo in suo occulto, es de tali
sulphure deficit ei sola decoctio, sive dicestio. TTam
Si sulphur fuerit in radice cojunctionis, fixione patt
cas participans album, albedine non pura, non supe
rans, sed superatum, cum arsento niuo, secunsum
Purtem fixo, albo non euro ommixto, sii indestan-
num

## Folio 63 — 805153551:0087
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000087.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber
um (es solheyssen plumbum candidum) sulphurma
lum no bene mixtum es coneclatum, quasi lepro-
sius aut liuidus pater coiens, cum matre quasi purio
re, argento uiuo non admodum purotamen, nasci
tur filius inde aliquo modo formo sus: sed tamen non
genero sus scilicet plumbû candidum. Ridiculichi-
miste stannum semper intellieunt sinn nostrum: at
magno errato. es illud tribuunt toui. appellantes
stannum Touem, cum plumbum candidu locem in-
telligamus. Dices, Eroo quid eststannum, cum non
sit plumbum hoc candedum nostrum, vn er sinn:
Respondeo, primum Scrapio lib. Agsregat. capite
Femezee. id est, stannum effodi dicit ex mineris ler
ra, et inveniri frustis (se credendum est:) plumbuve
ronostrum candidum, nunquam, ut dixi, in fodinis
reperitur purum, per se: sed fit ex galena, es pyri
tes es lapillisnieris, es c. Porro Plinius (nam reli-
quostaceam certis de causis) lbro 34. C+P. 16. cum
inquit. plumbiniori dupiicem esse originem, scili-
cet, primo quod provenut in sua vena, aut quod na
scatur cu argento, aperte docet plumbinieriliquo
rem infornacibus qui primum Ruit, Stannum appet
lari: cum prius docuerit album plunibum constari zwitter
ex lapillis nieris candore uxriatis. Insuper idem eo-
dem libro, cap. 17. Stannum adulterare docet plum-
b0 albo seu candido, item albi plumbinieriq. libris.
SicHides stannum, secundum Scrapionem, metalli-
em esse

## Folio 64 — 805153551:0088
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000088.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
64
DereMecallica
cum esse quod reperitur in sua propriavena, ut forse
tan apud nos bisemutu: ccotranoscru candidu plum
bus est Plinii candidu plumbu, das sin, quod costatur
utplumbumnierum, exporite, salena; es lapillis
nieris. Deinde uides stannum Plnio esse quiddà de
plumbonisro, nempeprimum Auorem plumbi ni-
eri, als wannmanvuserbleu ert schmelthet, das erst
das dosteiisset, vare Plinio stannum. Et hocdocet
Plinius adulterari plubo candido, mit onserm sinn.
und wann du itm recht nachdenchest, so ist stan-
num Plinio schier Erie vnser halbverck, daruon die
trannen gemache verden, das man halb merck heist.
Accedant sane nunc alchimistae, accedant es alii
qui candidum nostrum plumbum volunt esse stan-
num, es sic etiam interpretantur stannum sinn.
NTolo alia adducere propter breuitatem: haec enim
satis firma credo. Intelligite nunc alchimistae in ve-
Atris libris toue stannu, id est sinn, quod est plumbie
candidum: es cereore intelligetis Arabes, es bona
componetis lunam. O irlosen ongelerten, oncken-
brenner. Stannum proculdubio Arabibus metallum
est preciosius nostro candido plumbo: sicuti apud
nos est bisemuthum quiddam plumbo preciosius.
Si quistamen erit, qui me uincet euidentioribus areu
mentis, huicpossum cedere, stannu esse plum-
bumcandidum, onser sin. quod
uix fiet.

## Folio 65 — 805153551:0089
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000089.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Liber I.
S TIB 1
Cap. 22 XL EE. L L 1.
Tucumvel stut ds vel antimonium, uel platu-
Dophthalmon, est metallû vel minera quae a Cer-
manis dicitur spyse
la B. es antimonium volunt esse
substantiam plumbe emortui. Rexeritur es hoc in
nostris fodinis, ut Persibrana. Interdum in propria
vena effoditur, ur fu in magna copia, cum in aliis lo-
cis, cum Fichtenberor, in quo monte quatuor illa e
Breorastumina oriuntur, Maenus, Sala RCOra, Ha-
bus. Incerdum argento permixium est, e itaut no
nisi igne separetur. Hoc si saexius liquesu transit in di
plumbu. Vis eius est restrinoere es refrioerare prin
cipaliter. Conueni: medicamemis oculorum, propte
reaes dicitur platz ophthalmon. Dioscrides libro
quinto, capite quadracesimonono eius vires, es mo
dum torrendi, adurendi lavandi docet. Sunt es qui
stibivocant es alabastrum, a splendore forsitan. 
inde ficunouentum alabastrum, longe tamen a iud.
ne erres, nec simile quidem isti apud veteres unguen
to alabastri, quounctus lesitur Christus. Plincus li-
brotricesimotertio, capire sexto, sabium in ijs demar
ventimetallis inueniri docet, es esse lapidem pumae
candidaenitentis q;, non tamen translucentis. Cuius
duo genera, scilicet mas ex faemina, quae magis pro-
betur. C addit, mar. m esse horridiore, es scabrio-
rem, es minus poiderosum, miuus q; radiantem, es
ArenO

## Folio 66 — 805153551:0090
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000090.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
SC
DereMetallica
arenosiorem. F cotra faeminam nitemem definit esse
friabilem, fissuris, non globis dehiscentem. Ouae dis-
crimina optime possunt demonstrari es instibio de
nostris fodinis.
DE NOLXBDENA SEV PEVM
bavne, Cap. Z Z Z ITTI.
DLumbaco, galena, es molybdena, unum es
idem sunt. idq: sic probamus: Primu ex plum
baene nostrafosil, auss demelants, blciert oder
bleischrezff. Priburor in Misnia, Go sclariae etiam
e multis aliis locis iam coquitur plumbum nizru,
es argentum etiam id quod Plinius lib. 34. Cap. 18. M
molybdena et calena fieri inquit. Frgonostra plum
baco. onser elantz est calena, es molybdena. Secun
do allusio vocabulitestatur idem esse. PTam quod Pli
nius libro tricesimotertio, capite sexto, aut Prispani
xalenam vocant, nos iam glants dicimus. non autem
calena vocatur, ut uult Marcellus, interpres Dio-
scoridis alias non indoctus, a Galecia. Nam Plinius
necat lib 34. cap. 26. in Calecia plumbumniorum
fieri: quodtamen fit ex galena. Tertio, plumbaes
nostra est coloris potisimu plumbi:atque ob id graecis
molibdena, es latinis merito plubaco dicitur, vel la
visunde fiat plumbu. Sicuti aut lapis plumbarius (ut
eshocobiter indice) dicipotest, itavena plubariam
etterra plubaria, es materia unde fit plumbu recte
dicitur. Ouorto, Pliniusnihilhabet de lapidemo-
lybdoide

## Folio 67 — 805153551:0091
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000091.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber 1
lybdoide, de quo tamen scribit Dioscorides, es con-
tentus suit nomine galenae. ereo palena, es etiam mo
lobdoidis lapis Dioscoridis, unum es idem sunt.
Ouinto Cralenus es molybdenam natiuam lapidis
seciem proiectamriuis uidisse se ait: nec seorsim la
pidis plumbariimentionem facit, quispro ijs de ha-
buit. Ereo molybdena es lapis plumbarius idem
sunt. Sexto, idem Cralenus in libro qui de Compo-
sitionemedicamentorum inscribitur, ait é cerussa et
litharerro, alba, et e molobdena subfusca, es quae ci
neraceo alore sint, coficiiseEaaqu: et hoc exnostra
Balena, non quide staua, sed plumbea confici potest.
Ereo galena es molybdena unum es idem sunt.
Septimo. Dioscoridisalena nostra quae plumbicolo
re est, lapis uonvestocicti dicitur, quia sit specie plum
bi, es materiam plumbr in se continet. es habet eas-
dem uires cum plumboloto, es recremento plum-
Bi, es eodem modo lavatur. es differt à molybdend
natiua ipsius Dioscoridis. alore tantum non mata
ria. Nam molybdenam suam fosilem ftauam scribit
esse es slendenem. at color mutari facile potest
inplumbaorne, diversis vaporibus éterrae viscerib.
excitatis. Sic apudnos in nostris fodinis calenae re-
periuntur cloris nieri, caerulci, es iocinoris. Sic et
Pauareperiri potest proculdubio calidis recioni-
bus es reperiturapud nos in fodinis calena quae ob-
ducta est statio celore, quae forsit i est illa molybdena
Dioscoridis.

## Folio 68 — 805153551:0092
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000092.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
68
Vere Metallica
Dioscoridis. Et suuu hoc quo consperoitur seutin-
virurilligalens, interdu reperitur scorsim in venis,
calore terrae, nonnunqua itatemperatum, splendés
Potisimum si difendatur, ut uideatur aliquid metal
li in se continere. Arabes nihil scivere de molybde-
na, aut eandem cum lithare vro esse credidere. sunt
enim similes temperamemo. moixodenatamen friet
dior est paulo, es mseisdensarum partium, nec ha
betuires abstereendi. Serapionihil aut parum ha-
bet de molybdena. Vide lib. AGgresat. CaP. Hasas.
Si vero aliquam vis habere differetiam, vel aliquod
diserimen, plumibarium dic lapidem molybd. nam,
cum solum continet plumoum: econtracum plum
bum es arcentum continet, dic esse calenam. Cum
ereo unum es idem molybdena, plumbavo, es ga-
lena, nota quod salena seu molybdena sit duplex, sei
licet natiua ex factitia.
Patiua seBilis, quae iterum duplex est, scilicet:
I. fruorsera, quae est vena vel soliur plumbi: et tunc
vere lapis plumbarius dicitur Plinio ex Galeno. Pli
nius es l. b. 33. cap. 6. galenam venam plumbiuocat
quae iuxta arxenti venas reperiatur. Deinde vel ve
na est communis argento es plumbo niero, man
Schmelhet blei vnd silber darauß. es tunc vere est
Calena. Haec frugferaiterum est duplex: quo ad co
lorem, non quo admaterium. sunt enim eiuidem ma
teria, scilicet alta est coloris r. plubiresplendentisi
rg BeC

## Folio 69 — 805153551:0093
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000093.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber
e haec est nostra plumbaso, seu galena, scumolb-
dena Plinio. Dioscoridi aurem est vonve soeisine la-
Pis. a Craleno vena, terra, seu lapis plumbarius dici-
tur, es rivulis nonnun quam reperitur. 2. alia sta-
ui es splendentis: quemadmodum describitures ce
lebratur a D.oscoride inventa ad ebastiam es C0
ricum, es etiam à Plinio libro 34. cap. 15. ubi melio
reminquit esse molybdenam seu calenam, quando
magisaurei sit coloris, quanto minus plumbosa es
friabilis, es modice grauis sit. in calidis regionibus
forsitan tali colore tinorur, uaporibus éterrae usce
ribus excitatis. Nram si acute plumbaonem nostra
cosideras, quo ad colorem, quomodo tincta sit colo-
ribus in terra visceribus, per vapores, invenies in
nostris sodinis plumbaernem coloris i. nieri schvar
Herelantz. 2. caerulei grarer glantz. 3. Iocinoris,
leberfarb glanth. 4. flauo obducta colore, quae est
illa forsitan Dioscoriiis. A Cermanis omnes hae
specles dicuntur generali nomine, bleiert. Slanth d
splendore, bleischreyff, e5c.
II. Aerilis, nullius momenti, coloreno absimilisfru Blende
orfera sedpror,us est sterilis, es totamuis ienium
consumit.
Pactitia, quae sit opere fornacum, adhaere scit au-
rieargenti fornacibus: quam Plinius libro 34. cap.
25. Vocat metalli cam, quae quondam laudatisima in
Zchgrio suit. a Cermanis dicitur Thest, oder herd
ulcien

## Folio 70 — 805153551:0094
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000094.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
DereMetallica
Bleien, a nonnullises silberelede, propter coena
tionem quam habet cum spuma argenti: improprie
tamen sic dicitur. Plinius etiam libro 35. cap. 6. etis
spuma argentispeciem facit, quam molybditin uo-
cat. De illa factitia Plumbaone es Dioscorides a
sitlibro quinto, capite 5c. quod sit aemula argenteae
Spurnae, quae ex auro es argento frat: est q: fex argen
ti. Exhac quoq; fit istpinacop emplastrum, ut exna-
tiua calena. Sed nota quod haec metallica, iene cuco
quitur, lquescit. Spuma enim est es defluit. natiua
verominime liquescit. Praeterea haec metullica cocta
oleo, ut docet es Dioscorides, colore iocinoris acci
pit, e no natiua. ut Plinius vult loco citato, qui ma
le illum Dioscoridis locum transtulit, cum inquit:
Natiua cocta oleo, iocinoris colorem trahit. Postre
monota es quod syluaticus in Pandectis suis moly
bdenam plumbum ustum, es stercus plumbivocat.
Verum quomodo haec conueniant, tu vide. molybde
na illa nequaquam est plumbum ustum, nec stercus
plumbi, id est scria: sed est residuum esi modo sic sit
dicendum) ex plumbaene quae continet arventum.
et plumbum, quod adhaerescit fornacibus. ex Plinio
plucet, quoditerum coctum fit plumbum. Syluati-
cus illoin loco errat, esc. Caeterum quae sint vires
plumbamrni, item quomodouratur, lauetur, uide ip
sum Dioscoridem, es Plinium loco citato. Item de
exaoctione eius consule cundem libro 34. capite 16.
curr

## Folio 71 — 805153551:0095
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000095.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber Ii
cum inquinlumbinieri duplex est orioo: aut enim
sua provenitvena, nec quicquam aliud ex se parit:
aut cum argento nascitur, mixtisq; venis constatur.
eius qui primus Auit in fornacibus liquor, stannum
appellatur: qui secundus, arcentum: qui remansit in
Fornacibus, salena appellatur, quae portio est tertia
addita venae. haec rursus constata, nierum dat plum-
bum deductis partibus duabus. apud nos, nisi fallor-
prima concoctione argemtu separatur, ex plumbu in
lapidè ca sulatur: qui deinde iteru coquitur, s fit
Clumbu. sed haec commitrimus metalloru coctoribus.
DE CERVSSA, Cap. ZZZV.
Trussa a Graecis trumvoiop naes tiuoeo, a Cxer
manisbleiveiß, venenum est sumpta intra
corpus, ut docm Dioscorideses Nlicander frie. ea
RCC. 2. grad. LL autem fere omnibus nota cerussu et
in pharmacopolijs retinet nomen suum blcivciß.
ram ex plumbo vel albo, vel niero fit puluis: vel ut
alii etiam volut, aruvo, cerussa. Sic enim definiunt,
quod cerussa sit aruro, aut cinis plumbi. si ex plum
b0albofu, Frispanica dicitur, es est candidißima.
hodicetiam Venetiis es Nurebereae fieri uidemus.
olim laudatisima fuit, quae parabatur in Rhodo. C0
rintho, et Lacedaemone. At quomodo fieri debet, do-
cet idem Dioscorides li. quinto, cap. quinqua cesimo
tertio. addit et quomodo torreatur donec similis fat
Candaracae, quae deinde dicatur sandix, a Germanis
rho

## Folio 72 — 805153551:0096
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000096.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
DereMecallica
rhote sur schmincke. fitq; species sandarachae facti
tiae, der berchrote, ut vult Vitruuius. Porro es au-
ripiementi rubei, cuius species est minium nostrum
illud adulterinum ex plumbo, onser mennive: de qud
bustamen infra suis locis plura asemus. Vide Sera-
Pionemli. A8gregat. cap. Asree. Ita uides sandicem.
non tantum herbam esse, ut quida voluere. Et qui
dem Seruius ipse super illud Verorlii in Pollione:
Spone sua sandix pascentes vestiet agnos.
Fit Provert. Illaqse plebeio vel sit sandicis amictu.
Forsican iuxta Funium lib. 21. capite 15. ubitamen
scandix non sandix legitur: ∞ libro 55. Cap. 6. Sed
etiam sandicem metallicum esse uides, e quidem ce
russam certo artificio torrefactam, similem Candara
chae: quam cerussum Plinius vocat adulterinam, lib.
35. Cap. 6. Calerum quome do cerussa ex lauetur.
consule eundem etiam Dioscoridem: es de eiusui-
ribus scrapionem lebro Ag Pregat. cap. Affiche :
de
Auicennam libro 2. cap. Cerussa: Plinum libro 34.
Cap. 18. e5 libro 35. cap. 5. Leuisima omnium ce-
russa ad candorem fceminarum etiam adhibetur.
Unde Ouidius de Medicamine faciei inquit:
Nec cum cerussa, nec uitrispuma rubentis
Desit, exc. Haec breviter de illis metallismaiori-
bus, et rebus ad ex pertinentib. agere voluimus. per-
Demusnunc ad metallu media, ut vocant, seu remota
siritus metallorum, es adu-
namia spiritus.

## Folio 73 — 805153551:0097
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000097.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 27 lines, status machine
iber II.
ARISIODHIOL
ENCELIE SALDELDENSIS DE
reMecallica Liber Sc-
cundus.
DE APR AMLAITO SVFORIO,
seu uitriolo, Caput 1.
Actenus inlibro primo eor
mus de corporibus metalli
cis maioribus, es de rebus
ad ea spectantibus. In hoC
autem secundo libro aec-
nus de corporibus metalli-
emediis seu remoris (ut uo
cant chimistae:) itetu sumis es spiritibus, s de
adiuvantibus spiritus. Incipiam eroo, es nunc di-
tum sulor tatsit acua est quam uitriolum, id est
chalcanthum, hoc est, quasi Ros aeris: non autem est
raaxoi are diuisavoce, id est, aris posipse, de quo
in 2. li. cgimus: seu aruso aeris, quae etiâ sosaeris di
citur, iuxta recetiores. Sed hoc ranvou arde dicitur
quasi arisstos. Alia enimres estarisstos ipse, aut a-
ruooaeris, quae etia tali nomine vocatur. et aliares
est ranuoi areo, id est uitriotu. PIinc Plin. II. 34. cap.
22. Craeci coenationem fecere, aeris nomine es atra
mento
cam de atramento sutorio, id estvitriolo. Atramen

## Folio 74 — 805153551:0098
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000098.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
DereMetallica
mento sulotio. appellant enim calchantum: Sicute
est quaedam cognatio inter uitriola es aris arvor-
nem, quam aeris forem etiam dicunt. Dicitur vero
atramentum sutorium ipsum uitriolum, quod olim
eo coria sua tinsebant sutores, es alii opifices que
corioutuntur. Sed quia acre facilé corrodit calcea-
menta, a sutoribus atramentu aliud est excoortatu
quo tinsunt coria, nempe exferro, vuser schuster
Schrerte. Sed apudueteres atramentu sutoriu, intel
livendu est vitriolu, metallicu illud, quod nihil aliud
est, quam aqus conselata, es assumpta natura aeris,
diuer sam habens naturam es formam, secundum na
curam labidis cui adhaeret. Seneca praeclare dispu-
tans de fontibus es Ruminibus, inquit terram varios
continere humores, es etiam spiritus instar huma-
ii corporis, ubi humorum varia genera, scilicet, ubi
alii necessarii sint, alii corrupti, alii pinouiores, alii
qui mature durantur. Hiinc est omnis huiusmetallo
rum, ut aurum, argentum, es qui in lapidem ex li-
quore vertuntur: sicuti sunt talia metalla, de quibus
iam asimus, quae chimistae non iniuria vocant spiri-
tus, qui sunt contrarii Ruoribus: de quibus libroter
tio adem us. Sed redeamus ad institutum. Dioscori-
des libro quinto, capite sexagesmoquarto, genere
quidem unum es idem esse dicit atramentum su-
torium, molle es concretum: sed inspecie esse tri-
plex, selu.
tnam

## Folio 75 — 805153551:0099
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000099.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
Liber 1
I. Primum quod cocrescit humoribus collatis stit
latim in cuniculos, quod stillaticium vitriolum uo-
eant, qui Cypria perficiunt metalla:. alii pinarion et
Ralacticon, id est, stillaticiu dicunt. à Cermanis iam
haecspecies dicitur rochelgut.
TI. Alterum quod fi in speluncis, simpliciratio-
ne Dosteatransfusum in excauatos scrobes, concre
mentum capeßit: es pecton, id est concreticium ex
concelatum uitriolum vocant. Et hae duae species
sunt natiuae es differunt glebis, es ratione forma-
tionis: a Germanis dicuntur alias Rupfferrauch-
quasi fumus aeris, seu prritis, in ipsis fodinis concre-
tus seu concelatus. Tlarum uires conveniunt medi-
cinae: astringunt enim, es calfaciunt, es crustarin-
ducunt. Secundum colores vero natiui atramenti su
torii seuvitrioli sunttres species, scilicet 2. vitriolio
aliud est candidum: cuius non facit mentionem Dio
Scorides: Scd Plinius libro 3 4. capite 22. hoc propter
candidum colorem, vel coloris similitudinem. uio-
lam leucoion idem Plinius appellari dicit, es illo
pingere fullones: atqe in hoc transcunt melanteria
es sory. Caeterum uiola leucoion, Theophrasti e
Dioscoridis nota slos est medicis. 2. Wiride. 3. C∞
ruleum: cuiusmodi Dioscorides loco citato stillati-
tium docet esse optimum: scilicet quod grauc, cocre.
cum es transtucens sit. Ab aliis es hoc diciait LOn
cholon, quia quasi lancea nascitur: cui proximum

## Folio 76 — 805153551:0100
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000100.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 34 lines, status machine
5
VereMecallica
sit concretitium. Modum urendi istorum doce
Dioscorides in Chalcili. Et maena est profecto c
gnatio, ut docuimus supra, poris aris, id est aruor
nis aris: secundum recentiores es chrysocollae, es
uniriolorum.
ITI. Coccili facterium est in Fispaniu: cuius paran
aimodum lococitato docet Dioscorides. es hoc a-
Pt. Binum dirit ad infectus es denigrationes, prae
careris natiuis. a Cermanis dicitur hupffer wasser.
Est autem hoc factiium simplex, es racemosum
quas eficacissimum, quod caeruleum colorem
habet.
Plin. la. 34.
Cap. 12
Cane. a ESt
uitriol
acramentNit
1. gubu sit serobe ca-
Uato.
2. quod fit in saxo-
rum catmI.
3. Quod fitsalis, mo-
do RacrantiBimo
sole, admisis dul-
cib. aquis, cogete.
sutorium di Facticium: quod in Erispania ex pu
uudit etia i
ensgun alluae frant.
Arabes
truur
sosile
teis. staenis ve fa tadentibus ub

## Folio 77 — 805153551:0101
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000101.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 33 lines, status machine
aradescure
atraliato
Liber TI.
Zegniorum, id est atramemum
niorum: es hoc est marchasita
id est prues. Nam mai chasitas
seu porit Sdissolut. facu encat
strum: quod vocatur dSeratione
cegniorum: quod es cum uino
vel accto soluitur in niorum colo
rem. es ab Auicenna lib. 2. Cap.
de Atramento, Vocatur atramen-
tum album, quia non dissolutum
uidetur albi esse coloris.
simpiuus 2. Zez alcotar. vel chalcilis, We l 20
ZCG
exhas utra
melisecles
Si: de quo mox egemus. Citrini
est ses oloris, seu aeris, secund
Diosaridem, e dicitur seg. id
est, atsamentum citrinum. ex il-
lo fit quarta species, quae dicitur
segrubrum, vel rubeum, id est
atramentum rubeum, velrubrit:
esnocatur asuria.
3. Lesmride, eu atramentum uire
de: C est calchantum, id est ui-
treolum, de quo jam hic aciinus.
es hoc est atramentim suto-
riuo
sablni.
det.

## Folio 78 — 805153551:0102
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000102.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
DereMetallica
Scrapio n Capde se8. sese vidisse testatur in fodinis
Sceniorum, id estmarchasitam, id est poriten: es
deimde clatar, id est chalcitin:  sesuiride, id est
uitriolum, vel chalcantum, una coniunctim. Et dicit
hastres species diversificari adinuice in subtilitate
exprositudine. Ouoniam quod ex his sit erosius
inquit, est seg niorum, id est pyrites: quoduero sub
tilius, est seg viride, id est chalcantum, seu atramen
tum sutorium: colataruero, id est chalcitis, existit
medium inter haec duo. Praeterea seguiride, id est
chalcantum es colcotar, id est chalcitis, soluuntur
Cs liquesiunt ieni. seg niorum vero, id est marcha-
Sita, non facile soluitur, non facilé lique fit. Solidum
est, seguiride, id est chalcantum, seu atramentum
Sutorium, tanquam subtilius, praecipue Cxprium fa
cile mutatur in misy. ex exterior eius pars interdio
tempore transit in chalcitin, cum intus adhuc sit a-
tramentum sutorium. Estqe pulcherrima haec trans
formatio mutua. Falia metalla natiua, ut sunt chal-
cantum candidum, seu viride. Seu cceruleum, quod
est in colore: deinde etiam chalcitis, quae aeris: mis)
quod auri: fory, quod melateriae fere est cloris: quo
rum toties Galenusmeminit, et utitur in emplastris,
nec minus alii veteres: quae olim laudatissima et uul
Paria fuerunt in Cypro: non scio an iam in nostris
sodinis arventariis inveniatur: licet non neco posse
in his inveniri, si quis dilicenter perscrutaretur.
C

## Folio 79 — 805153551:0103
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000103.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber TI.
atinfodinis arariis (licet non crebro etiam) repo
riuntur, ut Crosclariae, es aliis locis. Cum olim in
Patriam rediero, inquiram illa in anti quissimis illis
aerariis fodinis, ad Salam. Profecto aliquoties miror,
quod ubicunqe marchasitas id est porites sit, ibi haec
omnis metalla fiunt, chalcantum, chalcitis, misy, so-
ry: es omnes haespecies etiam denierant: unde es
atramenta dicuntur. Est autem chalcantum, cal. es
sicc. 4. 
rad. secundum Paulum.
DE CA ALCITIDE,
Caput II.
Arcelli virgilii translatio speciempro ge
Anereponit, cum inquit lib. 5. cap. 65. Chal
citis lapis est unde aes coquitur. nam hoc vocabulo
generali multae intellicuntur es sienificanturres et
Species, ut una est lapis chalcitis, id est lapis aera-
rius, id est marchasita, seu ipse prrites, unde aesco-
quitur: quem Maceres Mesua lapidemstellatum
dicunt. ut de pyrite primo lib. docuimus. Altera est
Sienificatio chalcitis, quo d significet chalcitin, tri-
chitin, id est alumen capillare, es ararium quod in
Prrite concrescit. Tiinc chalcitis aliquoties alumen
dicitur concretum, schiston. alias uide Plinium lib.
35. Cap. 15. Ethinc arabes aliquories sirmul men-
tionem faciunt colcotar, id est huius chalcitidis, de
qua hic agimus: es chalcitidis, id est aluminis, ut le-
ntur apud serapione es Mesuum, qui in Trociscis

## Folio 80 — 805153551:0104
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000104.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
ut 
Dere Merallica
de croco, nifallor, ponit colcotar, id est chalcitin
de quahicagimus, es chaleutin, id est alumen schi
ston. Sic Dioscorides chalcitin, id est alumen adure
dicit more chalcitidis, id est chalcitidis de qua his
aximus. Vltima es propria est chalcicidis sronifica
tio. Fraecillaibsa chalcitis, de qua hoc loce loqui-
mur, quae est species calchatisid est Aoris quasi aeris,
atramenti sutorii. id est uitrioli. Est; medium inter
calchantu, id est uitriolum, et inter marchasitam, id
est poritem. Haec vero chalcitis species calchanti du
plex est scilicet natiua ex factitia.
Fratiua, quae rursus est duplex, scilicet Cy pria et
Babylonica. Cypria, quae aerisruborem habet: unde
e nomen accepit, ut Plinius dicit lib. 37. CaP. 21.
Eranc describit Dioscorides loco citato, quod sit si.
milis aeri, sriabilis, nec lapidosa, nec inveterata, in-
tercursantibus obloneis venis splendetibus. Ita haec
Potius deberet dici lapisstellatus, quam marchasi-
ta. es hocest seg, id est atramentum citrinum colo-
ris citrini, vel aeris, et est colcotar: vel see. unde Ara
les dicunt, quod quarta species fiat asuria, atramen
tum rubeum. Scdhoc colcotar atramentum citrinus
proprie vitriolum est rubeum, rot vitriel es non so
ry: licet Arabes solum vitriolum rubeum sorvuo-
cam. verum facilis est lapsus. nam chalcitis vitrioli
rubrum fusory. Verum chalcitin hanc in arxenta-
riis fodinis ezo (ut prius etiam dictum) nunquam
WWHEBB

## Folio 81 — 805153551:0105
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000105.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Liber TI.
S
muent. M acaris tamenreperitur; es Goselariae.
Tranc natiuam chalcitin es Plinius describit libro
34. Cap. 12. Quod scilicet contineat in se tria venera:
scilicet aeris, misyo5 es foryes, es habere aerisuen
Obloga5: es quod optima sit, quae coloris mellei, era
cilivenarum discursu friabilis, nec lapidosa, receHS.
quoniam inueterata fit fory. Ouomodo vero idem
Plinius chalcitin discernat a caamia, ip se videre po-
teris: dein de quam cadmium, quam chalcitin intelli-
Sat, Unde aesa quatur, nempeinarchasitam, id est pX
riten, es cadmiam natiuam, id est, cobaltum nostru.
Viraqe uero chalcitis iam isnota est vulzo, imdip, 15
pharmacopoliis. Dioscorides es idem Plinius nati
ua uim esse testantur abstergere, excalfacere, et eri
stas ulceribus obducere. Praeterea docet quomodo
cum melle ex ipsum calehantum debet aduri, es in
quem usum. Postremo es quomodo in de fiat medica
mentum psoricn, quod leprae succurrit, quod hodie
non cnficitur: cui eadem uis cum chalcitide, quaVe
Paul. cal. es sicc. dicit 3. Grad. Babylonica, de qua
Scrapio aent, uide caput Z c3: quae dura et fracta m
terius albas habet maculas.
Factitia, que fi ex ca. chanto veteri, quod in fula-
meta trasit. Buius Dios. no meminit, sed lp,c Gralen.
DE MISY, Cadat III
Sysecundu quos. a genus est myrrhae, alias
um quidda est ex cuberibus, ut nult Plin.
l1b. 19.

## Folio 82 — 805153551:0106
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000106.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
VereMetallica
ad. . Ca0. 3. Su outnosvolumus, est res melallica, ex
Pecieb. chalcanti, ex humore cagulato, ut chalcitis. Nammisy.
esPory, chalcitidi generi coenata sunt, ex una radice quasi pro-
ducta tenuius estmisu, crasius est sory. Trodie misu omnino non
cgnoscitur, ex multis seculis in usu non fuit.
2. Fratiuum, quod sponte genitur in fodinis, cum
aqua coasulatur. reperitur hoc in fodinis ara-
riis Goselariae, auri similitudine (ut describit il.
lud Diosc. l. 5. Cap. 56.) duru, quod friando auri
oloreimitatur, et stellae modo spledet. Duidam
creduntmisu esse infectu, ab aqua transcune ab
ochra, ut frathuiusmodi cloris. Plim. tame li. 34.
cap. 12. fieri é lapide concretu natura: discretuq
dicit, es optimu in officinis Coprioru. E. t hoc
a nonnullis uitriolu rubeu, vel Z cor rubeu voca-
tur. Germanicu aut nome etiâ ipsi metalliciieno
rant, quib. cû aliquado misy demonstrare b1 qui
uidebaur prudentissimi, vocab at illud, berctivi-
tril. quod tamen nomen uitriolo natiuo proprie
couenit Rupserrauch: et uitriolu, id est calchan
tum prosecto facile transit in misus. Vritur vero
misy, docente Dioscor. loco citato, ut ipsa chal-
citis: verum ex illo sporicon non fit.
2. Factitium, quod fit cum chalcantum est muta-
tum in chalcitin: Sicuti mentionem huius facit
Galenm.
est
citis
EX

## Folio 83 — 805153551:0107
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000107.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
LibCE l
M E L ANPE RI A,
ut IIII.
 cu ia tundum chalcanti, id est a:
tramenti sutorii. id est uitrioli est species, fit
(ci in caeruleo coloris, in blamen eram. Tinortur
autem illa secundum diuersasterras, in quibus et
enitur. Dioscorides lib. 5. cap. 67. duplicis esse ori-
gnis melanteriam docet: scilicet quaedam in fauci
buscuniculorum, quibus aes cruitur, salis modo con
crescit. aliquando super ipsum asreperitur eadem
Secies: es nifallor, a serapione dicitur maltiras
e ab aliis etiam melatria. Secundo quaedam me-
lanteria in summa facie cuniculoru cit, sicuti sals
estqe terrena. Arabes dicunt bitriam. F. st es quaeda
FoBilis in Cilicia, es aliis recionibus. Praestare au-
tem illa fosilem dicit Dioscorides: Scilicet eam quae
Sulphuris clorem trahat: es quae leuis, pura, ae qua
bilis, quae contactu aquae (seu diorti tantum, ut uo-
lunt Arabes) confestim merescat: habesuim causti-
cam quam misy. talis in nostris fodinis haud reperi-
tur: licet priorum duarum species habemus, qua
arabes disputant esse species se colcotar, id est
chalcitidis, quia ex eiusdem sint cum chalcitide
uirtutis. Aliasmelanterion est clauorum veterum
ferreorum rasura, aut atramentum sutorium,
quale ferme hoc est, quodiam fit d
nostris sutoribus.
inb
L

## Folio 84 — 805153551:0108
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000108.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Or
DereMetallica
DE SORX, Cap. V.
y ex eodem genere est quo melanterid, eilis
demsere coloris. Hrinc idem esse veteres sory
es melanteriam credidere. es prosecto utrunque
transit in calchantum leucon, quo pinount fullo-
nes, ut supra dictum est. Sed fory virus inest oraues
ita ut nauseam moucat: quod melanteria non facit.
inveniri Pory Dioscorides libro 5. capite 65. docet
in Acsypto Libya, Hispania, es Cpro. Optimum
autem esse Accyptiacum, quod frianti nierius ap-
paret, inmulta dehiscens foramina, subpinoue, a-
stringens, olfactu devorationeq maenum viruso-
lens. Ouod vero friatum scintillas misvos modono
emittit, alterius esse reneris, es invalidum, censen-
dum est. Haec Diosc. habet, qui es uim, es adu
stione cius addit. de quo vide es Plin. lib. tricesimo
quarto, capite duo decimo. Desory oombusto uide
es Paulum capite de Pterysijsunoularum, pedum
e manuum. Et haec fere omnia metallanascuntur
ubisitprrites. ex cruda perustis sunt validiora. li-
cet sal, fexuivi, nitrum, calx, ex consimilia crudu
sunt remissiora combustis. In patria mea dulcisima
infodinis aerariis dilaesis, quasi versus uillam Ober
nits, ubi sedem habent antiquisimae familiae nobiles
de Thun, reperitur quiddam nauscabundum metal
licuodore, schier eram in schrartz: quod profecto
mihiuidetur esse species (ory. Cum aliquando mihi
licuerit

## Folio 85 — 805153551:0109
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000109.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
Liber II.
liculeit uitam aeet in patria, omnia talia metalla
dilixentissime inquiram in fodinis illis antiquis ara
rijs. Fractenus mihi, opatria, non licuit tecum.
nescio quo falo, nivere: es forsitan oblitaes Ence-
lii, qui nunc vlysses quasi alter (aliquando re-
diens) cuxit, priusquam moriatur, tuum Hidere
Caput VI.
riat oenera, seu species, secun
 Oloscoridem libro quinto, capite sexa
esimo. E Vitu est genus scilicet natiuum me
talllem. Gudd CSpro oenitur, es extrahitur
solum lutosum: ex luto cuiusdam specus, s extra-
ctum sole siccatur, es mox circumpositis sarmen-
tis uritur. es ideo diphryces vocutum est, quo d a
Sole, es a sarmentisuratur correatur, es arescat.
Fratiuum senus hoc diphrysis ex materia simili
calchanti constat. humor enim est instar limi perve
nas delabens. Creditum est quo d in sola Cyprona-
scatur. Sed Goselariae talisres ereniturin speluncis,
Rauum est, clore ad misy accedit: sed non est ita ari
dum es splendens. cructat ex ipsaterra. illud clli-
oitur, es sarmentis, es sole aduritur, inde biscoctu
dicitur. Hoc natiuum aliquo modo est in usu apud
nonnullos chiruroos. I5lebiae si prrites esset, es non
lapisille fissilis, der schiser, illud quod dicituir die
DE OTFHRXGC
tumum.

## Folio 86 — 805153551:0110
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000110.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
B0
De re Mecallica
sam, ferme haec esset prima species diphryoes. R epC
ritur es in iisdem fodinis islebia, altera quasispe-
cies diphrygisnatiua, qua dicitur versterstenn. e
sic. si bene consideras, duas nos species habemus na
tiuas diphryeis. Secundum genus diphrygis est fa-
eticium, quod iterum duplex. Primum est nihil a
liud quam fex subsidens perfecti aris: quemadmodu
molybdena factitia fex est arventi, ex qua fit ist ei
nccop, ut supra docuimus. In summa diphryeis pri
maspecies factitia est fex aeris perfecti subsidens: es
fit simul cum Atore aris, Evannman das ertz oder
tupser abhulet, obfusione frioidae aquae, sublato
aere, fornacum in ima parte chaerens invenitur, hae
bens adstrictionem es oustum aeris. Caeterum an
iam etiam nostro tempore fex aeris sic fiat una cum
fore aris, ut nult Dioscorides, inquire a coctoribus
aeris, von den schmeltern. Alterum genus factitium
diphrygis est simpliciter, quando prrites ut calx
concrematur in camino, donec rubescat utrubricas
Hancspeciem tradit Dioscorides etiam fieri, secun
dumnonnullos, ex sola materia quae lapidem eris
orenit, quando assatur. es haec species adulteratur
ochra exusta. Verum sapore possunt discerni, nem-
Desic: Diphrysis species usta ex pyrite ipso, aut
eius materia, saporem habet aeris, aerunisqi astrin
pentem es exiccantem linouam: ochra autem adu
sta, nec quic quam talem habet saporem, nec nim.

## Folio 87 — 805153551:0111
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000111.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 14 lines, status machine
Liber II.
Dehuspecudus alphrygis, consule es Plinium li-
bro tricesimoquarto; capite decimotertio: Scra-
pionem libro AC
Estq diphrus
regationum, capite Diphrysis.
it perpureat, exterent. siccat, excrescemia con
sumit, ad cicatricem ulcera perducit. Sed proh do
lor, nullu iam diphryeis est nota chirureis, imo
aque habecur in pharmacopoliis, adco res bo-
ita comempumpla ucemt socorala. Vimam talia
denoearet alusumo aucum hosre physici.
sed surdis narro fabulam.
4 SCHEMA

## Folio 88 — 805153551:0112
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000112.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 27 lines, status machine
3
ie rd
Dere Metallica
2
de
n
n
EE
2
2
a
une
e
e
O
2
et
d = 5. 
d
d
su 
2
n
E
2
e
lcantorum

## Folio 89 — 805153551:0113
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000113.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 6 lines, status machine
S
noro
Ex
2
m
MBT AMOR.

## Folio 90 — 805153551:0114
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000114.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 45 lines, status machine
DereMetallica
tio, seutransfiouratio, talium metallorum.
artifice natura ipsa.
Ma conalio Aoris aeris, id est aeruenis aris, secundum
recentiores, es chrysocellae, es uitriolorum, es reliquarum eius
Pecierum:
 
a5
3
c
2
e
2
i
F
2. 2
no
 X 5 ed
RTE TAMORDHOSIS PR AMSMDTA
e
e
S
e
i
co
C a
e
vi Ad _ F S a. 
d
XC
3
2.
e
den
Od
c
de
2
e
3
od
a
a 
sd
c

## Folio 91 — 805153551:0115
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000115.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber TI.
4. Vormiothasaa est Prites, sege. Vel atra
menium niorum est, ibi omnia haec metalla fiunt:
calchanu, chalcitis, misy, sory, melameria, diphry-
Des, scilicet natiua. es omnia haec denierant etiâ, e
referunt ita quasi primam matrem, seG: vel atramen
cum nierum, id est poritem, velmarchasitam. Uta ui
des, optime lector, naturam optimam es doctisima
esse chimistam, nec adeo stultam, ut iam nostrisunt
chimistae (de indoctis loquor, qui aureos pollicemur
montes, cum uix ipsi stramineos praestant.) FTam
Pescimitatores naturae appellant, cum nec minimu
imitari queant in natura, nedum ex cupro aurum,
ex plumbo argentum facere, exstercore equino sca
rabeum, ex papilione crucam: es econtra, ex musca
vermem, transformare quod poterint. Vrmahisuis
praeparationibus, mundatione, altenuatione, sub-
ciliatione, diversificatione, calcinatione, sublima-
tione descensione, solutione, distillatione, coaou-
latione fixatione, es ceratione (his enimtitulisne-
Icio quid promittunt) nontam ex tauro apes, quam
exapibus econtratauros facerent. Ethis indoctis sis
ribus delectantur nunc viri principes, quitales e
medio potiustollere deberent. Caeterum de orionne
horum metallorum in principio libri 2. ceimus.
DE AVRTETGMENTO, Cap. VII.
Vripiementum, arsenicum luteum, d Cier-
manis, eold selb operment, hiltenrauchuo
catur.

## Folio 92 — 805153551:0116
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000116.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 31 lines, status machine
rs
Dere Metallica
catur, pictores uti solent. Natiuum metallicum est.
quod m iisdem metallis, in quibus nascitur sandard
ca reperitur, ut docet Dioscorides libro quinto. ca
Dice septuasesimo. Est; crustosum, aureo colore mi
calis. Fste; adsine quiddam sulphuri ex similima
teria es odore. Estq serquilinium terrestre (ul ita
dicam) in cauernis terrae, quod per lonsam deactio
nem transic in substantiam auriviementi. Tuius al-
tera secies fissilis est in squamas, qualis in My sid
Hellesontinascitur. Altera est pallida, elebosa
Clandis essiore, colore imitatur sandaracam, quae de-
fertur ex Ponto es Cappadocia. Arabes natiuum
auripiementum speculari lavidi simile esse dicunt:
Scilicet respicientes ad crustas. Sed lapis specularis
ipsam pinsuitudinem non habet. Miscent autemii-
dem Arabes sandaracam cum arsenico, es confun-
dunt, at que uno nomine, hoc scilicet arsenico, Utrun
que es sandaracam es auripismentum censent, so-
lo vero olore distineuunt: nec medici solum, sedes
chimistae. appellat enim arsenicurubrum, quodnos
modo sandaraca: es arsenicu luteu, quodnos auripi
ementu dicimus. Ruicenna albu quo q.e habet arseni
cuiveri albu cum nunqua fosile reperitur, Auicen
na videtur ad alteru forsitan factitiu senus respexis
Se: quoruunu est luteu, alterut estalbu, quae chimistae
coficiunt: et sunt venena praesentiB. quia fiunt ex sul
phure et argêtouino, es hodie solo nomine arsenici
axpellatur.
Tarmech

## Folio 94 — 805153551:0117
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000117.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Liber I
A N D A R AC A.
Caput. VIII.
Andaraca alim illa crythace, quid sits uide Pli
Dubro undecimo, capite septimo. FroC autemlo-
co sandaraca natiua metallicum est, de quo Diosco-
rides aet libro quinto capite septuaoesimopriino, a
Cermanis dicitur berckrôte reißoclb, roβcelb. est a
arsenicum es auripiementum rubrum naturama-
es exeoctu: roterschrresel seiierschrresel, rot oper-
menth, cal. (5 sicc. 2. grad. Sednon est arventurude
rubrum, ut quidam Comniauere, ut supra docuimus.
Sandaracametallicu est, es terra purpurca, ut pau-
lo post dicemus: es reperitur inijsdem metallis, in
quibus auripiementum natiuum. Estq. species auri
piementi, illiper omnia similis, odore, es substalia
esuiribus: praeter colore, quia ruffum est, es con-
sentit colore cinnabari. Finc Plinius dicit arsenicit
ex eadem esse materia, qua sandaraca: Per arsenicio
intelligens auripismentum. Alchimistae discernere
student arsenicum hoc auripiementum, es sandara
cam. verum errant. Vnum enim es idem sunt, e
fiunt ex sulphure es argento uiuo debilianatura.
In summa sandaraca metallica est terra rubed, seu
purpurca seuienea redolens sulxhuris virus. Inter
auripismentum interdum rubrae, sive stammeae ele-
baereperiuntur:  si quis acute consideraret, inHC
niret forsitan veram in aurixiemento illo sandara
CaB.
vutes rauseh.

## Folio 95 — 805153551:0118
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000118.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
DereMetallica
Cam. Plimus sandaracam in aurariis es aroentariis
metallis scribit inveniris li. 34. Cap. 18. quae russa sit,
quae redoleat virus, quae pura es friabilis: iam tale
quippiam es in nostris sodinisreperitur non raro:
Sed sulphurisuirus non redolet, ut vult Dioscorides.
estq quasi harenula. Et Theophrastus, ni fallor. seri
bit auripiementum es sandaracam harena esse, seu
puluerem. Et Posit haec nostra dici sandaraca, pro-
eter similitudinem celoris, more Vitruuii. qui sanda
racam etiâ id dicit, quod fit ex cerussa, id quod Dio
scorides uocat sandicem. Sandix aut, secundu Plim:
aliter fic: ut es minium nostrum adulecr inum facti-
tium ex plumbo species est factitiae sandaraca. De
indehaec nostra sandaraca dici posit sandaraca Pli
nii, quin reperitur in fodmis aurariis es argenta
rijs. Tertio nostra sandaraca. Poßit dici sandaraca
Theophrasti, quiaharenula est. An vero habeat vin
tutes quas tribuit Dioscorides (andaracae suae nem-
Decoiens cum auripiemento, nescio. Color forsitan
bonus ex illa fieret, si quis periculum faceret. Illam
Dioscoridis, quae sulphuris virus redolet, haud cre-
doreperiri in nostris sodinis. es distant nostra es il
la Dioscoridis sandaraca longe. Modo etiâ uulgus
medicorum sandaracam summi esse credit, maximo
errato. Et omnes officinae errates plerunqu; iam pro
Tanduraca, verametallica, cummi scuresinam iuni-
Perihabent. Est es illa cal. ( sic. 2. gradu. credo
aittem

## Folio 96 — 805153551:0119
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000119.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber IT.
autem erorem hinc ortum, quod Arabes sandarax
Scuvernix, resinam seu summiiuniperi simpliciter
dicunt: es sandaracam illua metallicum, rubrum au
ripismentum, auripiementi speciem illam dixere.
Fcntra, Graeci hocmetallicum ienei coloris voca-
vere (andaracam. Tiinc cum audivere indocti, es le
serunt apud Craecos sandaracam, intellexere mox
secundum Arabes resinam iuniperi: cum metallicio
hoc, de quo hic aermus, intelligere deberent. Porro
quia resina illa iuniperi sandarax, es uernix dici-
tur apud Arabes, unus error alterum traxit: quida
indoctiimi asini mox factitiuhoc, quod vocamus
fernitz oder vernisch, quo utuneur pictores, es alii
artifices, quod fit ex oleo et summi, habuere prove
rasandaraca metallica. ut si scriberes B. Sandaracae
icti intellexerunt secundum Arabes r. summi, Wel
resinam iuniperi, aut fernicen illud factitium, arti-
Ficum, cum metallu hoc sienificatur. O officinae resi-
piscite. ES echet warlich su, Evie der eut vlenspie-
vel hochte das Exasser mit demhundt, Hopsen se-
nant, fir rechtenhopsfen, bier subraren. In nostris
officinis non habetur iam sandaraca metallica. Dic
buchbinder brauchens nun sum grunde. in summa
landaraca haecmetallica Cracis, Arabibus est auri-
Piementurabeum. es sandaraca Arabibus est Dum
miiuniperi: alia est Crecis, alia est Arabibus sanda-
raca. Caeterum de sandaraca hac metallica, id est, de
attripi-

## Folio 97 — 805153551:0120
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000120.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 26 lines, status machine
Dere Metallica
auripiemento rubco uide Serap. cap. Farnech; AuI
cennam libro secundo de Arsenico, Plin. lb. 35. Ca-
Dite sexto: Sandaracam natiuam es insularubrima
ris Topazonasci dicit, sed non auferri. De factitia
cundem uide Plin. lib. 34. Cap. 28. item Vetruuium
ex chimistas ip (05.
DE ALV A TNE,
Caput IZ..
Seb, alumen, a Cermanis alaun: res est me-
Ltallica, seuvenaterrae, quae habet media sub
stantiam inter calchantu es sal, es reperitur in fo-
dinis. Esq. salsuoo quasiterrae, ut Plim. inquit libro
35. Cap. 25. fitq; ex aquu, limoq:, hoc est terrae exun
dantis natura: corriuatum hreme, aestiuis solibusma
turatur. F.Stis; vena quasi terrae, quae per ninium ca
Torem in album colorem transducitur. E t omne cal-
chantum alume continet. nobisiam alumen factitiie
quiddam est. licet es species aluminisnonnullas na-
tivas cognitas a doctistenemus, licet es potißimum
alumen fiat in calidis recronibus: ex praecipue in lo
eis sulphurcis, es ienitis. Ouiauero alumen multas.
habet species, proponemusmore solito sche-
mapropter pueros, es studiosoh
harumrerum.
Aseb

## Folio 99 — 805153551:0121
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000121.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber PF.
ignuntur in ispania, AcCoPtO. Armenia
Mracedonia Pomo, aphrica insulis, Sardinia, Me
lo Liparu seronsue. Vis illis calefaciendi, stringen
di expur andi, exlenuandi uruntur modo chalcite
dis. Reuquae quae dorum sint uirtutes medicae, quae
Patria, quae siena consule Dioscoridem libro quin-
to, capite septua eesimo secundo, Plinium lbro tri-
cesimoquinto capite decimoquinto. Scrapionem li
bro Rgeregat. capite Seben, Duicennam libro se-
cundo alumen. Conveniunt medicimae rotundum,
Scisile liquidu. Fst es alia species aluminis, quam
vocant alumen affar, seuusnen Brabice, latinester
cus passerinum, vel haron. cuius plures iterum spC-
cies invenies apud Ruicennam es Scrapionem.
Ouidam sal Alhrali vocant: quidam non aluminis.
sed salisspeciem faciunt. Verum quale sit alumen,
sive sal, nescio. Speciem ejusnoui syluestrem, ad sil-
nam Herenniam mihi aliquado à Cordo demonstra
tan. Frat quiduum stercori passeris simile, ac salst
sabois. Simihi deus ex fata concedentuitam, cum
aliquado de herbis edam meum Dioscoridem, in ca-
Pite de Anthyllide libro tertio plura de his aeemus.
DE PVMICE
Caput Z.
Amechi, vel fenec Rrabice, pumex, vel lapis
Vulcani, a Germanis, con pyhms, od byhmes
asribuems iclus duae species, scilicetniver
es albus

## Folio 100 — 805153551:0122
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000122.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
DereMetallica
es albus. Niver dicitur es tophus, schwarter bact
Steyn. es hic praestatisimus in Melo, ScyrO, es in
ulis Reoliis. aptißimi ad corpora leuizanda ut es
Cacullus dicit. F cotra albus, Weiß badsteyn, quem
Dioscorides describit libro 5. capite 24. in princi-
pio quod sit leuis, sponsiosus, scisilis: non hareno-
sus, facilisteri, es candidus. Deinde addit idem mo
dum cremandi, es eius vires medicas. de quibus e
tiam uide Plinium libro tricesimo sexto, capiteui-
cesimoprimo. infine citatur Theophrastus, ni fal-
lor de Plamis lib. 0. capite 15. esc. Dicitur vero pu
mex lapis, propter duritiam, laxis, non propterra-
ritatem. nam raritate no est lapis, es degenerat pla
ne a lapide, quia innatat aquis: reperitur autem pu
mex, ubi alume es sulphur nascitur. C redo esse ter
ram omnino exustam in insulis, quae deinde aquis
adfertur usq; ad Barche, civitate Libya. Proplerca
et lapisde barche vel barchinvocatur. es reperitur
in littore maris. Hinc crediderunt quida, sed falso.
esse spuma concrecammaris. verumhi loge a scopo
aberrarut. Ad nostra Cermaniae sumina praecipue
ad Aalbim, ad promontoria illu veteris Marchia
invenilapides aliquoties pallidos, raros, sponcro-
Po5, Dumici similes, verum adhuc graues: quos pro-
fecto credo prima rudimenta esse pumicis, ex pumi
cemnondum calore exooctum. Nam periculufecis
ieni an ejus podus diminueretur: es inveni aliquid
diminutum

## Folio 101 — 805153551:0123
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000123.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 20 lines, status machine
Liber iri
10a
diminul de eiuspondere. Plinius libro decimo-
tertio, capite uicesimoquinto, aleas es funcosmu-
eari sole in punices dicit. Vide Scrapionem lih. Ag-
crexat. capite Famechi. Ouidius libro tertio Wete
morphoseon pulcherrime describens antrum lava-
eri Dianae, finoit hoc ex pumice es tophis factum
ab ipsanatura, cum inquit:
Cuius in extremo est antrum nemorale recessib,
arte laboratum nulla, sinuauerat arcum
invenio natura suo. nam pumiceuiuo.
Et leuibustophis natiuum duxerat arcum.
DE SALB NATIVO,
Caput ZEI.
Alcharabice Latinis sal, a Germanis sal
optimum condimentum, duplex est: nati-
num scilicet, es factitium arte. Denatiuo agemus
obbe capites i sactitio vero in sequenti.
 2 Natiuum

## Folio 103 — 805153551:0124
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000124.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Dere Mecallica
DE SALE FACTITIO.
Caput X1I.
Al factitium est id quo d fit seu coquittur arte
Didq: est duxlexiterum, scilicet
I. Marinum, cuius L. C. Dioscorides secundo
loco facitmentionem, es praedicat id quod sit can-
didum, aequale, densum, es a patria C ypriacum,
esc. Fit autem hoc salmarinum staenis completis
marinis aquis, es exiccatis sole ardemißimo, quase
coctione quadam, es imbre seuaquis dulcibus ad-
missis. nullum enim sal fit sine aqua dulci, ut mult
Plinius libro secundo, capite centesimo sexto. Aami
Scent autem salsis aquis dulces aquas, parantes sal,
ut abluant vehementiam acrimonia. ut adhuc fieri
nonnullis locis etispaniae es Falliae fertur.  sic
fieri ex siccari in lacu Parentino, es in siciliain
lacu Cocania, resert Plinius lib. 32. cap. tertio.
II. Ouoda quitur arte ex muria natiua fomiu
sicuti nostrum iam coquitur sal Frallis in saxoniam
es in locis aliis eum Thurinerae, tum Saxonia: ve-
rum unum alterum superat bonitate, ratione mu-
ria. darnach das sal wasser sut ist, od viel Ewildes
Evassers hat. utuidemus fieri in Marchia in loco
quodam.
Inremionibus prope T bonam, ut iam vocant,
admare magnae sunt paludes, multis in locis stagna
les aquamarina, veluti sunt quas alias nocat nauta
conhasen

## Folio 104 — 805153551:0125
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000125.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
iver Iit
egn has  se ulhatutulacustre, ac
lcora, relabemious puctibus, operante sole, qui a-
quit aquam istam marinam in sal. quod incolae, Pr a
sertim miseri rustici mox certo artificio factis qua-
sicistulis, colliount, ne iterum auferatur fuctibus
redeuntibus. es in litore maenis cumulis vacer-
uant; ubi deinde masismazisq sole in siceo exco-
quitur. ex fiunt frusta eius immensae magnitudinis,
tanquam forent alum en aut glacies puminum ipsa
nisi quod frusta illa falis non ut alumen es glacies
transtucent, sed coloris sunt subpallidi, aut viridis,
autnieri. Hoc idem sal deinde aufertur nauibus ad
nationes varias marinas. es teritur certo artificio
ut siat tanquam harena grandis. (s illo pisces sali-
untur, ut sunt ceti, phocae haleces, tervora canum
marinoru, ctenes, pectines passeres, et gallimarini,
raiae, salpae siluri, peroolicises alii pisces. Ilud sal
lacustre iteru coctu fit optimu sal et candidisimu.
Caeterum quae vires salis, lonco ordine habes a-
pud Dioscoridem L. C. es Plinium libro tricesimo
primo, capite nono. es de salis differentiis inco-
dem, capite septimo es decimo. de in de Serapionem
libro Regreeationum, capite Malh. Addit vero DI
oscorides modum urendi salemtunc fosilem, tunc
factitium, quod salustum salaculum es cotulum di
cunt. Praeterea facit mentionem spumae salis, quae
illi est nihil aliud quam spumo si maris lanuso, sive
samen

## Folio 105 — 805153551:0126
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000126.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
cClata
samendum, incalndus peitis quod reperitur. locis
maritimis in litore quod alluitmare, coaculatum
quiddam est, saporem habens salis, es odoremma-
rinum virosum. (alias ex spumamaris Alcvonium
vocant, de quo suo loco infra.) Verum hanc spu-
mam salis vel maris Plinius refert inter genera (alis
natiui, cum inquit L. C. Aliud genus ex aquisma-
ris sponte orienitur, spuma in extremis litoribus ac
copulis relecta. haec enim omnis rore densatur, es
est acrior qui in scopulis reperitur. Nicandri in-
terpres spumam salis in Alexipharmaca aa oe aéxulu
id est spumam salis esse definit hoc, quod cum homi
nes sal conficientes, salsis aquis dulces admisceant,
quibus uchementiam acrimoniae abluant: dumq; u
trumq; miscent, ut etia Plinius indicat, spuma quae-
da frat ex teperatura illa quae appelletur à noc áxvu=
id est salismarisq; spuma. Si hocuerum est, habe-
mus duplicem spumam salis: unam d mari factam.
illam Dioscoridis, quam Plinius dicit speciem salis
natiui: alteram factitiam illam inerpretis Nican
ari. Sicuti autem sal ex spuma salis se adinuicem
habent: ita nitrum, spuma eius, de quibus infra a-
remus. Postremo nocandum es hoc, quod salis sint
quasi infinitae species, si loca, patriam, colorem, mi
neram, qualitatem, e alia considerare velis: quas
Secies si omnes perstringere vellem, cresceret mihe
opus longus Iliade, Ouasdam species breuiter per
curremu.

## Folio 106 — 805153551:0127
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000127.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber TT.
curremus. sal Lappadocium, (al panis, sal massae, sal
esuale, sal commune, unum es idem sunt. Secundo
(al Sodomae est, sal quod eeneratur in marimortuo,
ubi aqua estamara. Dicitur aut Sodomae, a montib.
mari adiacetibus. Videtur mihi hoc sal species sp
maeessemaris, vel salis concretae. Tertio, alia est spe
cies salis, quae dicitur sal altrali, vel altral, quod facti
tium est, ex fit de herbakali vel usuen, cuius supra
mentionem secimus. Quo dvolunt fieri combustione
Berbae anchyllidis in fouca. Fst es (al lucidum, no-
mine nitrum: Cs sal Alexandrinum, es (al Andere
nae baurach, aphronitrum. nam nitrum species est
(alis. Est es sal sacerdotale, quod ponitur in anti-
docariovirili est es sal Tracesicum, quo caremus.
est es sal arsenicum, id est arsenicum sublimatum.
est es sal Alebrach, vel Alebroth, id est sal chimi
starum. de quo chimistas uide.
DE M V R I A
Cap. ZTII.
Ommode ost  ipsam muriam es Roren
Calistractabimus. idem secit Dioscorides.
Murlahabet effectu salis, es aquae marinae: a C er-
manis dicitur saltevasser, oder salle. F.stq; du-
plex scilicet: Ouaedam est natiua, unde fit (cu c-
quitur sal nostrum commune, ut fit Hallis in Saxo-
niue aliis locis. Ouaedam est factiria, cummi-
Ccemiis caelecti aquae sal parum. Trinc sal leve dici-
MHS.

## Folio 107 — 805153551:0128
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000128.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Dere Metallica
mus, cum liquesit sal iniectum: es ccontra, sal durie
cunoliquefit, sal iniectu. et ita probatur etiâ obiter
Sal an sitbonu. Fuius species sunt zaru, liquame il
ld ex piscib. carnibus ; sale maceratis, fischlactie.
herineslacken, Aeyschlacken, oder peckel, ut vocat
Saxones. Praeterea huius altera est species oxalme,
id est acidamuria, quae fit ex aceto, es aquamari-
na. Uide Serap. libro Ageregat. cap. Muri. Plinium
libro tricesimoprimo, capite septimo es octauo.
item libro tricesimo secundo, capite sexto. Plinius
uidetur muriam miscere cum saro. Sed de Para
Dioscorides docet lib. 2.
L
DE FLORE SALIS,
Caput ZTTTI.
Losanchus Ros salis, a marimihinomen ha
bereuidetur. Estq; quaedam esflorescentia
maris. er emittit hoc mare medicamentum, alio sub
nomine. habetur in officinis, nepe dicitur sperma-
vel semen ceti vel balenae, seu ambar subalbidum.
Saxones vocunt walrath. oder baldrath: forsita ab
effectu in nonnullis morbis. Veteres nomentionem
fecerunt spermatis ceti, sed ftorissalis, estq. idem.
Reperitur aute ipso in mari, utmihinautae aliquos
ties, es mercatores retulerut licet es supra petras
in Nilo reperiri volum) aut in paludibus ad mare
es in stagnantibusmaris partibus. Diosarides lib.
S.CaP.

## Folio 108 — 805153551:0129
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000129.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber II
5. Cap. 77. in Hilo et lacubus natare dicit. color ille
croceus aut lateritius: sed ut deponat ruborem, ex
fiat candidum. pursatur. hinc ruffi, quasi erumi, ad
huc invenintur in ipsa eiusmassa, ut ita dicam. F. St
autemres, pinguedine virus olens, es ingrati odo-
ris, quae aqua non resoluitur. sed tantum oleo. Dio-
Scorides loco citato eius patriam, bonitaté, es adu
teratione, malitiam q: docet. Deinde eiusvres me-
dicas. Caeterum uide Casium Felicem de Alosach-
ne Plinium libro tricesimoprimo, capite septimo,
qui primum Aorem salis definit esse lemßimam ex
ipso sale fauillam es candidißimam. Deinde es Ao
rem salis dici ait rem diuersae naturae, utpocehumi-
dioris es coloris crucei, aut ruffi: veluti rubigo sa-
lis, odore quoq: ceu sari dissentientem, à sale, non
modo a spuma. inveniri autem in Acgypto, et defer
risilo, es innatare quibusdafontibus, fieriq. Aan
tibus Aquilonibus. In Saxoria ejus usus adeo uulea
ris, utnescio ad quem non morbum illo utantur.
Scio cgo propternimium ejus usum periisse hone-
steßsimam matronam ad ostium Tangrae. Cuidam
es ambram uocant hoc sperma ceti: alii ambram
Fructum arboris vel summi sub mare crescentis, alii
iccur piscis, alii stercus cuiusda piscis, alii spumam
quandam maris, alii nasci in specie fungorum sub
mari dicunt. tu consule serapionem libro AGOrC
pationum, capite Flambar, Ruicennam de Ambra,
umanso

## Folio 109 — 805153551:0130
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000130.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
10G
DereMTecallica
Almansorem tractat. 3. de Ambra capitulo. Ita
Rossalis duplex est:
I. Tenuisimafauilla, es candidisima falis.
TI. Spermaceti, Exaldrath, baldrath: cito auxiliu
cito auxilians.
DE NITRO, CaD. XV.
Aurach, sal petrosum, nitru, a Germanis sal-
Opeter berchsalte, quasi sal petrae, cal.  sicc.
2. Grad. Estq; nitrum res cgnata sali, e quasi est
species salis. Hiinc sal lucidum, sal Alexandrinum,
Salanderenae, salnitrum, unum es idem sunt. Pit
autem nitru ex cagulato humore. Oualia vero o-
Iim fuere nitra, nescimus, et diversa sunt illa nostra.
Nam olim etiam in ciboutebantur nitris, es con-
diebantur illis vina, es semina imbuebantur, ut te-
Ptatur Plinius libro 14. Cap. 2C.  libro 18. Cap. 17.
Sic e Virg. lib. 2. CeorZ. Semina (inquit) uidi e-
quidem multos medicare serentes; Et nitro prius, et
niera persundere amurca. P rant olim autem nitra,
colorisrosei, amara, leuia, in foramina dehiscentia
poneiosa amburebatur ieninostra veronecquic
quam his respondent, nedum quo d illa apud vete-
resterrestria fuere, nostra sunt aeria. Verum econ-
tranostra inmedelis sunt praestantiora, quiamulto
maeis aperiût, es euocant humores. Fstq cum iu
dicio illis utendum. Sunt es eius species factitia
quemplurimae, de quibus Plim libro tricesimopri-
mo

## Folio 110 — 805153551:0131
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000131.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 19 lines, status machine
Liber PI.
mo, capite decimo. Fit es apud nosnitrum diuer-
Sis modis, in stabulis, mouilibus, in antiquis coeno-
Bijs, in areis multo anté seculistritis, in ruxibus, cel
lariis, muris. es hoc spumosum diciturnitrum, ex
estaphronitrum, eon salpeter der an den mauren
vnd felsen Wwachst. F. Stq: spumanitri, es species ni
tri. Et coenatum est admodum cumstore asiae pe-
trae. Fitrinatiui etiam si acute consideras ipsa chra
Pocolla, viride, scisile aeris, est species. Dioscorides
lib. quinto, capite septuagesimooctauo, ipsumtum
nitrum, cum spumam nitri de scribit à patria ex b0
nitate. Indicat etiam quae illis uis medica, quomodo
aduri debet. utuntur iam crudo es adusto in non-
nullis casibus. Serapio libro aggregationum, capi-
te Nitri, baurach, es nitrum, ex spumam nitri, id
est speciem nitri esse dicit. facit veronitri duasspe-
cies, scilicet quod sit
Nitru

## Folio 111 — 805153551:0132
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000132.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 8 lines, status machine
a
eccecalua
v
+ u
e
3
HDCS
Pu

## Folio 112 — 805153551:0133
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000133.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
LIBeF TI.
eI
Arabes solum duas species, primam scilicet, es
Pextam celebrauere. EF Babyloniciiterum duas fa
cunt species, scilicetniirum, sal petrosum, purpu-
reum salsum, modice amarum: es alteru baurach.
banis, quia inmassa utuntur in pane, dissoluunt in
aqua es liniunt ex eopanem, ante qua coquant: it a
ab eo recipit claritatem quandam. Verumnos illas
veterum species ienoramus, ut dixi. P lin. libro 3I.
capite 10. de ipsonitro, praecipue factitio s spu-
maeius, satis est aopiosus. Nricander e nitrum prae
dicat in Alexi. contra potionem sancuinistaurini.
volunt nitrum cal. ( sicC. 2. grad. Fst es nitrum
ingrediens in puluerem istum tormenorum, ut
sciunt isti apothecarii sathanae, qui à cormentisno-
mensuum habent.
DE AP H R OEI FR O.
Caput ZE VI.
teuti sal ex suma salis se habent admuicem,
Dita se habent nitrum es spumanitri adinui-
cem. Pstq. in his salis adnitrum, es ecotranitri ad
Talem: item spumae salis ad spumamnitri maena a
Pnatio. Caeterum spumanieri, aphronitru. stospe
erae, vel parietus (sicuti spuma salis) res est leuisi-
ma, elebosa friabilis, spumosa, mordès, aloris pene
purpurei, es haec optima. NTos spumanitri dicimus
ex spumosum aphronitru, quod nasciturmuris es
Petris, eyn salpeter der an maure vn felsen machst.
in quibus

## Folio 213 — 805153551:0134
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000134.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
DereMTecallica
in quibus aam locisuocant Meroel. Variat verospit
manitri sccundum petras ex muros ubi nascitur.
es huius uirtus est similis saliadusto. Sunt autem
ferme unum aphronitrum, id est spumanitri, Aos
Petrae, e Aos Asiae Petrae, de quo suo loco infra a-
demus. differue tantu substantia paululu. nam si re.
soluiturione, est Ros petrae asiae. sino resoluitur, est
Dumanitri nostri. Lenae in Thuringis, ubi generosus
locus simplicioru, pulcerrima species reperitur a-
phronitri, quae respodet plurimu Rori asiae Petra-
a Diosc. describtae, ut infra suo loco indicabimus.
DE ARGILLIS TH FO-
dinis, Cap. ZVII.
Actenus tractanimus metalla media, quae re
mota dicuntur, es spiritus, quia soluuneur
ene inspiritus es aerem. Deinde etiam ferme me-
tallorum sunt spiritus, es exhalationes. addidimus
etiam adiuvantia spiritus. Nunc de Speciebus argul
larum es terrarum ordine agemus, quae ex ipsis fo
dinis partim steriles, es nullius momenti: partim
praenantes metallis, es feraces, es utiles in re me-
dica, effodiutur. Tis finitis, subiiciemus es alia quae
detalibus scriptores metallicis rebusaddidere: scili
cet de calce, epso, alcronio adurce, spoeijsscincre
sarmentitio, sece, fulisine pictoria, atramento li-
brario, esc. In hoc vero praesenti capite de aroillis
primum axemus, quae reperiuntur in ipsis sodinis.
argilla

## Folio 114 — 805153551:0135
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000135.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 31 lines, status machine
sit
H
Liber II.
Areillae dicuntur, quia similes sunt his argillis, qui-
Busfiguliutuntur, der dopsfer erde: vel ut Saxoncs
dicunt, der Potter erd: es superiores dicunt than.
Fiarum arsillarum varia sunt genera, quae colorib.
discernuntur, es reperiutur in nostris fodinis, nul
tislocis, scilicet
I. Candida: crebro haec in fodinis reperitur, Eveiß
erd, oderthan.
II. Niera, schuaris erd, odertham.
TII. Lutea, in qua est tenacitas maena, selb than.
ITTIL Punicea braun than.
V. Purpurea, quae maxime abundat inpatriamea,
Erann die haver außfaren, so sind sie gant rot, se
habendsie sich sesolet.
VI. Viridis, grunthan.
VII. Ccerulea, erar than.
VIII. Cineracea, asch farb than.
Ex omnib. hispiementa fieri posint, si non tam.
humidae forent. olla ex his optimae fierent, si aroi
lae recte elaboratae a figulis, in ollas more solito in-
formarentur. Sed hac commendo figulis.
DE TERRIS, ET PRIMVM DE
terra candida, Cap. Z V ITI.
Eira mudnis reperiuntur, quae quo ad c
lores arouns sunt similes, sed sola siccitate,
ale fiunt, agmantur. Ouaeda est candida, quae
itiera, quae  phientis: quaedam lutea, quae est
octrao

## Folio 115 — 805153551:0136
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000136.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
De LLCca
ochra. Quadam Patucu Gundu Durpurca, scurit
bea, quae est sandaraca, berchrote, reischoelb, roB-
velb: de qua supra eximus proprio capitulo. quae da
est uiridis, quae est chrysocolla: quaedam est cinera-
cea: quaedam est caerulea, GFraecis uvarop, Latinis cae
ruleum. In hoc praesenti capite agemus de terra can
dida, de reliquis vero ordine in sequentibus.
Terra candida diver sa habet nomina, ex rei di-
versitate es recronibus unde adfertur. es haec per-
raro inmecallis reperitur, sed suis propriis locis ef-
foditur. Notandum vero, quod praeterea quiddam
aliud reperitur in venis metallorum, referens can-
dore medullam: quod es nosuocamus me tullam sa
Xi, sternmarch. et est quasi medulla oßis alicuius a-
nimantis. Trinc pulchre dictum est, quod ossama-
eris lapides dicti sunt oraculo Delphico. estq; fere
illud Ruidum, nec sic tenacis pinsuedinis ut arorl-
la. quanquam interdum exiccatum es durum inue
nitur. Sicuti etiam lenae in Thurineis, es ad Her-
cuniem soluam, apparet illa medulla saxi tanquam
vena intra (axa, candida, friabilis omnino indura-
ta, unde pueri arenulam terunt ad lituras siccan-
das. es in patria mea integritales laxides interdu
inventis maenitudinis reperiuntur ad fodinas cis Sa
lam. In Saxonia nonnullis locis ad Rumina ex repe
riuntur similes fere alabastriti. ex hinc optimum fit
Erpsum, ut suo loco dicemus.

## Folio 116 — 805153551:0137
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000137.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Liber II
DE PNTOITE
Caput Z IX
Eruundum est, quae niora est, es pniortis
dicitur, quam Dioscorides libro quinto, ca-
Dite nonacesimoquarto, colore similem esse dicit F.
retriae terrae, pro qua es uedatur, Grandioritamem
eleba existat, es clutinosa, refricerans manus, uire
bus par cimoliae. Idem Plinius habet libro rricesimo
quinto capite decimo sexto. Verum quae sit illa ter-
rapnieitis proprié, quam Dioscorides es Plinius
L. C. describunt, nescitur. Est terraniericans. N05
quidem terram habemusnieram, quae tamen no est
pnicitis. nam est nigerrima. ipsa interdum aliquid
arsenti continet, es tunc arsentum rude appella-
tur, ul supra de argento rudi docuimus. Interdunt
etiam est sterilis, e tunc simpliciter est terrani-
era. Illa etiam quae a Dioscoride dicitur melaterid:
de qua etiam prius actum, quae sulphurci est colo-
ris, es aquae tactunigrescit, quo ad c8o scio. apud
nos etiam non reperitur. In patriamea dulcißimas
intorrete Garmersdorsfensi, qui labitur per aeros
Petens salum reperitur lavis nicer friabilis, unde
Pueri atramentum componunt, es ipse puer inde
composui: isinihi videtur omnino esse pnigitis indu
rata calore, ingentis nonnum quam magnituaiS, aC
levis proportione sui. Ruc est simpliciter ochra-
quae exusta calore solis aut terrae, transije in rubri-
5
CA

## Folio 117 — 805153551:0138
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000138.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
DereMetallica
cam, conseguemet mi acusta in talem pro-
ortin. Aut est ampelitidis species. periculum tamen
non seci antsoum sudthisiudicent sane ta
lium inquisitores. In tenerrimum lapis ille es bene
dieestum es mellißimum potest puluerem redio,
es qui minime aliquid harenae contineat. P. st, quid
quid est, pulcherrimum quiddam, licet spretum con
temptumque iacet ab illis incolis locorum. Interdum
reperitur es scintillulis minimis quasi micans; ita
utminimé sterilis lapis seu materia esse uideatur.
Sed dehissatis. Osancta simplicitas Cermanoru.
ofclix patria, tua sinesses bona. Posit profecto ve
rum esse iuxta illud: Daß mancher Thuringer eyn
seon Everse nach seiner huc, 5 do besser est dan
sein bester ochse. Dulcis patria, utinam tibi aliquan
do continceret talisuir, inter tot praeclara ingenid
quae hactenus aluisti es habuisti, qui talia tua bona
diliventisime inquireret: qualis profecto futurus
fusset Frasmus Reinholdus, nisi potius animum
eenerosum adsidera, es non herbas es lapides ter
rae adiecisset. Ide et frater eermanus eius Johannes
Reinholdus, qui nunc leorbus forsitan, ut tibi pro-
Sit, dabit operam. taceam alios mulle; quos sacro san
ctatheolonra ad setrahit. Et equidem te credo illud
omnibusvotis quoq; expetere. non enim puto le ir
ridere talia, ut quae metallicis rebus das eperati, es
praectoras habes fodinas. si tempore Ohonuuisesi
e nnC

## Folio 118 — 805153551:0139
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000139.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 31 lines, status machine
Liber TI.
nunc quoq; sud ducibus saxoniae (quibus sem-
persalisima) oxpidum Germaniae celebre, es ante
qui es opatria. Beus opt. max. tibivaria dedit do-
na uibus si dives faeliciter utivolueris, roso, pus
um illius dum omruibus modis ames, ac foueas
eea
E OC HIR R,
Caput X Z.
hraacisterra est lutea, quae T. atinis de
eitur sl. estq duplex, scilicet natiita e fa-
Nattua exfodinis, a Cermanis ochergelb, selb
erde, berchxelb: sicuti chrysocolla est berckerim:
es caeruleum, berckblaw. Nota est autem ochrapi
ctoribus, precipue Dacica illa es Truncarica. no-
stra quidem iacet contempta. Dioscorides lib. 5. Ca -
Pite quinqur cesimooctauo, laudat Atticam leuissi-
mam, omnino luteam. saturatam, non lapidosam, fri
abilem. Praeterea docet ut es ochr. + posit es adu-
ri es lavari cadmiae modo. Pertio, quod illivis me-
dica sit astrineere, erodere, disipare. Sunt autespe
cies ochrae varia: quaedam est metallica, es quae da
apudnos dura, quaedam est simpliciter terra Rtaua,
quae reperitur es innostris sodinis. Theophrastus
simpliciter ochram terram esse describit. Plimcus li
bro tricesimotertio; capite duoaecimo, silis etiâ di-
versa enumerat genera, cum inquil: Marzenti es
FE 2
auro
bonai artes
1

## Folio 119 — 805153551:0140
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000140.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
DereMecallica
auri mecaus nascuntur etiam optima piementa, sil
es caeruleum, quod proprielimus est, optimum ex
eo quoduocatur Alticum, proximu marmorosum.
Tertium pressum Crricum, ex insula Crro, Achai
cum, Crallicum lucidum. Porro libro eodem, capite
decimotertio, sile primum pingere instituisse dicit,
attia Polysonatum, es AVconeM. Reperitur ve
ro es ochra ad Rumina, ut ad Albim: Cs plurimum
adstumen Ochram, quae per Brunsuicam labitur:
unde ex nomen habet, es Ochra dicitur a Saxoni-
bus. Dicunt enim, an der Ocher. Propterea si acute
considerare voluerimus, ochrae quatuor habemus
Species. Prima est lapidosa ex fodinis, es ad ripas,
exlitora sluminum. Secunda est puluis, es terra
ariddhaerens in lapidibus, ut caeruleum es chryso
colla. Sicuti salueldiae effoditur una cum lapidibus
ad aedificia ex fodinis quae dicurur diesteynbreche.
Tertia estterra sicca, simplex ad ripas. Ouarta est
vel limosa es tenax, vel marmorosa ex fodinis.
Transit vero ochra (ne es hocuidear transiisse) in
fodinis, es ad Rumina, adusta calore, terrae solis, in
rubricam natiuam es consequenter in pniortin: ex
eoc aliquoties inueni ad ripas Albis, prope ostium
Tangerae. Ochra, quae iam in rubricam caepit mu-
tari, proparte adhuc ochraexistente, calore terrae
autsolis operante. Porro ex ochra adusta arte fit ris
brica fabrilis. Verum haec infra repetemus de LLu
brica fubrili.

## Folio 120 — 805153551:0141
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000141.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
LIBeF FI.
Factitia, qua _ ex plumbo: hac plurimum utum
cur pro natim elctores, es dicitur à Germanis
DE CARXSOCOVL A,
Caput X X. I.
Frrauiridis, Cracis es Latinis est chryso-
cella, quasi eiuten auri, à Cermanis dicitur
lfhorun Schiererim bercherun. Estq; duplex,
natiua es factum. De nativa Dioscorides asit lib.
quinto, capite quin qua sesimoquarto: et primas tri
buit ormeniaca. sccundas Macedonicae tertias CY
priae. Sunt es iam apud nos excellentes, Dacica, et
nostra Germanicamille locis. Eienitur uero infodi
nis aurariis es arariis, hactenus incognita nostris
medicis. Ffoditur iam in Hluncaria, Burgundia
Golpere ae in Silesia. es hinc aurum constatur, ut
de auro supra significauimus. Tranc natiuam qui
dam boracem vocant: non autem est lapisborax de
buffonibus, de quo suo loco in tertio asemus. Ft pOs
sit dici chrysocolla viride scisile, sicuti aerugo aeris.
uiride rasile dicitur. P. StG; quasi species nitri. Pln.
libro tricesimotertio, capite gumto, definit chryso-
collum natiuam humorem esse in puteis, per venam
auri defluentem, crasse scente limo, rigoribushi-
bernis, usq: in duritiem pumicis, laudatiore in ara.
riis metallis, proximam in arsentariis, tertiam au
rariam, quartam plumbariam. in summa, chrysocol
lam
pleisei.

## Folio 121 — 805153551:0142
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000142.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
DereMetallica
lam venam plcnedlicit. Porro ex factitiae id no
mentribuit cum Graleno, es in asperam, mediam,
ex herbaceam attritam, es luteam, quae nulluus sit
momenti, diuidit. Sed Dioscorides factiriam enume
rat inter aerueines simpliciter aris, qua utuntur au
rarii: e olim urebantur medici. es fithaecnatiua
exurina infantium: es haec etiam tincar es borax
dicitur. Ita vides quam cognata sint haec metalla,
aruxo aerisnatiua, quae dicitur viride aris rasile.
Et chrysocella, quae scisile aerisuiride est. Itemme-
tallica illa, ut arusines aeris factitiae, es chryso-
colla factitia, quae est aurifabrorum arugo rasilis.
Sic aruginu aris natiuaru, id est uiridis arisrasilis.
Seciebus, itè chrysocellae, id est viridis aeris scißilis
speciebus, coenatae species eliâ sunt vitriola ipsa.
Sed persemus. Chrysocollanatiua habet uim disci
tiendi es exedendi. Plinius es libro 35. capite 6.
chrysoallam inter clores enumerat. Item lib. 37.
capite 10. chrysocollae alterius specicimeminit, ubi
formicae aurum ervunt, quae tu ipse lesere poteris.
Sicuides es chrysocllae natiuae es factitiae certas
esse species. Conslatur vero ex natiua chrysocolla
es caeruleo optimum aurum. Nota es quod in la
pide illo, ubi terra viridis, id est chrysocolla es cae
ruleum, id est udarop, insint. Tertium quidda can-
didum, scincillarum modo lucet, quod vocantmi-
eam, es felium argemum metallici, a Cermanis
elommer

## Folio 122 — 805153551:0143
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000143.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 27 lines, status machine
Liber IT.
Plommer, oder ha n sulber. habet quidem clorem
argenti, sed arvendum non est. Fellum autem arcen
tum dicitur, a sim cuine forsitan, quod eorum o-
culinoctu lucent, cl modo: sive quod cassum ex
inutile quiddam sic. nullum enim fructum praebet
sedione consumitur. St vero acuté consideras, mini-
me coonsumitur, sed tancum purgatur (ut observaui
aliquoties) licet sitres nullius momenti, es alium a
lore asumit, et proculdubio species est amianthi: ut
de amiancho infralibro tertio plura dicemus. Na-
curahis coloribusnntimisterrae se oblectare uo-
Uuit. Caeterum de obrysocolla uide scrapionem lib.
eeat. capite imcar, qui es natiuam chryso.
collam in rixismantsinueniri dicit, es esse ex spe-
ciebus salis cal. es c. 4. grad. Porro quis sit eius
usus in medelis, et quomodo lavari debet, consule
C. Dioscertul. Est C5 chroso colla venenata, plus
dost iusta accepta.
18S
DF COL LV∞LO
Caput XZL II.
Lachsnvar, noarop. Lulmihcaeruleu, pro-
Bcer colore, lapis lasull. Venetus color idé; d
Ciermanis lasur. Omnu hac quastimitatur Arabes
sut lasuli tot. s Enera duo sunt, scilicet:
Caruleum

## Folio 123 — 805153551:0144
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000144.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 27 lines, status machine
Natiuu
infodinis Cypri, secundum Diosc.
Lauterbereae, in Saxonia, ad FerCyMI me
dicitur schiter blavo. nascitur es in _II. doli
ra quae und cu chrysocella, lapidi sisi oL
tiui, quod in se chrysocolla continet. L. di
sia. us eius est in medelis, discutièdi, q da
a crudotibi caueas. Plinius lIb. 33. cap i
es his accesisse Puteolanum es ris a
rendo. Cognatio vero caruleo, permi; diu
fosile. Hoc caeruleum dicitur lasur, scbiferbl un
propris) parum cedens, mundum à marmore e la
lasur,  cies eius friabilis immunda, quae part, ull
quodi- capite Fager, Alsanard: Mesuam de  Cat
teru est volunt. Est in eostipticitas, cum acuil, u
duplex
scrides primo capitulo prope caerule eju
re caeruleo. vel ut Plinius uult, maxit 
um prosmaraedo, es utimur illo prephi
alias non cognoscitur lapis ArmenuS. L. ap
nium libro tricesimoquinto. capite se 
propter studiosos addere de armeno la lenn
cesimoseptimo, cap. 9. es Solinum C1 l1.
in subcauatis specubus maris exas
acticium, cuius iterum multa sunt genera, e q
lulae parancur maeno errato, cum énatiuo et
in Nechepsote.

## Folio  -  — 805153551:0145
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000145.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 24 lines, status machine
s. C. 56. exmetallis arariis, es in nostris aurariis et arariis, ut
Bes Goldiberea in Silesia, species eiusnascitur optima, es
iharia e Lothorinera. Estq; ueluti harenula. seu lapis, seu ter
ahaeret. Fiinc Theophrastus etiâ bene inquit: Caeruleu est na
Pceruleo auru conslatur Lauterherea, es Colaibereae in sile
uis nonnihil astrine at. uritur ut chalcitis, lauatur ut cadmia,
ecus tria facit genera, scilicet Resoptium Seythicu, Cypriu:
iense. Deinde docet ex illo parare lomentum lavando s u-
la est cum chrysocolla, quae dicitur schifererun, bercherun.
berckbla. Elisi dicit caeruleum nebriatum, durum, ferro
archasita, id est prrite, pulchri aloris reperitur enimspe-
utilis. Caeterum de caeruleo uide es scrapione lib. Agores
delazuli. quida cal. es sicc. 3. erad. quida cal. 2. sic. 3. Prad.
.I. dosis eius est d 3. 1. usq; ad 3. 2. sup. Facit et mentionem Dio
lapidis Armenii. quod scilicet lapis armenis sit lenis, clo
roluridis, communicato colore cum caeruleo. Tric lapis adsertur
Io smarasdo licet male, er ist nicht so hart als egn smarded:
preditur is, ni fallor, in confectionem Diasene. Vide de illo Pli
iP. Auicennam libro secundo, Mesuam, es alios. Hlaec paucis
deuolui. Postremo de lapide cyaneo uide es Plin. Ubro tri-
ltenicesimo.
alitorale.
emcclosadenahmustat. es iam ex factilio caeruleopi.
rmeno parari deberent: de cuius pureandiui scripsit Retius

## Folio 125 — 805153551:0146
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000146.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
etallica
F lA DIC C
Caput XLXIII.
Equulus in plurimis methodum optimi Dio-
saridis, es hoc loa commodé de indico etiam
aliquid addemus. Indicum spuma est duarum spe-
cierum: scilicet est indicum parcim natiuum, quod
sua sponcenascitur in arundinibus quibusdam in-
diae Pictoribus dicitur lapis indicus, licet impro-
prie. non est enim labis. a Germanis vocatur In-
dich. huic similis est ferme adarces, de qua infra a-
demus, quia ita es adhaer et arundinibus. Sed adar-
ces fit, indicunascitur sua sponte in arundine. Par
tim factitium in officinis tinctorum. estes. spuma
purpurca, innatans cortinis. Optimu est factitium
illud, quod caerulei praebet speciem. habet enim cae
ruleum inmero colorem. Germani dicunt Evaid-
blum, oder ferber indich. leviter astringit, rumpit,
purgat, es reprimit ulcera. Pliniuslibro 35. capite
sexto, indicum natiuum inexploratae inventionis
esse sibi dicit. factitium autem fieri exstore niero
qui adhaere scit aeris cortinis. Alii succum herbae sim
pliciter dicunt, quatinguntur nunc panni, qu’à uo
cant indicum, id est glastum, quod aliud est dome-
sticum Evaid, notum Thuringis, quo maxime utun
turtinctores. Unde es hoc factitium Indicu, Evaid
blum, serber indich proprie fit. Alterum est glastut
silestre

## Folio 126 — 805153551:0147
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000147.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 17 lines, status machine
Liber TI.
silitesere, niluer raid. de quibusuide Dioscoridem
libro secundo de Grlasto cap. consule Serap. lib. AB
reg. cup. Aileg.
L CIAN ABARI VERO.
CapUL ZZIITI.
Isterris metallicis annumeremus nos quoqu
 A cum Dioscoride cinnabarim terram sinope
cam, lemniam es aliasterrarum species proxime
sequentes. Dicemus autè in hoc praesenticapite de
cnnabari vero. Maximum est dubium axud medi-
cos, quid sit cinnabaris, quia nomen hoc cinnabaris
multis es diversis tribuitur rebus ab auctoribus.
Verum ut eo melius intelligas quid vera, quid simi-
litudinis, quid factitia sit cinnabaris, obserua hane
dinisionem sequentem.
Coorobioda

## Folio 127 — 805153551:0148
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000148.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 18 lines, status machine
DereMe
1
ica
5
2
3
d
.
d
1D
e
8 = =
EX
c
e
20
a
e

## Folio 128 — 805153551:0149
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000149.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber TI
vera autem cinnabaris quid sit, variae sunt en-
tentiae. Plinius libro tricesimotertio, capite sepri-
mo, uocat indiacum cinnabarim, disferentiae causa:
es dicit esse saniem draconis illisi, elephantorum
morientium pondere, permixto uriusqe animalis
Sanouine: cur assentitur solinus. Leonicenus vero
quiddam metallicum esse censet, cum Dioscorides
intermetalla id recenset. Arabes succum esse volut.
Scrapiosideritidis Achilleae verum Dioscorides e-
contra, cum diligenter illam herbam describit, talis
succi non facitmentionem. Fotamen inhorum sen
tentiam, qui cinnabarin succum, seu lacrymam ali-
cujus herbae seuarboris potius esse volunt, quod e-
tium ipse dustus e sapor indicat. Ferunt arborem
esse in Libya, extinitimis resionibus proceram, ex
qua sanguis ille draconis manat: Perinde atque in
Rhetisé larice, es apud nose nostrapicea, es abie
te tempore veris manat resina, quam medicamen
tarii etiam Itali proterebinthi resina vendut, cuve
raterebinthinamastichae Chia clore dicitur esse
similis. Sic Platearius quoq. sentit, sansuinem dra-
conis esse arboris seu herbae succum in india, aut
Persia.
DE CTMH ABARI METAL
lico, Caput ZZZV.
Etallicum est alterum cinnabari, es di-
onur nulton, ut etiamminium, es C: acis
Hocatut

## Folio 129 — 805153551:0150
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000150.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
129
Dere Metallica
vocatur cinnabaris: es hoc in causa fuit, quaremi-
Tcuerunt, es usi sint medicimetalli illo, pro vero
cinnabari, cum tamen metallicum cinnabari sit ve-
nenum: o medici resipiscile, nolite obsecro veneni
illud alicui praebere loco verae cinnabaris. Also rer
den dic hirchhoferneleich. P. St autem duplex me-
tallicum cinnabari, scilicet minium natiuum es fa
etitium.
NATIVVM, a Cermanis berchsinober,
quod resolutum, fic arsentum uiuum, es sulphur-
alias minium natiuum dic tur, estq; rubri clorisut
Pandaraca. invenitur in argentariis metallis, ut Pli-
nius scribit. Cordus praeceptormeus olim obseruan
dus, cuius anima sit in sinu ebrahae, cum omnibus
piemortuis, indicauit mihi quodhocnatiuum mi-
nium reperiatur etiam ad Rhenum, Eberborei, si-
cuti Schonbachi invenitur maena copia. In noseris
Fdinis Miinensibus habemus venam eius, quectisil
bererte, quae tami precii quondâ fuit apud Roma-
nos, ut scribit Plinius libro tricesimotertio, capite
Septimo. Vnde es Virgilius dicit decima ReGl. Pa-
naminioq: rubentem. Et Plinius nunc venaminii.
nunc minium lapidem etia appellat. Ft ut uidemus
generilapidis sisilis ita adhaeret, ut innatum vided
tur. Sic eniminquit Plinius libro tricesimotertio, ca
Dite sexto: Et est lapis in iis venis, cuius uomicali-
Quoris aeterni, arsentu uiuit appellatur. Vitruuius
anthraCCm

## Folio 130 — 805153551:0151
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000151.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber TE.
anthracem scribit dici hoc minium natiuum, dat
quechsilber ert. nam prunae vena similisest. Verba
ipsius vitruuii haec sunt: nerediar unc minii ratio-
nes explicare: id aut aeris F phesioru Cilbianis pre
mum memoratur esse inventum: cuius ex res es ra
tio satismaenas habet admirationes. Foditur enim
Sleba quae anthrax dicitur, antequam tractationi-
bus ad miniu perueuiat, vena uti serreo maeis sub
ruffo colore habens circa se rubru puluerem. Cum
id foditur ex plaeis ferramentorum, crebras emit-
tit lacrymas argenti viui, quae a fossoribus statim
colligutur. Haec Vitruuius. Verum nota quod Cirae
cimultas res ob coloris similitudinem vocarunt an
chracas. ut sunt:
I. Vena minii, ut hic declarant verba ipsiusvi-
truuii.
TI. Fraematites gemma iuxta Plinium libro 36. Cd-
pite 20. de qua infra.
TII. Cemma illa nobilisima, quam Plinius hincuo
cat carbunculum, ni fallor. libro 37. Capite 7. Fy1
carbunckel, a Cermanis, oder carfunchel, d Grae-
cis irbpuros, quodignem no timeat. alids ardeanirus.
vuleus eius genus lonse prastans omnibus rubore
es fuleore rubinum uocat: quem lapidem alids di-
cere possumus Uchniten.
TIII. Terrae genus, cujus scriptores reirusticaemen
tionem fecerunt, cre do esse illam terram quam Sa-
XOHCS

## Folio 130 — 805153551:0152
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000152.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
13C
WeteMmecala
xonesnonnuuls lochessodiunt, in sole siccant, es
proliono utuntur: illa dem de ad fovendum ienem,
ex proculdubio est species bituminis. Saxones vo
cant thorff. Estq. bitumen calore solis exiceatum
extra terram mater proculdubio carbonis lapideis
qui est bitumen induratum calore intra cerram. Uo
eant autem thorsf. forsan quia torresit sole.
V. Est id quod Theophrastus describit, cum in-
quit: Duos autem mox carbones vocant in corunu
mero, quae propterusum effodiuntur, habendi ter-
renisunt. Exuruntur autem, es ieni accenduntur
quemadmodum carbones. Apuit nos oenus quoddà
reperitur, sic terrae calore exoctum, ut atrum ac
Pecie sit, perinde carbo. altamen pincue quo fabri
utuntur, a cermanis dicuntur sternholen, quast
AiBarosanas. Theophrastus dicit reusic.S, quia leues
sunt, ut aquae innatent, quod uidetur terrae esse ex-
cocta es rarae. in aero Leodiensi effodiuntur
grales, quae dicerentur adcocta5. Dehis Plinius ni-
hil habet. Graeci autetam carbones quam prunas
avopanas (ni fallor) uocat, holen sie sinet Ge loschl. vi
Schuare od oluende, vnd rot, also sind die erAten 2.
species arssanas Eie eliende kolen, und die lethten
so, vie die schwarten gelaschtentolen. Caete-
rum nota quod et Theophrastus: verum illud miniu
non apuiop sed cinnabarin ob aloris similitudinem
nominat, ut es alii Craeci: no quod sitvera cinna-
barisu

## Folio 131 — 805153551:0153
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000153.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
LIBeF TI
baris, id quod noster Dioscrides es Plinius locis
citatis etiam volunt. Postremo cumminium na
tiuum ut sandaracarubet, nota illorum differen-
tium. P. x minio sive iam elaborato, siucrudi, confi
citur arventum uiuum, ut dictum est. quod esanda
raca minime fieri potest: imo dum lauatur vena
minii, ut posteateratur, cum primum humore ha
serit, pars ipsius in arventum uiuum mutatur. id e
rursus siccatum es contritum, redit ad suum colo-
rem. Sicuti autem dicimus, milton vel minium na
tiuum es factitium: Sic etiam à gente vel usi dici-
tur ulare omoninn. rubrica Sinopica: uiar reuforinie
rubrica fabrilis: Sic anxcolae rii, vel auperiae uta rO. de
quibus nunc aoemus ordine. De arsentoviuo in
primo libro actum est.
FACTITIVM
quod conficitur ex arventouiuo es sulphure à chi
mistis. a Germanis dicitur sinnober à latino nomi-
ne. Estq; hoc nostrum factuium, cinnabari vulza-
re, onser remenn sinnober. Est es aliudmi-
nium adulterinum, quam illud quod cinnabarim
vocant: scilicet quod hodie solum nomen minii
retinet, es conficitur ex plumbo. A Germanis di-
citur meninee. Fstq. Species (andaracae factitiae.
Vide Bulhasim, es Scrapionem libro AcorCB. Ca-
Pite Asres sive Asranor. Est es tertium eenus adul
terinum, in arsentariis et plumbariis metallis, ex-
usto lapide quodam, in venis reperio: de quo Pli-
nin

## Folio 132 — 805153551:0154
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000154.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
132
DereMetallica
nius scrip sit libro tricesimotertio, capite septimo.
Ouomodo vero cosiciatur minis elinius ex Theo
phrasto uidetur transcripsisse.
DE RVBRIC A SINOPICA,
Caput ZL ZE VL.
Joscorides libro quinto, capite sexa resimo
primo rubricam Sinopicen, quam alias u0
lunt dici lepniam, Graecis Magram vel Moeran,
Latinis sinoxidam, eliort eam qua grauis, densa,
iocinoris celore, non calculosa, sibi concolor. es co
piose cum diluitur, se diffundens. Deinde docet,
quo in loco effodiatur, es unde enomenium ha-
beat.nempe d Sinopeurbe, in qua ve debatur olim,
vel per quam ferebatur. inventa primum in Pon-
to, Plinius ut refert. Talisrubrica Sinopica gleba-
rum modoe ByZantio adfertur Venetias, licetra
ro. interdum ex eadem urbe adferuntur pastilli c-
loris sere fului, literis Purcicis signati: quos ob id
materialistae terram sigillatam axpellant. Sic olim
Lemnia terra, imaone caprae sienabatur, quia illi
aumiscebatur san ouis hircinus. quo se Gralenus con
tulit, ut videret quantum hircini sansuinisilliter-
ra admisceretur. Dicebantur autem illi pastilli si-
enati, Sphracrda aecos, sicullum caprae. Prosecto
Lemnus insula in qua sodiebatur illa terra, no lon
De abest a Thracia, es in eam Turcaetia habet im
perium: quarefacile ByZantium portari possit.
uod

## Folio 133 — 805153551:0155
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000155.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 27 lines, status machine
Liber IF.
Ouodsi colortalium pastilloru, quae ad feruntur e
ByZantio, minus quam debet rubricae respondet
seu convenit, causa forsitan est, quod cum terra di-
Iuitur, ut in pastillos ooeatur, nonnihil mutatur.
demde iam profundius foditur, atque ita minus calo
readuritur. Turcae maeni astimant ad pestem cu-
radam tales pastillos. Arabes etiam maximam uim
pestis curandae, adscribunt glebae armeniacae: ut est
etiam uidere apud Galenum, qui tradit eam palli-
dam. Illa profecto non multum huic terrae sicillatae
dißimilis est: nisi quod Armeniacae terrae sioillum
nusquam impressum legatur. Vera haecterra sit
tandem signata redacta in pastillos, cu literis Tur-
cicis, an sitrubrica sinopica diluta, an terra Le-
mnis, an Armenia, nomaeni referre puto, cum eal
demuires omnium talium habet: By Zantii inqui-
renda esset, an e Lemno, an ex armenia aduehere
tur, an d Sinope in Thraciam deporturetur. Olim
hoc genus rubricae proculdubio peculiare suit. ho-
dic propter Turcarum rabiem non adeo adfertur.
Caterum de Sinopide illauide es Plinium libro
tricesimoquinto, capite sexto, cum facit ejus spe-
ciestres, rubram, minus rubentem, es inter hasme
diam: deinde es serapionem libro ACGreCat. Ca-
pite MeZ creth, ubi etiam species enumerat eius:
item es Paulum demoera sinopida.

## Folio 134 — 805153551:0156
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000156.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
DereMetallica
DE R VBRIC A F A B R ILB
Caput XZ VII.
Vbrica fabrilis duplex est. a Germanis aut
Lutraq: diciturrottel roueistein, vie du sim
merleiit ond stemmmezzen brauchen. deraecis icia ve
rintorini. Es enim alia natiua, alia factitia. Xatiua
à Germanis proprie dicitur berchroltel. haec apud
nos est fosilis, ex reperitur nonnun quam ad ipsa
Rumina, ut ad Albim: in patria mea ad torremem
Carmersdorsensem, quae pro parte adhuc ochra
est, fieri iam incepitrubrica. es nimium usta ex ru
brica, fit pniguis indurata (ut supra cormus) sic u-
stacalore solus autterrae. Dioscorides libro quinto,
capite sexaresimo, ecundo, neni nutiuam in Ibe-
ria testatur versus occidentem, ochra exustas es de
generante in rubricam. Plinius libro tricesimoquin
to, cap. 6. de eade nativa scribit, q in ferrariis me-
tallis reperiatur. Tuius aut species aliquotiterum
habemus. Ouadam inuenitur marmorosa ad fodi-
nas in valle: quaedam ccontrainsienis, quae etian
aptapicturis, ut Plinius scribit de illa quae reperi-
tur in ferrariis metallis. Porro factitia estrubrica
Fabrilis, a Germanisbraunrottel, quae fit ex ochra
usta, ut Theophrastus es Dioscorides testamur.
elinius autem libro tricesimo quinto, capite sexto,
neslieemia quadam hoc invertit, scilicet rubricam
fieri ex ochra. nam ochram ex rubrica fieri dicit
exusta
34

## Folio 135 — 805153551:0157
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000157.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 11 lines, status machine
Liber TI.
exusta in ollis nouis luto circumlitis. Sed contra-
rium estuerum. ex natura etiam hoc testatur, ut
ipse obseruaui. inveni enim ad Rlumina aliquoties
ochram semifactam rubricam, calore terrae aut so-
IIs. at mimimé econtrarubricam quae fieri ochra in
ciperet. Caeterum quae factitia rubrica sit optima
comendo fabris. Dioscorues praedicat friabile, no
marmorosam, natione Desyptiacam, aut C arthaB
nenseM. Idem es Plinius agit.
SC HF-

## Folio 136 — 805153551:0158
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000158.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 9 lines, status machine
130
Dereltclama
RCHEMA DE RVBRICIS.
F
od
a
do
E
t

## Folio 137 — 805153551:0159
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000159.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
a
Liber 1
E R R A L F H N IB
Caput Z XVIII.
FTATRTL A ri, vel AnaVIA MINF C, Lemniun
narum orica Lemnia terra Lemnia, pc
cies rubricae colore minio proxima. Dicitur autens
Lemniaterra, quia ex Lemno deserebatur. Auicen
naterram sigillatam es iutum sixillatu dicit, queu
a sacerdotibus Dianae, Sienabatur imaoine Dia-
nae, in cuius tutela erat: vel caprae, quia caprino
Tansuine miscebatur. unde es sphraoida aocs, id
esF sicillum caprae nominabat. Huc se Cralenus con
tulit, ut videret quantum hircini sansuinis admi-
sceretur illi terrae: ut inde coniiceret, quae illiuis
inesset, es quare tammaeni ac mirabilis effectus
esset in medelis. Suprà autem attiormus de rubricas
quam terram sicullatam Turcicis literis materiali-
stae adferant. Nosveram terram Lemniam iam pa-
rum credo habemus, propter Turcaerabiem, qui
imperium habet in Lemnum, licet illinc in Thra-
ciam es DyZantium facile portari posit. Pro illa
quidam hodie cretaficulina sienata utuntur. Cir-
culatores quidam nequam in italia finsunt se de
prosapia esse divi nescio cuius Pauli, es vendunt
fictitium quiddam hominibus pro Lemnia terra-
contra venena perniciosa pro antidoto. Imperator
Turcarum nunc sodinas ciusterrae tener, es miltit
cum le galis nonnunquam nostro imperatori ut au
diu

## Folio 138 — 805153551:0160
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000160.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
13E
DereMerallica
divi) promaeno, quia aduersus venena es pestem
praesens sit antidoton. Dioscorides eam nasci do-
cet in Lemno, in cuniculoso specus palustriloco. i
dem alii testantur, nempe quibusdam in montibus
Lemni, aut circa radices montium, praecipue circa
illum montem in quem delapsus Vulcanus, teste Cid
leno. Plinius lib. tricesimoquinto, capite sexto, pri
mum dicit effossam, inspeluneis quae saxis adhaese
rit, excellentem: es quod glebis suus color extra
maculosus. Consule es Scrapionem libro Agoree.
cap. Theumacenvelhumatum, vel Thermathin:
Paulum item, es Auicennam de terra sivillata: Ni
candrum intheriaca inter antidota contra morsus
letales. Platedrius vocat hanc calcem odoriferam,
es terram argentariam, es terram Saracenicam.
NNoS supra admonuimus, pro terra Lemnia nunc
vendi cretam ficulima signatam. et ipse monet Pla
tearius facile sophisticari Lemniam terram ex cre
ta. Plinius Lemnium terram proximam esse dicit a
loreminio. Omnes autem pastilli, quos mihi uidere
contieet semel atq; iterum, qui de Lemniu debuere.
esse terra, fuere aliquanû suxpallidi, propter dilu
tionem forsita terrae. Deinde quod profundius ian
foditur, atq; ita minus calore aduratur: ut supra et-
iam de Sinopide docuimus. Itavides, cum Deus ho
minem exterra creauit, es qu. de rusfa econtraho
mointerram soluitur, es terra illi contra venena
ex mos

## Folio 139 — 805153551:0161
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000161.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Liber TT.
 morbos erauisinos proantidoto est. en volun
illam ipsam terrum Lemnium maxime onformem
esse in temperamento humanae naturae. quod ctiane
constat. Omirabilis Deus in operibus suis.
PVRRA ERETRIADE.
Caput ZZ IZ
Via alias species terrarum addemus
quarum Moscorides mentionem facit lib.
gunto, capinomelimoquarto, quae olimrece-
etamusum mede uerunt, quibus uis refrice-
rande, meatus obducema occludendi. Sunt autem
omnino odsita ectes terraru incoenita. olim
ex Graecia serebantur, iam verominime: forsitaio
propter Turcarurabiem, et alius causds. F.F si quib
acute cosiderare velit in nostris recronbusillae o-
mnes species reperiuntur, es quidem praestantes.
In hoc vero capite praesenti dicemus de terra Fre-
triade. Diosorides L. C. duasspecies terrae Fre
triadis esse dicit, scilicet albam et cincriceam: qua
cum mollis sit, extrahitur per eramenta, refert li
neam violaceam: ex illa ipsa est tum optima. DO-
cet es idem, quomodo laventures parentur illae
Secies: Cs quae his qualitasnempe astringendi es
resrigerandi molliendi, caua explendi, sanguino-
lenta conglutinandi: idem Plinius docet librotri-
cesimoquinto, capite decimosexto. In Saxonia ci
nerca haeceius species reperitur aliquoties ad fodi.
nassiu
F

## Folio 140 — 805153551:0162
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000162.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
240
DereMetallica
nas ficulorum, et etiam ad littora Ruminum, Pra
cipue Albis: ut in oopia est uidere ad ostium T’an-
erae in littore cis Albim, reoronis Eierichuntina.
DE TERR A SAMIA,
CaDut ZXZ.
Amia etiam terra duplex est secundum Dio-
Daridem: 1. C adida leuis, tangenri linguae elu
tinismodo adherescens, mollis, suceosa, friabilis,
cuiusmodi est quam alii Collyrion appellant. 2 A -
stera, crustacea, cotis modo praedensa. Vruntur es
lauatur ut Fretriades, es viribus illis sum vicina-
Sistut sanguinis reiectiones, fuxiones vlua. Pro-
sunt testium es mummarum inslammationibus, et
venenis es ictibus serpentium. Consule Plinium le
brotricesimo quinto; capite decimo sexto.  Ni-
candrum in Alexipharmacis, contra Porione can-
tharedum. Caeterum de lapide samio, cuius usus in
Poliendo auro, cuius Dioscorides facit mentionem
Penes samium terra, uide ipsum Dioscoridem L. C.
es elinium libro tricesimo sexto, capite nicesimo
primo es Albertum in lapidario suo. Nosterras
Samias nomine habemus in fodinis figuloru in re-
Sione Fierichuntina, non procul ab AIBI, ProPC
dacum entin.
DE CHIA TERRA.
Caput Z Z 2LI.
Diaterra candida est, es crustosa, similis
cerru

## Folio 141 — 805153551:0163
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000163.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Liber II.
L
terrae sanuus um forma, tum uirtute, sicuti docet
Dioscorides ( Plinius libro tricesimo quinto, ca
Dite decimosexto. Precipue autem illa ammen-
dat colorem corporis, deterort inbalneis pro nitro,
maxime cutem mulierum. Et haec terra reperitur
in Saxonis multis locis, praecipue in fodinis pro-
De Belzick oppidum.
DE TERRA SELTAVSIA
Caput 3E Z XL II.
Elinusia terra eandem habet naturam quam
Chlae Samia, teste Dioscoride es Plinio
L. C. praecipue illa quae resplendet, inquit Diosco-
rides, candida: vel ut Plinius dicit, lactei celoris,
friabilis, et celerrima dilui humore. Plinius eadem
lacte diluta interpolari docet albaria tectoriorum.
DE TERRA CIMOLIA,
Caput ZZ ZIII.
Eimoliae terrae secundum Dioscoridem duo
sunt genera, scilicet alia cadida, alia ad pur
puram inclinat. Optima vero, quae innatam pin-
surtudinem habet, quae es tactu frigida sentitur.
nis est dilutae excutiendi, cohibendi, infricudandi.
elinius libro trice simoquinto, capite decimosepti-
mointer cretae cenera enumerat. Euere olim aub
tem haeterrae notisimae, non tantum medicis, sed e-
tiam ad pannos inficiendos, es ad argentum a
quendum, ut dicit Ccrodius. Unde es hacterra
dicta est

## Folio 142 — 805153551:0164
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000164.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
14
DereMecallica
dicta est argentaria. C elsus cimoliam terram lau-
dat, quae sit subcarulei celoris. Vide ex scrapio-
nem libro Ageres. capite Thenchimolea. Puerut
et de histerris etiam variae opiniones. Ouidam in
Trispanianieram inveniri, quidam marmor esse in
viridilua, quidam fieri ad rotam illam arenariam
qua acuuntur gladii volebant: es procaposuere.
illam nostram materiam quae reperitur ad tales ro
tas, scu limum aquaticu. nunc cum rem ipsamieno
ramus, nihil vel parum certi etiâ de illa dicere pos-
sumus. Catus quidam mihi aliquando demonstra-
batpro terra vera cimolia concreticium quiddam
quasi lapidosum e pumicosum, wic ein schyrben
vom dopff, coloris ferme candidi, tanquam
exspumamaris seu alicuius sluminis
constatum fuisset.
AESTIS PORHACEIS,
Caput Z=E XIIII.
Estae fornacea, von sepranten pothen oder
doesfen die scherben, quid etiam possint in
medelis, docet L. C. Dioscorides, scilicet quod cru-
stas ulceribus obducant, cruptionibuses podaeri
eis prosint strumas discutiant. Fasdemuires e hae
betterra fornacum, quae retorrida fuluescit,
ter reprante leymen, furnemlich
auß dembastioffen.
E

## Folio 143 — 805153551:0165
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000165.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
DF
Liber
PERR A MELIA,
CaPUE XZZV.
Frra Melia olim ex Nelo insula serebatur.
clore similis Fretria cinercae, asperata-
etu, cr Pitans, derasa pumicis modo uim habet a-
luminosam, ut nult Dioscorides L. C. FTodie quid
ex Tripoli Libyae Aphricae affertur lapis. Pripo-
lis dicitur. FStG; ille lapis quo solent abstergere bar
bitosores pelues. Est; Pallidus in cinereo es sta-
uo. absterort es specula, es omne quodmundum
ita esse debet. In saxonia crebris locis, praecipue
prope Fildesheimin nascitur lapis, qui respondet
viribus, colore, et reliqua natura omnino lapidiille
Tripoli. es Meliae terrae. Errauschet, wan man,
hnanriret, es veluti Melia. Sic omnisterra eli-
eenda, recens, mollis, non lapidosa friabilis, quae fa
cileresoluitur.
DE PERRA AMPELITIDE.
C aput =CZZVI.
PErra ampelitis quasi vinaria, seu pharmaci
tis, nascitur in Seleucia Syriae. laudabilis it
Primis, niera bitumini simillima, assulosa, carbo-
nes reserens aquabilisplédore. Soluitur oleo. Vim
habet dißipandi es refriverandi, ut docet Diosco-
rides L. C. e Plmiuslibro tricchmoquinto, capi-
te decimo sexto. Damnatur ccontra quae candida et
cinerea, es in liquorem quae non resoluitur. Cale
rum

## Folio 144 — 805153551:0166
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000166.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
DereMecallica
144
rum quis ejus usus etiam in aeconomia, ulde L. C.
Cienea inter lethanthracas, e etiam in inferiori
Giermania, ubi bituminis reperiuntur species, in
venitur copiose ampelitis, es dicitur a Giermanis
Schrrarclreide.
DE EVLIETHE PTCTORIA
Caput Z ZE X VII.
Ehis quoq:e rebus cum Dioscoride aliis q
breuiter acemus. Fulivo qua pictores utun
tur, a Crermanis, schmith, rham, schrerne, iam fit
variis modis, es multis ex rebus. fit apud nos extae
da s dicitur koltelrhom, oder kotlo frohm, oder
Rinrauch. Diosarides fulimnem praedicat exui-
trariis officinis, das auß den glashiiiten vird su-
Samen relesen: cuius uismedica est, astringere es
erodere. Vide es Plinium librolricesimoquinton
capite decimosexto.
DE AT R AMENTO L IBRARIO,
Caput ZZZE Z VTII.
Trumentum sutorium quid ueteribus, es
 quid iam nobis sit, supra cormus. hic vero
de atramento librario pauca cum Dioscoride dec.
mus, von der dimen oder black, ut vocat Saxones.
Modos autem quos docet Dioscorides, quomodo
sist artramentum, omnino iam sunt obsoleti. H108.
enim ium multo aliter componimus nostrum atra
mentis ex uitriolo, salla, summi, etiam aliis mo-
ais, Ut

## Folio 145 — 805153551:0167
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000167.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber II.
is, ul sciunt scribae, quare mutabilis est ex quali-
tas eius iuxta ingredientia. Sivis, Poteris atramen
cum librarium ita diuidere.
Atramentum librarium, dinten oder blacte, au
plex est, scilicet naturale quasi, es factitium. Ha
curale quasi, succus ille omnino similis atramento
librario.  in saepia, in demblactifisch. de quo con
Sule Diosaoridem lib. 2. Plinium es Nicandrum.
aliosq, ut de hac suo tempore aermus. 2 in eru-
caterrestri aiba, qua comesta moriutur (ues, de qua
inlibro secundo Diosoridis aliquando aexmus.
Factitium iuxta Dioscridem, 2 ex fuliorne, e
taedis coacta. 2 éfuliome resinarum, ex pictoria
cuivis erodendi. Factitium veronobis, 1 ex
lapide de quo suprâ cormus in capité de pricite.
2 excharta combusta. 3 ex semine alni. 4 ex
lacte es cotc. 5 ex fulioinbus. 6 ex uitriolo
ealla  cummi.
Plinius libro tricesimoquinto, capite sexto, do
cet e alios modos, quibus olim atramenta ubra-
ria sint composita, nempe exterris coloris sul phu-
rei, ex carbonibus direstis in sepulchris, ex fulie
ne. Sed dehis satis. Peroemus.
DE F E C E, CapIIZZZIZE.
E X a Germanis hesen, oder berme secundi
Saxones. Incelliomus autem semper vinise-
cem, Ht Dioscorides etiam libro quinto, capite se-
PIHaBE

## Folio 146 — 805153551:0168
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000168.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 31 lines, status machine
146
VereMecallica
Piuaeesimonono docet. Deinde etiam addit secem
aceti, et quomodo siccata crematur, ut halcvoniu,
ex etiam aliis modis: quae illivis medica, nempe
adurens es abstergens: quid possit cruda, usta, elo
ta. DC feceuini consule Serapionem libro ASereB.
capite Fraarim. Desece autem induratavini, un
de fiattartarum, der Zreinstemn, consule Paulum
detartaro.
C
DE CALCF VIV A.
Caput Z L.
 Alx uiua, non extincta, asbestos, fit variis
modis. In quibusdam locis fit lapidibus vel
calculis litoralibus, coloris caesii vel cinerei, candi
dive, cuniculis nempc actis in agris ad littora, vel
simpliciter collectis calculis ad litora, aul etiam e-
rutis propriis sodinis: ut fit in patria mea ad Salam,
es aliis locis, aus den halckbriichen ond bereen.
Fit es admare ex testis ostreae es marmorum buc
cinorum: es de corticibus ouoru, ut pro parte do-
cet Dioscorides libro quinto, capite octuaoesimo,
elinius librotricesimo sexto, capite vicesimo-
tertio es urcesimoquarto: item libro tricesimoter.
tio, capite quinto: lib. decimo septimo capite octa-
uo ubi de calce aeit. Est autem calx uiud, der on
exleschthalck, duplex, coloris candidi es carulei,
graw und veis. Vis omniu est adurens, ignea, mor
dens, crustas inducens. Vrit in summa, disculit, es
extra-

## Folio 147 — 805153551:0169
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000169.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Liber II.
extrahit. Cait naturaliter aquam qua accenditur
amat oleum quo etiam facilime commiscetur. Vi-
de de calce et scrapionem libro As pregationum;
capite Horach.
F C X PS O, CaDUt ZZL I.
xpsum d Cermanis dicitur sparhralck, oder
CyPsd latino. Saxones vocant spartialck:
quia fic forsitan ex labide speculari; quem vocant
Par oder SperolaB, propter uitri similitudinem.
also daß aus sperglaß, vira spertialck. Est
autem expsum cenatares calci, sed non est ita ca-
lidum. Differunt quod calx restincta humore ali-
quo acquirit calorem, Epsum vero non accenditur
restinctum. Vis illiest astringere, obstruere, potu
stransulat. Consule Dioscoridem libro quinto, ca
pite octuo eesimo primo, es Plinium libro tricest
mosexto, capite vicesimoquarto, licet olimuino il-
lo condiebantur. V sus eiustantum extrinsecus est
propternimium ejus exiccationem e strangula-
tionem. F. Stvero duplex sxpsum. Vnum est fosile
es natiuum, es éterra effoditur, summatamen tel
lure. F.Stq; res similis fere nitro, latis nonnunquan
venis. Notum illud Theophrasto, es Plinio, que
Theophrastum imitatus est. es nomen suum apud
nosretinci es dicitur eyps. Reperitur aliquot lo-
cis, atq; etiam ad Albim. nam Albisubi inundave-
rit, secum vehit e
opsum es lapidem specularem.
Abterum

## Folio 148 — 805153551:0170
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000170.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
1AE
DereMecallica
alterum eypsum est factitium, es fit seu ao quitur
Cutar enim verbo Plinii) ex lapide albo, simuli ala-
bastriti, cuius lavidis quasi venae reperiuntur in Sa
xis tenae es ad pyluam Herenniam: item in patria
mea ad sodinas; es in Saxonca ad. pJ. Rumina, ut
supra docuimus. es mihiuidetur quod ille lapis sit
quasi medulla indurata saxi. stemmarck: autui-
detur esse species aphronitri, aut 5ypsi veri, aut la
pidis calaminaris. Unde et quidam Saxones et huc
lapidem vocant, onser lieben frumen eis, cum sic
calaminaris lapis proprie dicitur. Secudo sypsum
factitium sit ex lapide illo scisilispeculari, qui a
Cermanis dicitursperelaß, glacies Maria, onser
lieben fraven eis, quia repraesentat forma glaciei.
es hoc est optimum crpsum, ut testatur Plinius li
bro tricesimo sexto, capite vicesimo quarto. Dela-
pide vero scculariimfra libro tertio plura dice-
mus, de lapide Arabico et selinite. Albertus expsi
exremitatem natiui vult esse lapidem specularem.
Caeterum de sypso consule Plimum L. iam C. es li
brotricesimoguinto capite duodccimo, et decimo
septimo, es serapionem libro AgerCS. Capite (7
Psen vel lloetim.
DE CINERE SARMENTICIO.
Caput ZLII.
inis sarmemicius a Ciermanis dicitur reben
asch oder esch, Weinreben asch. Estq; cinis

## Folio 149 — 805153551:0171
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000171.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Liber II.
149
ille non tanum utilis medicis chirurgis, sed es che
mistis. Plinius et Dioscorides eius non wulearese
numerant uires. Cotinetuim salis, at leniorem:e
rodit excre scentias carnis. Virtus autem eius diver
sificatur secundum combustae materiae differen
tiam es qualitatem. Vide Scrapionem lib. A8eY.
cap. Mamad, Calenum etiam in S. Simplicium.
DE AIALCZOHIO,
Caput =ELIII.
Vae sint aues dilectae Fethidihalcyones,
quae species, quando faecificent, quis ma
dus parautadi, quae eius forma, uide Plin. lib. 10.
cap. 32, 5 lib. 2. CaP. 49. 15 lib. 16. Cap. 26. C5 il-
lam lepidisima fabulam abud Ouid Lr. Metamor.
es alios qui detulibus scripsere. NNO5 quoq; si ui-
tam nobis Deus dabit, libellos edemus de piscibus
es volucribus. Cs cum halcyones habemus in inse
riori Cermania, imo ad ipsum Hauelam Rumen, di
liventisime naturam es forma illarum tum expli-
cabimus. Merito quide Glaucis Nereidibus, ut no-
ster dicit Vircilius es Theoeritus, halcedones vel
halcrones aues pulcherrime sunt voluptati. Abi-
stis eroohalcyonibus nome habet halcronium: seib
cercud Cerce, de quo hic aoemus. Est aute hal-
cxonium nihil aliud, E maris spuma cocreta, es in
tusres scisilis, stimulans in faucibus es oculis. Vn
de es hodie spumamaris in officinis dicitur. Sed
R

## Folio 150 — 805153551:0172
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000172.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 31 lines, status machine
150
DereMecallica
non est spuma salis illa seumaris, de qua supra cor
mus, licet cognatio in his quae da sit. Puma enim sa
tis illa est lanuso sive ramentu spumosimaris in pe
tris vagulatum. Hloc vero halcyonium est spumd
maris concreta scisilis es sponerosa. Dicitur au-
temhalcsonium; quiahalciones aves codunt ni-
dospendentes aequore, ut Poeta dicit, ex isto spon-
eoso es cocreto quasi lapide, vel iuxta hanc con
cretam spumam. Dioscr. lib. 5. cap. 53. quinq: ex-
nerahalcronij recitat, hodie vix unum et alterum
habetur, scilicet: F. Sthalcsonium primum spissum
acerbisaporis, sponorosa facie, telri odoris, piscem
olens, es fischenset sehr. hoc in littoribus maris ego
etiam ad Frauclam reperitur, ubi sunt halcyones
(quae ab incolis dicuntur, licet improerié, waßer
hunlein, es aliquo modo proprie cisvogel, quia
olacio sahieme nidificat es excludit pullos. Illo ta
mennomine dicitur es alia auis, nempe quae ispi-
da est.) Sccundu halcyonii eenus est simile pinnu-
lisoculoru, autsponeiae, fistulosum, leuc, odore re
fert algae. Hlaec duo prima genera insmeemata faemi
narum sumuntur. Hinc Ouid. dicit de Med. faciei:
Addica de querulo voluerum medicaminanido,
Orefuxant muculas: halczoneavocant.
Tertium genus est in forma simile vermiculo, e
maeisverort ad purpuram: es illud vocant Mile-
sum. F.Stq. diuretict. Ouartum genus est sucidis
velleri-
le

## Folio 151 — 805153551:0173
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000173.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
Liber II.
15P
uelleribus nd ansimile, multisqus hiat inanitatibus,
leue. Ouintum genus existit funer fioura, sine odo
re asperum: in Propontide iuxta insula Besbicon
nascitur: es patrio nomine, quia salsum es aspe-
rum est, uocant halosachne. Estq aptum dealbadis
dentibus. es hoc assumitur ad smeemata es psilo-
thra. Caterum quomodo cremari e lavari debet
halcronia, uide Dioscoridem L. C. ex Bultiasim.
Plinius lib. 32. cap. 5. fierihalcsonium dicit exni-
dis halcronum sivc cercum, aut e fordibus spu-
marum crassescentibus, aut elimo, vel quadam mae
ris lanuone. et facit eius genera quatuor. Primum
cinereum sissum, odoris asperi: sccundum mol-
le leuius, odore sere aleae: tertium candidioris for-
mavermiculi: quartum pumicosius, sponorae putri
simile, Pené pureurcum quod optimum, Milesium
Hocetur. Caeterum de viribus illorum cundem con
sule L. C. es scrapionemlib. AgerCG. Cap. Z ebus
Albach, sive Zebethabahar: Almansorem 3. tract.
capite spumamaris. qui omneshas species dicit
calidas es siccas. Postremo fuerunt es quihal-
onium non spumam maris esse diceret, sed idem
hoc quodartis, id aest adarce dicitur, es caroma-
rina. Verumhierrarunt. nam quid adarce
probrie, in sequenti capite
dicemus.

## Folio 152 — 805153551:0174
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000174.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
DereMecallica
F A D A R C F,
CapUE ZLITTI.
Darces, artis, ex caro marina secundum
nonnullos similiter res est, in maritimis lo
cisnascens, Praecipue in C appadocia scu cralatia.
FStq; concretatanquam falsilaco, humidis es Pa-
Justribus locisemerees, siaitate, ac arudinibus e
herbis aselutinata. indicum natiuum sicuti supra
docuimus) ucluti in arundinibus indiae spontena
Scitur, vel ut sal indum in canna. Similisuero adar
cesres est in colore Aorilapidis Asi. es in forma
mollihalcronio, es aliquamum cauo proxima, ut
Posit uideri lacustre quasi halcronium: es quia
ita pendet arundinibus; pericalamitum es cala
mochium quonda dicebatur. hodie, nisi fallor. bab
lamarinum vocant. ita videmus medioos hisridi-
culis saepeuti, contemptis nobilioribus. nonnunqu
etiares ita obscuris vocatuocabulis, ut Oedipoi-
pso foret opus. quoties enim scribunt, Recipe adi-
Dem infamis deformis, es lachrymam uitis Dio-
nysiacae: quis haec intellient, nisi Dedipus: infantem
deformem quis subito ursam intelliseret: (s lachru
mamuitae Dionysiacae, id est. sumihedera: Caete-
rum adarces quas habeat vires in medelis, docet
Dioscorides libro quinto, capite octuagesimoquar
co. Pliniuslibro tricesimo secundo, capite sexto,
qui adarcem nasciait circa harundines tenies e
spuma

## Folio 153 — 805153551:0175
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000175.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Liber II.
Numa aquae dulcis, ac marina, ubi se miscem, es
habere uim causticam.
E S P O N ∞ I I Si
Caput ZLV.
Poner seufunsus marinus, attrahens es as-
Lseruans aquam, à Germanis schrwam, est Z00
Phyton, neq; ammal, neq.e frucex: se d tertiam quan
dam habet naturam, es illi comixta est natura ane
malis es planta, hinc auicenna definiens spogam
inquil: sponora est corpus marinu, laxum, rarum
quod cuirei adhaeret, ab illa no separatur habetq:
animas: calidum in primo, siccum in secundo gra-
du. DIosc. l1b. 5. C +P. 55. eius duo genera esse dicit,
Scilicet marem es foeminam. Marem existere den-
sis es exi guis fistulis, albis: cuius speciei duriores
dixere olim Pragos: ccontra fceminamagnis existe
reforaminibus rotudis. Ouida addunt es tertiam
Seciem, habente intra se lapides duros, es pluri-
mas cauernas. istorum lapidum in tali sponera ex
Auicenna L. C. mentione facit, quod scilicet sine
minus calili quam ips. sponora. Dicuntur autem
isti laxides d Plinio libro 30. cap. 19. Cystcolithos,
quoniamedentur vesicae, es calculu m vesicisrum
punt, ut in lertio de cemmisrepetemus. Invenium
tur es in ipsis sponciis in mari es infaemina nu-
dlei (licet raro) in modum pomi persici, aut amve
dalae eru leatae, ui miii aliquando lu daeus medicus
R.
netera

## Folio 154 — 805153551:0176
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000176.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
454
DereMetallica
veterator demonstrabat. Et hinuclei sunt maeni
momenti in medelis, praecipue conra pueroruuer-
mes, inventriculis. Caeterum spoora quomodo adu
ratur, quae illivis medica, cum fuerit recens, cum
fuerit adusta, arida, vetus: item quomodo cura es
studio candida srat: consule Dioscoridem L. C. es
alios. Scrapio AGereg. cap. Affesi albach, vel affen
Para, casdemsponorae esse species affirmat. Plinius
lib. 9. Cap. 45, (5 lib. 32. Cap. 22. ubi es mentionem
facit urticae marinae, sponcaru tria etiam perstrin
ort oenera. Scilicet spissum praeduru es asperum.
quodtracos dicatur: Cs minusspissum et mollius.
quodmanosuocetur: Postremotenue, densumq:
ex quo penicilli, idq; Achilleum axpelletur. Nasci
autem omnes sponsias docet inpelris, ac ali con-
chis, Pisciculis, limo: Praeterea illis inesse intelle-
Ctum: quia cum sentiunt avulsorem comractae, mul
to difficilius abstrahuntur. es hoc idem faciunt
puctu pulsante. audire enim illas sonum, es con-
trahi ad illum. Reliqua quibus arsumentis idem
Plinius L. C. probet vesci ac alisponsias conchis,
item quomodo auuisione emittant sansuineu suc-
cum, es exradice renascantur, item quae aplysia
quae mala, quae bonae, ipse videre poteris.
Spongia duplex est, marina scilicet, es nostra.
parina, Schrrem Evie sic dic hramer feylhaben:
L. Mas, 2. faemina, continent nucleos. 3. species quae
continet.

## Folio 155 — 805153551:0177
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000177.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 18 lines, status machine
Liber TI.
ommet lavides. Lostra quae marinae partim simb
lis est, es nutritur humore pratorum, a CTermanis
ein posist, ualde accedit ad naturam marinae spon-
siae ut testatur ipsa experientia. huius iterum Ud-
riaespecies, si quantitas es ipsurum interior lanu-
cnsideratur.
tudamus a tedus mecallicis cormus, id est, de
ipsis metallis seumineralibus. tum maioribus quae
origine habent ex axgento uiuo es sulphure: tum
cllam ac Motatanons mediis scuremotis, quae chi-
mista nocumdus: quia in spiritum es aerem
euosolntu. Nunc addemus tertium librum
Aosauente) de remmis es lapidibus.
lijsq, rebus in medelis
preciosis.
I N IS
ARI.

## Folio  -  — 805153551:0178
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000178.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
GHRISTODHIO.
RI ENCELIISALVELDF N
Tis de Lapidibus, ∞ gemmis, aliise
rebuspreciolis in medelis, Li
de
ber Tertius,
FL V OR IB V Si
CaDu 1.
L. VOR FS. a Germonis
Tuisse lapides ex fodmis s
eiles sunt vemmis ipsis sed
inus duri mecalliciuocat
uores: siquideienis calo-
eut olucies sole, liquescut
Ruunt. suntq: Ruores
quasi cottur ita medi scuremotis, qua
inspiricus C uetemsormmmur. Theophractusi
PIossi nousset, in oveson vocasset, quod fuxum
terra fierent sed credo ignotos fuisse omnino vete-
ribus. Verum ut Ruorum species agnoscas melius.
propter studiosos more consucto subiiciemus.
Rudiment: remmaru, es similes cemmis sunt
Ruores, die Ruiße, noci in fodinis, suntq::
2. Rubri cloris. uidentur primo aspectuareen
tum quasi rude rubrum: quanquam es hoc inter-
dum transtucidum apparet. Videntur ceram esse
carbunculi: sed perspicui lansuidius refuleent. qui
vero

## Folio 157 — 805153551:0179
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000179.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Liber TTI.
vero non translucent, vel eo ipso distinouuntur a
carbunculis. Omnis autem generis fluores quam-
primum ignem senserint, difstuunt. carbunculi vE
roiene non liquescunt.
2. Purpurei coloris dilutioris. Videntur esse ame
thystiviridiores, quales in Bohemia reperiuntur
multis locis, es certe non multu disimiles eis sunt:
quare vulous his illuditur, de inde amethystos non
nouit. Nequam annulis inserunt, es vendunt pro
amethystis.
3. Candidi coloris. Videntur esse crystalli.
4. Luteicoloris. Videntur quasi topazii esse.
5. Cineracei aloris.
6. Subnieri coloris. Sunt es Rluores aliorum colo
rum, si quis diliventius inquireret.
Est autem puoru usus, dum metalla exoquut-
illos adhibent, es injciunt. reddunt enim materia
in iene fuidiorem, perinde ac lapidis genus quod
Eporite conficitur. F. x talibus fluoribus credofie-
rent optimi colores, si quis tentaret.
D E S A Z 153
Caput II.
fodinis cruuntur quaedam species axo-
um, quasadutere olui optime lector.
2.
duaumxodinu est:
Fisile, der Schosset, coloris quast caerulei.
quod aliquando nieri nsaundo albidius esse so
let. Estq

## Folio 158 — 805153551:0180
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000180.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
158
Delapidib. e remmis
let. Estq; quasi species prritis, es lithanthraca
rum, ut in prioribus libris docuimus.
2. Saxum quod Germani vocant Ouartzum.
idq. interdum est candidißimum: ex huic scintil-
lae auri adharent, ut de auro docuimus. interdum
Subluleura interdum etiam subcaesium.
3. Saxum, quod spathum, Spath Cermaniuo-
cant, quodest politius es densius caeteris.
4. Saxum cornulu, suc silex, d Cermanishorn
sterm, quia habet colore cornu, vel refert quiddam
cornei. longe est durisimu. es partes cius interdu
sunt cotinuatae, ut unam ab altera visus discernere
nequeat: interdu conspicuae aliqua intersectione.
5. Arenosum, quo d ex arena quodammodo con
creuerit. Germanivocant sandistegn. Tiimc cum
inventis est maenitudinis, fiunt molares, semma
preciosae notae molitoribus, quibus minimé carere
possumus. Cuius species iterum sunt variae, nem
Decoloris candidi, Pallidis caerulei, ruffi ad Rhe-
num stani, subniori.
D E COR ALLIO.
Caput 11 I.
Equuntur nunc commae. Bassad besed, bas-
sath arabice, Latinis corallium dicitur, es
anonnullis ubosters pop. Metrodorus vocat ropriar
a fabulo sa forsitan eius orione de capite Ciorro-
Nis. Plinius libro 32. Capite 2. coralliu dici ait, quod
eampetur

## Folio 159 — 805153551:0181
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000181.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Libet LIC
occupetur aut evellaturretibus aut aeri ferramen-
onomnur. Cem e dicitur a nonnullis caera
lium, ciran CM. Fst autem corallium
nihil aliud qua frucexmarinus, qui alto extra-
Ctus induratur, atq;e emeret, es protinus concre-
scit obsuso aere. Deoriorne coralliorum Ouidius 4
Metamorphoseon pulcherrimam adsert fabulam,
nempehanc: Cum Perseus caput abscisum Medu
(ae in arenam substratis folijs ex virers ad litus po-
neret. vireae indurvere tactu capitis: Ouod fieri
cum nomphaepelaerspectarent, es plurib. in vir-
is coningere viderent. sparserut illas vireastiinc
inde permare, quae semina quasi mansere corallio
rum. Vnde Pocta idem L. C. scite inquit.
Nunc quoque coraliis eadem natura remansit.
Duritiem tacto capiant ut ab aere: quodq
Vimen in aequore erat, fiat super aequora saxum.
Item libro 15. Sic inquit:
Sic es coralium quo primum contiort auras
Tempore, duresci: mollis fuit herba sub undis.
Siclabis loncurinus exurina lyncis dere conge
latur in saxum: veluri illa planta marina concela-
tur aere in remmam corallium: es veluti (teste
Plinio es Solino) uniones molles in aquis exem-
Pli protinus aere durescunt. Contrarium fieri in
alnis es silice dicie Pontanus in Meteoris, capite
aa de amaris somibus, cum inquit:
bobe

## Folio 160 — 805153551:0182
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000182.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
160
Delapidib. _ gemmis
Videas lapidescere sarni
Caeruleo sub fonte alnum, filicisque maniplos.
Et paleae intortos lento cum vimine culmos.
Nramsicuti planta coralliorun aere concelata
fit lapis: ita alnus es filix herba, in aqua fontis Sar
nifiunt lapides. Idem Seneca fieri testatur in aliis
staliae locis, ut si vire a vel frons demerzatur, lapis
post paucos dies extrahatur. propterea quod forsi-
tan circumfundatur limo, qui corpori paulatim al
linatur. Sic Ouid. 25 Metamorph. Rume Ciconum
carnea viscera poludocet saxeareddere. Sic apud
nos in Rluminibus quercus nierae fiunt, es quasi la
pidescunt. Oualis autem sit herba vel planta, uel
quales vireae, unde ita indurentur corallia, parum
constat. Plinius libro 32. cap. 2. coloris viridis esse
plantam dicit, cui sint baccae candidae sub aqua, ac
molles: quae exemptae confestim durentur, ex rube
Scant quasi cornasatiua. Sunt auté corallioru tres
Speciesiam notae, scilicet: album Eveiß corallen,
isnotum omnino Dioscoridi: deinde rubrum, roth
corallen, lithodendron: tertium est nisrum anti-
Pallas, schvart corallen. C id cum est niverrimi
coloris, quoniam estrarum in magno nunc est pre
cio. Contramorbum phrenesin, praesentisimu est
remedium. In Ligusticomari primum dicitur in-
ventum. Dioscorides libro 5. Cap. 56. celebratru-
brum es niorum. Et rubri patriam Spracusas do-
C6t

## Folio 161 — 805153551:0183
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000183.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber ITT.
cet. item quod nam sit optimum, quoduemalum
corallium, quae illi es virtules medicae. Plinius lo-
cocitato corallia apud indos in muximo docet esse
precio inter alia; quia illorum aruspices vates qu
baccas corallii gerant quasi relioro sum restamen
amoliendis periculis. es quod Cralliillis olim ela-
aios, scuta e calcas adornarunt: es quod surcule
adallieat infanculis, tutelam habere credebantur.
qua consuctudine nostrae matronae adtruc retinent.
napuris appendit corallia cotranescio quosmor
b05. Imo olim cor. Iliamatronarum es puellarun
invenuarum commune restamen erant, ad conci-
liandam gratiam. nam hanc illiimesse uim praedi-
cant. Steindaliae in metropoliveleris Marchiae, no
biles matrona adhuc coralliis sese adornant, in-
terserto argemto, cerio artificio ad id composito.
Veceres quoqe magi qui sinsulis planetis suo more
rebus quae his dicatae eram sacrificarunt, Solisty-
racem es mastichem, Venericorallia obtulerunt.
tanquam deae gratia, rem quae conciliaret gratian
Duellis. Ainunc aurea sunt seculu. contemptis co-
ralliis, nostra puellae auro se gratas faciunt,  s-
bi conciliant formam. Solinus capite s de corulliis
citat Metrodorum es Zoroastrem, es nescio quas
fubuosas enumerat uires corcllii conra fulmen et
typhones. Si uis, uide Scrapionem libro ASgreg.
cap. bassath. Is fruricis corallii radicem vocat Ni-
me

## Folio 162 — 805153551:0184
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000184.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 31 lines, status machine
162
Delapidib. d gemmis
DeMe Merdem, ccontra ramos ipsos dicit bassath.
Rurcenna etiam corallia tractat. es hitribuunt c
raliis uim contra exilepsiam, sansuinem, malaso-
mnia es med. camenta. Vtuttamen fabulosa haec ue
dentur, testatur experientia, corallia rubea albe-
scere, quoties ahomine gestantur iam vicino mor-
ti, aut laborante morbo periculoso, nedum quod
corullia; praecipue rubra adusta, maximam uim
(quod expertus loquor) habent in frangendo cal-
culovesicae. Caeterum de reliquis illorum viribus
consule L. C. Sednechocte laterevolui, Plinius
lbr. 30. Capite r0. crallium pyriten dici ait, quid
illi plurimum sit ienis. Sed non est prrites, id est
marchasita: nec erus species, de qua supra esimus
libro1. Pyrites sic Plinio eenus est, no species. est es.
illi prrites omnis lapis quo ienis excutitur. Postre
mofuerunt es qui dicerent contra sententiam ho-
rum omnium auctorum quoscitauimus, corallium
substantia esse terreae, e reperiri in locismarinis.
es montibus. maxime cauernosis locis, es inmari
existentibus. Fieri aut ex olutino sa et humida visco
Sitateterrae, adhaerente lapidib. quae condensatasit,
tu propria, tumaris caliditate et siccitate, et trans-
utata in substantia lapidea: ita, ut quod maiorem
habeat scitatem, fiat rubeum: e quod maiorem
aquositatem tiat candidum, seu album friordius ru
bro, es sic fieri a natura in modum ramorum ar-
borum.
Di

## Folio 163 — 805153551:0185
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000185.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber TTI.
borum. Eiis quid respondeam, in promptu iaminon
habeo. Turpe est a sentenria doctißimorum uiro-
rum, quos iam citaui; recedere. Deinde corallium.
exfrutice fieri, indicat ipsa forma; repraesentas fri
ticem ramis. sicuti ego corallium incentis maenitu.
dinis aliquando uidi apud quendam exiscopum.
Fcntra eox ad Albim proxe ostium Tansrae in la
eo quem infra describemmus, inveni verum album
corallium. Ouod procul dubio tali modo exuisa.
Sitate terrae factum erat, induratu calore proprio,
∞ aqua. Inueni es illo in loco ipsos silicesramis
insienes. Quid si natura cemmatam nobilem utro-
que modo, ex frutice indurato aere, es ex visa si-
tateterrae facere voluisset, ne deficeret plurimou-
su. Sicuti saepe uidemus res variis modisfieri, utc-
00 obseruaui lumbricos illos aquaticos die neimat
sen; item ansuillas es muraenas oieni uiscositate
terrae: dein de mutua attritione ex saluiario lento
re quem faciunt: tertio; ex ouo, morereliquorum
piscium. Ouamprimum vero exclusi. suscipiun-
tur in branchias, es illis soventur (ut Nicander de
cit de saepia es leporemarino) à pisce ploceno, ut
ita dicam, von den plotzen. es ab hispiscibus, qui
a rubore oculorum dicuntur rotaugen. Item a muli
rilesulis piscibus von den develn, qui vorant aqua
tiosmures. Item d ousteris es vctrelauvis istius no
minis piscibus. sicutimihi piscatores ad ostiu Fan-
erae saepe

## Folio 164 — 805153551:0186
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000186.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 14 lines, status machine
264 Delapidib. X geminis
prae saepe ostenderunt, ita es lupuli aquatici iam
editi ex ouo ab his piscibus in branchis fouemur,
propterea luxi aquatici etiam tales no comedunt,
nec laedunt, ne nutricimalam referant gratiam. an-
vuillae tamen ingratae sobolem talium piscium ve-
ram plurimum comedunt, imo nutricem ipsam, ut
cuculus garrucam. Sed redeamus ad coralia.
Ars quoq: imitando naturam, corallia facit. Facti
tia enim corallia inveniutur, quae optimementium
tur natuua. Consule chimistas nonnullos,
qui illa probecomponere
sciunt.
d 

## Folio 165 — 805153551:0187
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000187.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 5 lines, status machine
Liber aTI.
C H R M A.
E X
+652.
t

## Folio 166 — 805153551:0188
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000188.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
166
Delapidib. e gemmis
DE LAPIDE PHRX CIO,
Caput 1TII.
apis Phryerus, optimus pallidus, modice
cruuis, non solida compaee corporis, interce
demib. albis segmemis, ut cadmia. nomen inde inue
nit, quod olim in Phryora illo utebatur fullones I
tinctionibus. Vide Dioscoridem libro quinto, ca-
Pite octua esimo sevimo, qui eius patriam, uimme
dicam, modum urendi ex lauandi docet. Apud nos
istius laxidis variae reperiunur secies. Primum
habemus suacum glutinosum, que vocamus vasch
erde. Hlabemus porro in Saxoniaterras slutinolas
es pumicosas, quasvocant vascherde ab effecti,
quibus utuntur fullones in lavandis pannis. Plinius
libro 35. capite r0. Phrycrum lapidem sentisha-
berenomen dicit, es esse glebam pumicosam. utr
lem tancum tingendis nestibus.
DF L A P ID F AS. I O,
Caput V.
Apis asius oprimus est (teste Diosoride li
bro5. cap. 58. qui colore est pumicis, bleych
farb, leuis, funoosus friabilis, scisiles venas luter c
loris adimum actas habens. Dicitur autem lapis,
tantum propter colorem es substamiam lapidis.
nam duritia sua non est laxis, ideo quia leuis est es
funoous. Vocatur verolabis asius, quod in Asso
mone Troadisnascitur, es nontantum in Aisia.

## Folio 167 — 805153551:0189
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000189.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
Liber PTT.
Vis eius astrictoria est, es modicé erodendi, ex le
uiter corrodendi superstua carnem. hinc es sarco-
phagus dicitur. es est unus lapis, Carcophasus à
potentia, es asius a natali. licet elinius in eodem
loco, ex quadam incuria libr. 36. Cap. 27. diuersum
bonit. Nam dicit ABium lapidem oustu salsum, le-
nire podasras: es in istis lapidicinis sanari omnia
crurum vicia, cum in metallis omnib. crura uitien-
tur. cum prius in assomonie Troadis sarco phaeie
lapidem fisilivena scindi doceat, es in eo corpora
defunctoru condita absumi 40 diebus, exceptis den-
tibus. Cuius es meminit lib. 2. Cap. 95. Oualis ve-
rositlapis ille, vulgoignoratur. Trabemustamen
eum in Germanis, es in eius superficie, circaeum
et sub eo Rosnascitur, es salsa lanuro specienitri.
quae dicitur Ros Asiae petrae. es ut Dioscorides lo-
eocitato testatur, est salsues substaua summo lupe
di insidens, compase tenui, in aliquibus colore al-
bo, in aliquibus pumici simili, ad luteum vereene,
admota linsuae aliquantu mordens: viribus lapide
ualidior. qui Ros siccatur es lavatur, es variosu-
sus habet in medelis. Supr a autem docuimus in ca-
Dicenitri ferme unum esse apbronitrum, id est spu
mamnitri, forem petrae, es Aorem Asiae Petrae. et
differre paululum substantia. nam Ros iste Astae pC
trae resoluiturieni, ideo non uritur: spuma autem
retri nostrinon resoluitur. Lenae pulcherrima spe-

## Folio 168 — 805153551:0190
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000190.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
168
Delapidib. d gemmis
cies aphronitrireperitur, quae respôdet plurimum
asiae petrae descriptae a Dioscoride. est q: Ato5 Asta
Petrae quasi species aphronitri. Huic stori Asiae PC-
trae colore similis est adarces, de qua supra. Cate-
rumhuncAorem petrae Asiae Plinius L. C. es pumii
cirusso similem dicit. isnos latet. Consule scrapio-
nem lib. A88. cap. Hager Asios, ubi Roremeuus su
camuocat, ex diuersas eius species ponit. Pamqui
dam Aoseius est albus, qui apudnos plurimu repe-
ritur circa lenam: quidam ruffus seu rubeus, qui
est elinii ille: quidam pumici similis, declinans ad
croci colorem, qui est Dioscoridis ille flospetrae
Asiae. Volunt illum forem Asiae petrae nasci exro
remaris, imbre superueniente.
DE A AE M A PI TE,
Caput VI.
Rematues, sedenee Arabice, à Cermanis
blutstern, propter colorem sanouineu quo
tinont, es etiam spectatur, praecipué qui fosilis est
infodinis, es propter effectum etiam quem habet
in sistendo sanouine, in omni stuxu sanguinco. Pli
miusvarias ejus species facit. Est enim haematites
diversus secundum recronum natales, in L1by d
Aecypto tuspania, et apudnos in Cheruscis, Nort:
Busiae, quae patria est Laurentii Fameriviri cla-
risimi: item Hatteseerodae, in Saxonia Croselaria:
in Sudetis momibus, Anneber es Creuro: ad Sa-
lai

## Folio 169 — 805153551:0191
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000191.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber TTI.
Lam, Salueldiae, Salburora, lena. FSt es diuersus
haematiies, si mollitiem es duritiem eius considen
ras. Sint erco hae eius speciesmihinota.
EI AF M A Y IT F S.
2. Fosilis, qui celebratur à Dioscride libro 5.
cap. 90. cuius patria AceIptus est. niger, colore sa
turato, durus, friabilis, suo incenio aequalis, nulla
Porde admixta, nullo q. Zonarum discur si. ILaec pre
maspecies inter fosiles haematites nostros reperi-
tur. sedrarisime uix unum es alterum uidi, nul-
∞alias omninoienotus.
2. Niverreperitur Gosclariae, reddes sucum cro
ceum: durissimus, incognitus etiam officinis. Repe
ritur es is, licet raro, ad Ferenniâ syluam in Che-
ruscis. Estq procul dubio cemma seu lapis Alber-
ei Medus niver, qui tritus reddit croceum sucuim.
Cuius altera speciesviridis. Dicitur autem Me-
dus, quia a Medorum regione adfertur, es reperi-
tur ad Phasin.
3. Fosilis in Faßia, multis in locisreperitur, qui
purpureus fisilis, seu scisilis.
4. Fosilis pulcherrimus nascitur In GCUrO et AN
neberoo, Salueldiae. Func laudant aurifabri, quod
sit ad eotem durisimus, ad semmas poliendas. ni-
per est, es quasiturbinatus.
5. Fosilis reperitur in ijsdem locis, niger, tres
adaremreadens colores, Prichrus qui possit dici:
Sicute

## Folio 170 — 805153551:0192
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000192.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
1n70
Delapidib. e gemmis
sicuti Plinius libro 37. cax. 20. trichrum ex Aphri
ca describitniorum, qui tres suaos reddit: d radice
huorum medio sansuneu, à summo candidu. et hic
quoqe noster ille trichrus turbinatus est, es durHs.
5. Reperitur in Cheruscis, Northusiae. TIatZ gC-
rodae, quibusdam in mentibus, qui omnino formam
cerebri detecti praebet longe pulcherrimus. Cuius
formam satis mirari ne queo. es ejus uirtutem mira
bilem in sistendo sansuine exnarib. expertus sum.
Plinius lib. 36. cap. 20 haematiten es schistonc-
enatione habere docet. es haematité discernere ue
nas rubentes, es quod sitnatura friabilis. Praeterea
haemalite et anthracitin vocari ait. quo nomine an
thraces Crraeci multasres dixere, ut supra docui-
mus. Pacit autem eius 5. Genera secundum Sota-
cum, praetermagnetem.
EI AE M A YI Y F S P L IN I I.
2. Acthiopicus, utilisimus oculis, ex ijs quosuo-
cant panchrestas. hunc idem Plin. lib. eod. cap. 16.
haematitemagnem vocat. es reperiri eum dicit in
Rethiopia, ubisitmaenes ipse Aethiopicus. est ue-
roiuxta eun de hic sansuinei coloris. siteratur, san
Suineues croccureddit suarum, sed tamen ferrum
non attrahit ut maenes. es profecto est magna c-
gnatiomaenetis es hamatitis. FX maenete uche-
menter calore ambusto frumchaematites. 2. An-
drodamanta, ue latro damata, duritia ac podere in
Penis.

## Folio 171 — 805153551:0193
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000193.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber TII.
Pienis. unde et nomen invenit, clorisnieri praeci-
pue in africainuenitur, trahens ad se ferrum, red-
dens succum sanouineu. Huic respodet plurimûno
Sterhamatites, qui reperitur in Ceuro durisimus
ad cotem, qui esttrichrus. 5. Arabicus, durus. uix
reddens succum ad cotem aquaria, aliquado croco
Similem. huic noster respodet qui reperitur Coscla
riae, et ad Hercnnia siluam. 4. Elatites, cu crudus
est. coctus aut dicitur miles. utilis ambustis, ad om-
niauciliorrubrica. 5. Schistos, cuius alteraspe-
ciesnascitur in Africa, J. niorum schiston. quod at
eritum aquariis cotib. reddit ab ca partem qua fue
ritradix, nixrum colorem, ab altera croci. C aeterie
quae sintuires es auxiliabis specieb. consule Plin.
et Dioscor. I. C. ubi es invenies modum adure di
es adulteradi haematitis. deinde ubi plurimurepe-
riatur, nempe in rubrica sinopica: es quod fiat plu
rimum exmagnete cobusto uchemeter: seuieniar
tificiali, seu calore terrae. Trincposibile est ubi sit
magnes, es ibi reperirihaematité: s econtra. sic
uti fieret in nostris fodinis ferrariis, ubimagnes re-
Peritur. Olim cum mihi licuerit esse in patria, in-
quiram es magnete et haematite infodinis illis ser
rariis antiquissimis. Docet Dioscorid. etiam L. C.
in Recypto et haematite sontenatura inmetalli-
cisenasci. id fieri in nostris fodinis in Sudetis monei
bus crebrouidemus. Caeterum de haematite uide Se
rapionem

## Folio 172 — 805153551:0194
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000194.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Delapidibus e gemmis
Dionem. LSS. Cap. Sedenez. P thematitenue-
teres Marti dicarunt.
DE S CH IS F O.
Caput VII.
Oc loco schistum remma est ex laxis, spe-
cieshaematitis, et multum coenata cum he
matice, ut patet ex praecedenti capite: ubi schiston
Plinius ex Sotaco enumerat interhaematites. Dif-
fert autem abhaematite, quia schistos est pallidior.
es crocei coloris, es friabilis, suapte natura sisi-
lis, concremento, es alterno cohaeretium venarum
discur su, pectinum modo, ammonisco sali similis.
Cuius est altera species, quam Plinius in praeceden
ti capite perstringit, ut docunnus. athaematites ve
nis rubentibus friabilis est, ex sanguineus. Viribus
etiam quodummodo conveniunt, lcet schistus infer
miorsithaematisc. Nos quoad exoscio, vero schisto
caremus: species tamen habemus. Dioscorides lib.
5. Cap. 92. Patria eius esse dicit iberiam Yispaniae:
Cs Plinius, alterius speciei AphriCaM: EVaX in L a
Pidario suo, schistum lapidem dicit esse oloris su-
sci es subrussi, habentem oblongas pinnulas, nOn
crectas, ut alumen scissum: cuius uis sit, fortiter a-
Stringere. Talis reperitur salueldiae lapis in fodinis
ferrariis: sed modice astrinot. Caterum quomodo
Schistum lapis cum auro ad lichenas crematur, vi-
de Plinium lib. 33. cap. 4.
o

## Folio 173 — 805153551:0195
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000195.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
veC l. 1
AA G H F Y F
Caput VIII.
enes abinuentore dicitur, teste Plinio
lib. 30. p. 16. Praeterea lapis TTerculeus,
Lerucleus. hincprourbium ipanacia a 30. Dici
tur aie Heracttus d cuvitate Heraclia L) dia: Wel
ut alij uocit, usta ubi laudatisimus magnes
Benitur. Unde quidam habere ex nomen volunt.
Hlinc Lucretius inquit.
Ouemmaeneta vocant patrio de nomine Crraii,
Maenctum quia sit patriis in montibus ortus.
Porromaenes vocatur lapissideritis, quia ferrum
atirahat. nam Graecis victreo: ferrum sienificat.
licet sideritis alids es scoria ferri est, es singularis
emm apud Plinium lib. 37. Cap. 10. e5 4. Cer-
manis a latino vocatur magneth, es a Saxonibus
ein sexxistein, lapis nauticus: quia ejus ujus est per
magnus in nauisationibus, ut sciunt nautae: dum
ejus natura sit, semper uersus septentrioné sese ver
tere. Est aute lapis, teste Dioscoride lib. 5. Cap. 03.
alore uereente ad caruleum (optimus semper est
caeruleus) densus, non admodum erauis, attrahens
ex naturali quadum dynami ferru, ut remma sa5da
attrahit lienum: vel ut eagates, es succinum. stipi
las ∞ fila. Imo ferrum, quo nihil duritia puena
tius ceditmaereti, es palitur a maenete: (s quod
maius est. ferru tactum a magnete. deinde alterum
ferrum
P

## Folio 174 — 805153551:0196
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000196.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
27 4
Delapidib. e semmis
ferrum trahit: es ferrum quasi domitrix omnium
rerum consistit, tenetur, es haeret amplexumagne
tis. P. contra quod saepemiror, maenetimaxime est
contrarium allium ex caepe, ut scillorum suao ma
ones illinatur, minime attrahit ferrum: recipit au-
tem vires, intinctus sanguine hircino. P eperitur
cemma maenes ex inserrivenis: infodinis etiam
nostris, ut in Bohemia finibus ad Schwarhberpu:
ex procul dubio salueldia, in antiquis fodinis fer-
ri. Coselariae in fodina antiqua semiobruta, in pro
pria etiam vena apparet masnes. Sic in Trispania
(ut fertur) es aliis locis. Docuimus autem in prae-
cedentibus, magnetimagnam esse cognatione cum
haematice. nam haematites Pliniomaenes dicitur,
qui est species haematitis Rethiopici. es magnes
combustus sive calore terra, sive iem artificiali, fit
haematites, es venditur pro illo. Plinius L. C. quin
que genera secundum Sotacum magnetis facit, es
eum a Magnete armentario inventore nomen ha-
beredicit, scilicet:
M A GHI F S magneth. 2. Rethiopicus. TTuIU
summa laus est, es reperitur in Rcthiopia, Zinu-
ri in recione arenosa una cumhaematite magnete
coloris sanguinei. de quo supra. Tric magnes Re-
thiopicus non tantum ferrum attrahit, sed e ma-
encte alterius cuiuscunq: generis. Erinc illud Silij:
Venere Rethiopes, sens haud inognita Vilo,

## Folio 175 — 805153551:0197
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000197.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber TIT.
Duimaneta secant: solis honor ille metalli.
incoctum chalybe vicino ducere saxo.
2. Maencsiacus e Macedonia, si estruffus e
niger.
3. In Echio Baeotiae, qui plus ruffus est gnieer
4. Circa Alexandriam. es circa Troadem, ni-
per, es sexus faeminini, es nullius ulus.
5. In Magnesia Asiae candidus, nullius momen-
ti, nec ferrum attrahens.
Differentiahoru est, an mas sit, an foemina: dein
de etiam in colore differut. Sed de ferri es maene-
tis concordia eundem consule Plinium lib. 34. cap.
a4. Vbi es maenetem in C antabria nasciscribit.
Parsa bullatione, qui inficiat es ferri aciem, ut re
liqui magnetes. Porro ide Plinius in eade Acthio-
pia ubies sitmaenes, docet inveniri lapide nomi
ne Themamede, quiferrui omne abieat, respuatq;
cntrariae naturae cum maenete. Item lib. 36. cap.
25. idem testatur alteram naturam magnetis esse.
altrahere in se liquore uitri. Veluti autem magnes
naturali potentia es dynami attrahit serrum, es
liquorem uitri; es concordat cum illis: ita discor-
dat ab alliis es caexis, es disidet cum adamante.
in tantum etiam, ut iuxta positus, ferrum non at-
trahat, es minime apprehendut. Consule eg Sera
pionem lib. Agereg. cap. Fager Abnates, sive AI-
maeritos, qui mineram huius inmaritimis esse do-
cet proBE

## Folio 176 — 805153551:0198
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000198.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
176
Delapidibus e gemmis
cet prope indiam, es reddit rationem quare ibio
mnes naues copactae sint non ferreis, sed ligneis cla
iispropter frequentem maenetem. Masiferunt
quod quia concordia adeo forte habeat cumferro
magnes, eum et potentia habere ad amore cocilian
dum, es conseruanda concordia inter homines. Cx
terum quae alias uis sit in medelismagneti; consule
Dioscoride es Pliniu es alios locis citatis. Euax
et specie magnetis esse dicit, quae attrahat carnem,
praecipue hominis. Sed hoc forsita mutuatus est ex
aristocele. Albertus es nigru magnete reperiri in
quit in Francca nostra Orietali, in specie ac si esset
ferrii aeruornosum, cobustum cum pice. quaererent
huc Franci. procul dubio is quoq; in patria mea c-
rit quae adiacet Franciae, si quis inuestisaret. Porro
idem Albertus dicit suo tempore esse magnetem in
ventum, qui ab uno angulo ferrum traheret, ab al-
terofuearet, (cuius aristoteles ni fallormeminit.)
Sihocuerum est, facile constat quod Plinius scri-
bit de lapide Themamede. Pertio Albertus addit et
Imperatori Friderico magnetem fuisse, qui non fer
rum traxit, sed qui a serro ipsotrahebatur. Haec
suntmirabilia Dei, es arcana naturae.
DE LAPIDE SAGDA,
Caput 1Z.
Aedavel Saedo coloris prasii, semina est se
cundum lbertum es Euacem, es Solinum
capite

## Folio 177 — 805153551:0199
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000199.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber TTI
capile 40. es Plinium lib. 37. Cap. 20. Est aute eius
Demmae sas dae natura, suod ut gagates attrahit pa-
leas es fila, es ul magnes ferrum: ita haeclionum.
imo ita fortiter adhaeret ligno, et euelli non potest.
nisi abscindatur. Reperitur ad naues tabulisforti-
ter adfixa. Inde celligi porest, Patriam eius essei-
psummerc. Apud nautam speciem ejus uidi,at de-
bilis omnino uirtutis. nam uix sarmenta quam mi-
nima attrahebat, colorisnon vere prasii. Er war
bleychorim, maznitudine fabae. Solinus L. C. ait.
apud Chaldaos sasdam gemmam reperiri uulzo.
Plinius in samo Thracia specrem eius semmae esse
dicit, nieram lieno similem, sinc pondere.
DE AD AM ANFF.
Caput X
Damas, Arabice haear subedhie, a Ger-
L. manisein demuth, demanth, es à latino,
adamanthstein. Plinius lib. 47. cap. 4. hunc extra
aurum, es ipso in auro nasei dicit, contra opinio-
nem veterum, quibusuisum illum tantum in metal
lis Rechiopum; cum auro nasci. sed ut rem melius
intelligas, obserua schema quod partim ex Plinio,
Partim ex aliis de adamante cellegimus.
Adamas demanth. demuth. nascittr es extra
aurum, es in auro nobilisimo.
Extraaurum, ex sic est duplex:
a. Indicus non nascensin duro, cgnatus alore
cristab

## Folio 178 — 805153551:0200
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000200.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
178
Delapidib. _ gemmis
crystallo translucido, es laterum sexangulo, teno
returbinatus inmueronem, aut duabus contrariis
partibus iunctis, maenitudine nuclei auellane. FIU
ius profectorudimenta inveni ad Albim, non pro-
cul ab ostio Fanerae. hunc Serapio dicit colore ap
proximare ad salammoniacum.
2. Arabicus etiam extra aurum nascens, prae-
cedentiminor.
inauronobilissimo.
2. Milii cranimagnitudine, quem vocant cen
chron.
2. Macedonicus in Philippico auro par seminis
cucumi.
3. Cyprius in Cypro inventus, vereens ad colo-
rem areum, efficacisimus in medelis.
4. Sideritis serreisplendoris, Pondere reliquos
antecellens: Sed natura his dißimilis. hic franertur
ictibus; ex ab alio adamante perforari potest. Ti
duo postremi sunt degeneres, es nominis tantum
habent auctoritatem.
Optimi vero adamates incudibus deprehedum
tur. nam respuunt ictum, ut ferrum utrinq; dissul
tet, incudesq: ipsi disiliant: quippe quia adamas
duritia est inenarrabilis, conteptor et uictorienis,
nunquam iene calescens, unde ab illa indomita e-
tiam uinome habet, a graeco sauasu, id est domo.
Sic illa herba apud Plinium lib. 24. Cap. 17. Quae leri
negueat,

## Folio 179 — 805153551:0201
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000201.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 31 lines, status machine
LIBer IY
nequeat, adamantis dicitur. Kumpitur tamen Bie
lapis carne, vel potius sansuine calido recentihir
cino: praecipue cum hircus prius uinum bibit, vel
comedit petroselinu, es montanui siseleos. Propte-
red adamantes expetutur (ut adhuc fieri uidemus)
a sculptoribus, ad reliquas materias es gemas ex
Sculpendas es formadas, es tum solo ferro debent
includi reliquas enim res metallicas no patiuntur.
imo a plumbo, quod sapemiror, ipsi soluuntur. Su
practia docuimus lapide adamantem disidere in
tancu cum maenete, ut iuxta positus, ferrunon p.
tiatur abstrahi. aut si admotus magnes serru adpre
henderit, ferru raviat atqe auferat. In summa, ad d-
maslieat maenetem, es uiribus priuat. 0 Deus ad
mirabilis in operibus suis. Caeterum adamas vene-
na irrita facit, abioit lymphationes, lemures, incu
bos, sucubos: reddit animatos, fortes: propterea
anachitis dicitur. Valet contraiureia, rixas. ab-
sergit fortiteres emundat, curat stuxas eingi-
ud5. Vide Serap. lib. AC
oreo. cap. hacar subedhie
es Euacem in suo Lapidario. quidam volum frier
dum es siccu 4. Gradu. quidam ecoira calidum es
Siccum, quia admiscetur etiam medicinis coburen-
tibus. Reperiuntur es proculdubio innostris fo-
dinis adamates, si quis investigaret quod mihinon
dumlicuit) ex reperiri in Germania, teste Plinio,
in Baltica insulu, Metrodorus docuit. De adaman
M
tenide

## Folio 180 — 805153551:0202
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000202.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Sclapidibus X gemmis
teuide um cap. 55. Veteres Astroloo ada
mantem dicarunt lunae.
DE G AG ATF.
Caput Z 1.
Aeates lapis, es non gagites, dicendu est.
Tnam faeitis est aetites; secundum Plinium
libro 10. Cap. 3. Gagates vero lapis, de quo hic agi-
mus, a Germanis dicitur ein gasathstein, 8aget -
sein agetstein, bornstem bernstem. Fit inmari et
Rumine gagas, procul dubio, ex petroleo, id est.
naphtha subtili, vel liquido bitumine naturali: s-
cuti altera gasatis species lapis Thracius schwari
bornstein, oder aagetstein, fit ex niera naphta aut
bituminc. cum stillat vel fluit in mare, vel Rumina
propemaria, bitume vel naphtha liquida, Petro-
lium illud, ut in capite naphthae moxdicemus, fit
dico gagatas. Germani aulem gagates lapides o-
mnino cum sucino seu electromiscent, cumtamen
materia unde srant dissentiant, lic et ognatio que
dam sit es adtinitas in his, in attrahendis paleis.
nam es succinum es gagas calefactus motu attra-
hitfila et stipulas, ut maenes ferru, ut sagda lignu.
Deinde etiam uterq; iene accensus., Raerat, sed suc-
cinum non ardet aquis, licei oleo quodammodo ar
deat, propter resinae unde fit debilitatem. Cragates
vero, quia exbitumine fiant, eo magis in aqua ar
dent, ex aqua acceduntur propterum bituminis.
Sicute
180

## Folio 181 — 805153551:0203
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000203.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 17 lines, status machine
Abet IT1.
31
etruta, o uume est, sedtantu lachrima arborun
pobuli, vel etiam pini veluti mox audies.
freati oleo restinouumm falot sib ele-
e-
u
ud
d
E
O
 .
23
n
3
Sucinun
dia

## Folio 182 — 805153551:0204
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000204.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 16 lines, status machine
da
clapidib. e semimus
ec
d
Sed de surino patlo Per os.
Dicium
d
De
a
de
il
sa
et
M
MIM
M

## Folio 183 — 805153551:0205
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000205.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Liber ITI.
Dicitur autem labis casates à loco et amne nomine
Gasas in Cilicia, ad cuius ostia seu fauces ad mare
propeurbem Plagiopolim, hic lapisreperitur, ut
docet Dioscor. lic. 5. Cap. 92. vel ut alii volunt, a
Ganse ciuitate L)ciae, quae es Gansis dicitur, ubi
reperitur ille lapis propelittora ingens es uiridis.
Nicander in Theriaca sua Engangin es ganciti
vocat, à Cange Lycia ciuitate, ubinidore docet
Bagate fuxare serpetes, propter odore binminis.
Est enim, ut dixi, natura eius, quia fit ex bitumine,
ardere, es aquis accedis es oleorestingui. es hüc
inquit Nricander, neq. fortis es consumentis ienis
impetus exedit. Hlinc es Diosorides docet prae-
ferendam in easatarum genere, qui celeriter aaen
datur, es odorem reddat bituminis. Plinius libro
36. cap. 20. lapidem eagatemnomen habere idem
testatur es locie amnis cragis Lnciae, s in Lel
cola expellimari atq; collior. Cralenus (ni fallor) se
nescire illum Ruvium dicit, in Lycia, cuinomen
Gaeas. Verum fieri potest, ut Cragis fluminisno-
men mutetur nomine alterius Rluminis, ut uidemus
fieri, in quod sescexoneret. Verum Strabo es alii
cosmoerathi consentiunt Dioscridi, talem Au-
uium esse in L)cia. Froo non solum Craleno cre-
dendum hoc inloco. Ouid si Cazas Rlumen par-
num esset, nec adeo notum vuleo, ut uidemus e-
tiam fieri apudnos: Orla, Schrarta, ip sa Panvera
AX 5
nobilisi-

## Folio 184 — 805153551:0206
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000206.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
184
Delapidib. _ gemmis
nobilisima sunt Rumina: at quia parua, quiabre-
uis cursus, quis ea nouit admodum, nisi accolae?
Caeterum quae sint uires pasatis, consule Dioso
ridem es elinium locis cctatis. Fusatnidore ser
Pentes: suffiiumorbum sonticum deprehendit, es
strangulationes vuluae recreat. Quod expertus la
quor. habet etiam uim molliendies discutiendi:
olim autem easates erant cestamina matronarum.
es matronae hislupillis quoq; ipsis, ut corallijs,
Sibi gratiam conciliabant: Sicuti adhuc pueris or=
natus eratia, nonnullis locis appenduntur. Or-
nabantur hisetiam salcae, scuta, es gladii. Vidi
ego templum in arce ad estium Fangerae fundu-
tum, es mirismodis ornatum, variis gemmis d C a
rolo quarto imperatore, cuius fenestrae ex gagalc
miro inuento compositae erant. Vidi es in eodem
templo puxionem ibsius Caroli, cuius capulus ex
esgte lapide inteero, miro artificio erat compo-
ficus. Vtinam nunc quoq; reges es principes cu-
rarent relicionem, ut illebonus Carolus quartus.
Tunc vero maxis in usu est ipsum succinum, ulpa
le suauius olens. Postremo easates aliquid com-
mune habet cum aétite, quod uterq; parum iene
deperdit. Binc es aetites Gagitis dicitur. Sednon
est gieates, ut in principio in dicauimus. Ouidam
Basatis species essehas etiam faciunt. scilicet, quod
sit fasales colore similis pelli leonis. es hic est ille
noster

## Folio 185 — 805153551:0207
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000207.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Liber TIT.
noster uuleart aagetstein. secundo, niser albisue-
nulis. tertio niger venis croceis, is communis in
Creta. quarto, varius in india quasi sanouine a-
Persus. quinto, niger similis coorallo.
DS BAPIDE PHRACIO.
Caput ZI1.
Apis Thracias, vel Thracius, vel Threicius
a Nicandro dictus, nascitur in Rlumine Scy
thia, cui Pontonomen est. Vim habet caeatis, ac-
cenditur aqua, es oleorestinguitur. Sicuti accidit
inbitumine. Fstq; ille labis nihil aliud quam al
tera illa species gagatis, niera, schwarts er aaget-
stein. bernstein, borustein: fitq; ex niera naphtha,
autbitumine liquidoniero: sicuti flauus eagates
expetroleo, id est, naphthaliquida candida, cum
Stillat vel Ruitinmare. Induratur in lapidemve-
rocalore tum proprio, tum aquae. cuius secies
propriè sunt Uthanthraces, die steintrolen, lapidei
illi carbones, leves, vel etiam eraues. Deinde etiam
lapis ille fisilis, der schyffer. Ouod uero lapis thra
cias fiat ex bitumine, testatur odor, ex substantia
bituminosa, olorq; niger, quod es sit lapis squa
lidus, crustosus, leuis, ut etiam lapis hic describitur
a Dioscoride. Ouomodo vero differat ab ipso
succino, in precedenti capite dictum est. In sum-
malabis Thracias, es gagates, sunt lapides unius
reneris, ex una cademq materia, latum differente
M +
alore

## Folio 186 — 805153551:0208
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000208.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
166
Delapidib. d gemmis
colore. Diser crustacior est Rauo, propter naph-
thamatrem impuriorem, es minus purgatam, quae
plus in se habet terreitatis, quam illa dilutiorna
Phtha candida. Nicander in theriaca, unde (ud
transtulit Dioscorides, pulcherrime hunc descri-
bitlapidem, cum inquit: Vel Threicium lapidem
ieni comburas, qui aquairrigatus lucet, es ardet.
Ouam primum vero vel parum olei adspersura
senserit, restinguitur, quem à Threicio Rumine,
quodponut appellant, pastores adferunt, ubi ieno
biles pecorismazistri Thracii carne vescentes, Pe-
cudessegnes comitantur. Haec Picander. Scholia
vero Nicandri citant Bristotelem, qui talem su
uium in media es india esse dicat, in quo nasca-
tur huiusmodilapis, qui in aqua ardeat: oleo au-
temunctus, conspersusqu restinguatur. Fuax in La
Pidario suo de lapide Thracio mihilualet. Plinius
libro tricesimotertio, capite quinto, naturam per-
Stringiclapidis Thracii. Item libro tricesimo sexto,
capite decimonono describit quis sit lapis Thra-
cids. Ouae historia per omnia convenit nostroni-
Prosaeati. Scilicet estniger. planus, pumicosus,
nonmultum differens à lieno, leuis, fraeilis, odoris
prauis: si aduritur, reddit odorem sulphureum, ac-
cenditur aqua restinsuitur oleo. Thracias ille la-
Pisreperitur e in Liby aes Britannia, ex inlit-
loribus maris Germanici. iam et ipsum succinum,
olim

## Folio 187 — 805153551:0209
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000209.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 31 lines, status machine
Liber IP F.
olim qui iter faciebant ad sanctum lacobum, ad-
ferebant secum in pallio es pileo imagines diui
lacobi factas arte, ex lapide isto, ut aliquoties
pueruidi. Et ex illo pulchraeimagines, quia cedit
torno, formari possunt. olimmazi ex utebantur
Thracio lapide in Axinomantia. Caeterum vide
e Solinum cap. 25.
LCPH AN YH R A-
cite, Caput
XIII.
rhanchrax, lapideus carbo, consteintiol.
Sicuti effodiuntur apud nos istilapideicar
neam) species est gagatis: est
enim nihil aliud, quam induratum es excoctum
sub terrabitumen calore. Sunt autem duplicesta-
les carbones, leues scilicet es rari, ut aquae non
nunquam innatent, propterterra exexctionem.
Hos Theophrastus muctas dicit. Deinde sunt es
Praues, quales effodiuntur in aero Leodiensi, quae
dicerentur niblictas. Graecihuiusmodi carbones, ut
in libro secundo docuimus, sub nomine anspaure
comprehendunt. Plinius de hisnihilhabet. es sue
runt illi procul dubio incogniti. Theophrastus eos
autem procul dubio describit, cum inquit: OUoS
autem mox carbones uocant, in eorum numero,
qui propter usum effodiuntur, habendi terreni
unt. exuruntur autem, es isni accenduntur, quem
2
dumo
bones, ut propec

## Folio 188 — 805153551:0210
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000210.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
180
Delapidib. _ gemmis
admodum carbones. Tuiusmode lapides bitumi
nosos es in causa esse puto, quare ita multislocis
monies staerant, ut mox dicemus. ruius carbonis
es esse credo speciem, lapidem illum fissilem, den
Schysfer, quia etiam uidetur ex bitumine constare.
Flucrat enim, licet sit ipsis lithanthracitibus ari-
dior. Verum quia aliquoties facta est mentio in
praecedentibus naphehae ex bituminis, e succini,
paucanune de hissubiiciemus. Concedat mihi
hoclector candidus, ut haec quae docuimus, fiant
clariora.
DE BIY V A INE
Caput ZIITI.
Iumen a Craecis asphalton dicitur, forsitan-
Dalacu Asphaltite in Judaea, qui nuc vocatur
mare mortuum, ubi scilicet olim Sodoma ex C0-
morrafuere. Nam ex illo laculentor ille asphal-
ton cruitur, in usum mortalium, cum caetera sit
omninosterilis. Praeterea bitumen in assoria ex
Chaldaea copiose adeo nascitur, ut pro caemento
Sit inmuris condendis. Semiramis enim diciturbi-
cumine fabricasse muros Babyloniae. Dicitur vero
bitumen nasci in Babslonia, propter frequentia
illic sulmina. Estq. bitumen nihil aliud, quam li-
mus aquae extractus lentisimus, pici similis; ex
quasi pixterrae. Propterea etiam Dioscorides li-
broprimo post picem bitumnismentionem facit.
 enume-

## Folio 189 — 805153551:0211
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000211.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
Liber II T.
es enumerat ejus ceuera esse a patria Pheeniceu
Babylonicum, Zacynthicum, Sicilicum. docet es
bonum esse cum sit purpureum, seu purpurae mo-
dosplendeat: Ccontramalum es vitiosum, cum sit
nierum. Caeterum quoad ipsam substantiam, bi-
tumen duplex est, scilicet flutinosum, durum, in
terra, es liquidum: in aqua es fontibus etiam, ut
Curtius testatur natans, quo usi sunt vice olei, in-
inste oleum sicilicum nominates. Plinius bitumen.
alibilimum, alibiterram testatur esse: limum sci-
licet emersentem d Iudaea lacu. In Babylonia es
liquidum es candidum signi docet, quod est pissa
Shalton:  est liquidius, es magis accedit ad na-
turam picis. Debitumine éterra pulchre Ouidius
dicit 0. FTetamor.
Veue tenax erauida manattellure bitumen.
Optimum tamen fertur iudaicum. Estq: procul
dubios. ecies naphthae: sed non naphthaipsa, ut
quidam volunt. Vide scrapionem capite Drasa
lende. Fapheha enim est petroleum, es liquidum
oleum. Sedbitumen vel asphalton est res dura, te-
nax, quae puluerisari nonnun quam potest, non re-
soluiturtamen, habens faetore naphchae. Piror au
tem aliquoties in undis reperiri, tam aduer (oin-
cendiis elemento materiam, tam amante ignis, ut
accens. affusis aquismasis ardeat.
L

## Folio 190 — 805153551:0212
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000212.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
190
Delapidib. _ gemmis
Flicander in theriaca bitumen praedicat valere
ad venenata abicenda. Bitumen certe exilepticos
exturbat, uino potum. quartanam expellit suave-
Bementia es spiritus acrimonea. NNon mirum ergo
Si venenata abisat. Puit es olim ejususus in sta-
tuiscinvendis, e ferro indurando. Consule Ara-
bes, item Dioscoridem, Plinium, Solinum, Strabo-
nem, e alios. Addemus ex pauca de Pissasphal-
eo. Pissasphalium liquidius est ipso bitumine, ex
nomen habet a pice et bitumine, forsitan quiaredo
let picem bitumini mixtam. Esti; duplex pissa-
Shaltum: Scilicet naturale, quod crescit: ex fa-
etirium, quo d fit ex pice es bitumine arte. Diosco-
rides libro primo; capite octuaee simotertio natu-
rale describit. Plinius lbro vicesimo quarto, capi-
te septimo factitium etiam celebrat wan manbitu
men ond bech susamen schmeltset. Ouod contra
Scabiem ouium proculdubio intelligi nult 3. Cieor
orcorum, cum inquit:
Idaasq: Pices, nisrumq: bitumen, e c. Nisi
niorum bitumen sordidum es uitiosum, aut sicili-
cum liquidum velis intellioere. Caeterum naturale
pissasphalton ex aero Apollonitarum circa
Epidaurum effoditur. Sedreliqua
in sequentibus a
Mus.

## Folio 191 — 805153551:0213
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000213.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
LIDer TIL
A AP A Y H A
put X V.
Vdaicum bitumen aiximus esse speciem na-
phchae, es non naphtham ipsam. quoniam na-
Chthanihil aliud est quam petroleum, oleum illuc
liquidum, quod ad nos licet corruptum ferunt agy
tae. Diosorides libro 2. capite 54. naphtham d B
byloniis vocari dicit bituminis clame, s esse, se
inveniri candidam et nieram. naphtha candida est
Petroleu nostrum. Niera, quae est forsitan illa A-
miani picea es glutinosa bitumini persimilis, aua
Raerans nulla alia re extinsui queat quam pulve-
re iniecto. sicuti ille limus apud Plinium exstaeno
Comagenes terra extinouitur. Fanc nigram na-
Phtham stercus damonum quidam fuisse veteribus
voluerunt. NNos iam prosteraore daemonum habe-
mus ipsum la serpitium. Verum nihil ausim affir-
mare. Multa fcecida preciosa fuerunt veteribus.
Caeterum naphthae est uisionium rapax, ut docet
Dioscrides L. C. 5 Plinius libro 2. capite 108.
Neqi est aliud quod citius rapiat, pertinaciusq; fo
veat ienem quam naphiha. Plinius L. C. exem-
plum recitat, a Media Pellicem crematam, ad ar as
quae cum accederet sacrificatura, sestans oronan
exnaphtha, ienis in ipsam coronam involauit, es
Pellicem onsumosit. Fst autemnaphtha, teste Pli-
nio, prostuens materia circa Baby lonium, es in
tstat

## Folio 192 — 805153551:0214
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000214.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
192
Delapidib. d gemmis
Austacenis Parthiae modo bituminis liquidae. Sic n
Phtha est duplex: naturalis, de qua loquitur Plii.
quae est proprié petroleu: deinde factiria, quae est a
lamen bituminis, ut vult Dioscorides. Et huius al-
teraspecies candida, potest esse species petrolei, at
non tam bona ut naturalis. At altera speciesniera,
potest esse veceribus stercus daemonum. Hinc dia
ex bitumine subtiliori, id est ex naphtha (quae est
petroleum verum) indurata, sole operante aut in-
durante, ut Ouidius de succino dicit, in mari fit ea-
Pates, e non ex factitia illa candida naphiha. haec
non obseruatae, secerunt labi serapionem. Ita du-
plex est bitumen, in aquis ex terra, liquidum ex
Slutinosum durum. Duplex est pissasphalton, na-
turale es factitium: duplex es est naphtha, natu-
ralis es factitia, quae est colamen bituminis candi-
dum vel nierum. Sic res ferme una estvariaru spe-
cierum bitumen, Pissa sphalton es naphtha. Sic ed
eates lapis cum fit ex naphtha naturali, id est ex
Petroleovero. quo d eius odor facile indicat. Lapis
Thracias, altera species sacatis, forsitan fu exni-
crobitumine, vel naphthaniera. ardet enim ex il-
le aquis, es oleo restinonitur. Fcntra succinum
ex resina fit arborum. licet adfinitatem habentin
attrahendis filises paleis. Succinum non ardet a-
quis, propterresinae debilitatem. sed gacates ardent
es magis aqua acrenduntur, propter nim bituminis
t

## Folio 193 — 805153551:0215
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000215.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber IIL.
Peu napisu ex qua constam. Sic etiam carbones
isti crustosi lapidei, die sceintrole, qui apud nos effo
diuntur, species eagatis sunt leues es eraues. e
sunt nihit aliud quam bitumen sub terra in duratum
vel exaoctum calore. Profecto ille ipse lapis oleore
sinsuitur: es aqua aspersus, eo mazis ardet, quee
est natura bituminis. es hi carbones ex bitumine
causa sunt, quare montes, ut Retnaes Vesuuius,
apud Plinium Raerent, sicuti uidemus etiam multis
locis fieri in Germania, idq. magis noctu quam dic:
quia de dic calor solis deprimit istud incendium
vel obfuscat: ccontra in nocte, quae est humida e
frigida materia, iterum excitaturhumore. Ilae
etiam species poritis, labis ille fisilis Islebia, dex
schrsfer uidetur ex bitumine constare: tum quia fae
cilestaerat, e bitumen odore quodamodo refert
tum quia lapis est aptißimus impresionibus, ut in
praecedentibus diximus. Nam sicuti chimistae di-
cunt, anima suum corpus facile es citô ingreditur:
Sic imperante es agente natura non ociosa, in illo
lapide bituminoso sub terra, tanquam inmateria
apta es parenti causis, facile fiunt impresiones.
Sed de his satis. Petroleum, id est naphtha quam ad
nos serunt aeyrtae, non (ut memiuntur) de sepulero
nescio cuius sancti esstuit. frementum est. C aeterum
est e alia naphtha facticia, id est venenum facti-
bdum apud Nicandrum. quem ipse consulere pole-
ris

## Folio 194 — 805153551:0216
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000216.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
194
Delapidib. d gemmis
ris in Alexipharmaca. Dituminis speciei quae effo-
ditur in saxonia, es dicitur thorff. supra memio-
nem fecimus.
DF SV C CI H O,
Caput XCVI.
Y Apates lapisfit ex naphtha, id est petroleo
hespecies altera gasatis, quae est lapis Thra
cias, der schwarzbornsteyn, aaseistenn, fit ex bitu
mine vel naphthaniera. Cuius species sunt lithan-
chraces, es lapisscisilis der schyffer, ut aliquoties
diximus. Succinum autem fit ex resina populi, ut
nule Dioscorides, destillata in Fridanum, es indub
rata calore vel proprio, vel aquae. Tinc es Oui-
dius dicit in fabula Feliadum 2. Metamorph.
IndeRuunt lachrrmae sciltataq. sole risescunt
Deramis electra nouis, quae lucidus amnis
Excipit, es nuribus muttit cestanda Latinis.
Vocant enim surinum, electrum, clessum, ex
chrysophorones chrysolectrum alias homines do
Eti. NIoS Germani es verum suainu habemus, sic-
uti denobis scribit Tacitus. Efui, dic Iender.
adhuc leoum suainum inter uada es n litore. Le-
oun ex Dritani, utsertur. Leontur etiam in parte
Borußia, et litore, amstrande, id est in litore. hinc
dicitur macister litoris, der strandmeyster, qui ele-
etrole oulismercedem rependit, et quidem sale. Fst
vero succinum nihil aliud. quam sucus arborum,
qui in

## Folio 195 — 805153551:0217
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000217.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
LiDeF FT
qui in mare proximum lapsus durescit ex coit, es
Potest in modum taedae succendi, alieq:e sua pingue-
dine sammam, camq: optime olentem. Fstq; du-
plex succinum seu electrum. Primum est stauum
ex perlucidum quasi uitreum. hoc veteres slessum
dixere a perspicuitate viti, quam habet. Germani
Perspicus illa vitra enim vocant gleser. Finc Clet
Sineae Glessaria, es Clessarii populinomenha
bent, teste etiam Plinio, lib. 37. Cap. 3. C lIb. 4. Cap.
25. Secundum electrum est obscurum; es album
peneosseum e preciosißimu. incola vocant bast
hard. Sunt vero m isto lutore Dorussiae es finiti-
marum resionum, non populorum aut alnorum.
Sed abietum, es pinastroru videlicet resinatarum
maena copia, un de potest esse. Fx resinis quoq: i-
starum arborum succinum fieri, es pineus odor et
cumteritur, es cum accenditur, est indicio. Vide
Plinium libro citato, es Solinum cap. 23. SicnOn
tantum ex alno vel populo fit succinum apud Eri-
danum, ut es Lucianus in Fridano non vernacu-
la sed aliunde esse perlata succina dicit. Ergo es
totum fabulo sum est quod scribunt poetae. Tuuide
s trenaei exegesim de Cermania, es Tacitum.
Postremo succinum esse lachroma vel resinam ar-
borum, praesertim pini es pinastri, non tantum
odor, color materiaque ipsa cum alteritur e acen-
ditur, ostendit: se detiam hoc areumento est, liqui-
dam

## Folio 196 — 805153551:0218
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000218.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
190
Delapidibus e gemmis
dam primu destillasse resinam ex arboribus, quod
uidemus succino inesse et translucere muscas, ara
neos, puluerem formicas, aliaq: ammalcula, uE CH-
lices: quae animalia inciderut fortefortuna, cum de-
Stillaret sulta in aquam, vel dum penderet adhuc
in arbore iam cadens, es ita una cum massa coic-
runtes induruerunt, teste Tacito.  Plinio L. C.
Ouidam tamen succinum, nescio moti quibusra-
tionibus, prolificum semen cuiusdam piscis, Wel ce-
ti esse volunt, durum, glebae terrae simile inmariin
veniri, ac supernatare ad littora. Aliqui ex C aspio
mari aduehivolunt. Benedictus Veronensis libro
23. Cap. 26. de morbis, succinum etiam describit al
boes nieromixtum colore, leue, odore primo ol
factuineratum. hoc mihiienotum, nisi sit species
basthardi impuri. In summa maena suit hactenus
disceptatio inter doctos,  adhuc est, quid sit (uC
cinum. exo resinam arborum esse dioo, es praeser-
timpini es pinastri. Plinius es electri alias spe-
cies enumerat, non tantum candidum, quod est no
strum basthardum odoris praestantisimi: deinde
fuluum, quod est plessum: sed quod molli fulgore
perspicuum sit. Falernum nomine, quis uini faler-
nicolorem habeat: postremo et in quo leuitasmellis
placeat. Athaespecies es internostra succina reve
riuntur, si quis acute considerat. Verum quod ele-
ctrum es fosile dicit in Lieuria, illud ceo simpli-
sitet

## Folio 197 — 805153551:0219
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000219.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
LIDer ITT.
citer credo esse gacatem ex bitumineterrae, et non
succinum: aut est alia cemma, sicuti sunt talium
multae semmaecolorum uttopazion; et lapis lon-
curmus. Olim succino es gacate matrona era-
tiam sibi conciliabant, nune pueris propterea c
tiam succina appenduntur. Item quia nalet laxis il
le contra limphationem, es est amuletum; teste
Plinio. Estq; nihil praesentius in strangulatione
iuluae; electro incenso, es subiecto naribus. pro-
dest es stomachivitiis, acuit sensus, prodest cmi-
tialibus. Et plurimum valet argumentum: Omnia
bene olentia exhilarant spirltus. Electrum est bc-
neolens; (est enim dulc. Bimi ac optimi odoris) er-
eo exhilarat spiritus, es per consequens prodest
comitialibus. Caterum consule Ruicennam, Sera
pionem, Paulum, Calenum, es alios de Rarabe,
id est electro seu succino. Caeterum succinum attri
tu accepta ui caloris attrahit in se paleas, fila, es fo
liaarida, ut gagates facit: velutimagnes ferrum
trahit; es sacda semmalionum. Desuccino uide
es Fesiodum es Furipidem. Apollonius in libro
Argonautico 4. succum non ex Freliadum lachry
mis, sed Axollinisnatum dicit, qando affectus do-
lore propter Resculapii necem, aut quado Admeti
reeispecora pauit. Consule es solinum es Strabo
nem, de electro, es varias auctoru semtentias apud
Elinium lib. 37. CaP. 2. (5 3.
ucia

## Folio 198 — 805153551:0220
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000220.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 12 lines, status machine
98
Delapidib. ex gemmis
 C HI E M A.
d
+ +
. 
S
ad
3
=3
E
Bucrinu

## Folio 199 — 805153551:0221
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000221.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 20 lines, status machine
SVCCIAVM, ELECTRVM.
3
 
2
u
i
D 
RVR
2
O
l
De
a 
S
de
3
5
2
 in
EE

## Folio 200 — 805153551:0222
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000222.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Delapidib. _ gemmis
DE LAPIDE AR ABICO;
Caput ZVII.
Apis Arabicus similis est eborimaculoso,
teste Diosaride L. C. 8 Plnio libro 36.
capite 22. cuius usus in dentifriciis es in exiccan-
dishaemorrhoidibus est. Verum qualisis sit lapis,
multi doctiviri disputarunt, es adhuc disputant:
sed si acute uis considerare, lapis arabicus non est
alius quam lapis specularis, seu lapis luna, seu ela-
cies Maria, d Cermanis sperelaß, oder, un ser frav
en ciβ: un de olim fenestrae parabantur, lienis laui-
patis positislec plumbi. Unde es fit e)psum o-
Primum, teste Plinio, veluti de gypso docuimus.
Fst; qua si eopsi extremitas, ut vult AIbertus, qui
es hunc secularem lapidem aphroselinum uo-
cat, quia noctu imazinem luna repraesentet, vel
quasi spuma lunae exrore factus. Ouidum tamen
disputant es seliniien esse specularem lapidem.
quem es Dioscorides Aphrosclinum vocat. Sed de
his paulo post dicemus. Hric labis vero specularis
uocatur lapis arabicus, quiaprimum in arabia
repertus. licet Albertus hunc in Trispaniis in urbe
Secundia primum inventum nult, es abundan-
trus: deinde inmultis Germaniae locis. Si conside-
ras, sunt es huius lapidisspecies variae. Primumis
lapis reperitur breuis e maculosus, in Bononien
Piaero italiae, teste etiam Plinio: qui similis forsitan
cbore
e

## Folio 201 — 805153551:0223
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000223.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
LiDeF II E.
ebomaculoso, ut nult Dioscorides ese lapidene
Arabicum. Secana reperttur apudnos subniser.
quisatu cucidus non est. Tertio reperitur apud
nos canaldisinus qui maxime traslucet, unde o-
limfiebat fenestrae. Cs is est selenites de quo infra.
Ouartoreperitur apudnos in saxonia eborisi
milis, qui est arabicus Plini. Ouinto reperitur
nieris aut rubris maculis, qui etiam Dioscoridis
esse posit lapis Arabicus. Albertus lapidis specu-
laristantumtres facit species: unam videlicet lu-
cidam ut uitrum, un de fenestrae fiunt: alteramni
eram, Sicuti atramentum: tertiam citrinam, quae
dicatur auripiementum vel arsenicum. vuerum est
quod Arabes, ut supra docuimus libro secundo, ar
senicum vel auripiemetum natiuum dixerunt esse
simile seculari lapidi respicientes ad crustas. Sed
lapis specularis quamuis sit citrinus, non est sim-
pliciter auripiementum, ut hic vult Albertus er-
rans. Lapis specularis ipsam pinguicudinem non
habet auripiementi. Et quid stultius ferme, quam
auripiementum confundere cum lapide speculari.
in quibus nulla est similitudo, praeter in crustis
Estvero hic secularis, insienis lapis, es humor
quasi concretus terrae, qui non resoluitur: es dum
est humor terrae crystallimodo glaciatus, es in la-
Didem induratus, nostri eum propterea lapideuo
cant slaciem Maria. Quidam dicunt quod sitros
+
caelestis.

## Folio 202 — 805153551:0224
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000224.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
202
Delapidib. _ cemmis
caelestis, ad luna claritatem posius in speciem ld
pidis corgulatus ac constrictus, praecipue ille qui
est candidissimus, es Apbroselenon dicitur. HIIc
Recularis reperitur apudnos in fodinis ipsis, etiam
aliis locis quam plurimis. Albis etiam secum vehit
hunc lapidem nonnunquam, una cum expso. Cae-
terum si uis aliquid perfecté scire de illo lapide, ui-
de Plinium libro tricesimos exto, capiteurcesimo-
secundo. quem locum proptrbreuitatem nunco
milto. Postremonotandum es hoc. Ouanquam
secularis lapis cognationem habet cum expso, ita
ut expsum sit eius caput: tamen eius usus praeclarus
est in medelis, cum erpsi usus sit dubius ex vene-
natus, utpote quistrangulet. Nostri enim speculari
lapide utuntur avellana quantitate in dysenteria
maeno experimento. Vtuntur es ad siccandas hae
morrhoides, es ad dentifricia, ut scribit Dioscori-
des de lapide Arahia, es Plimus libro tricesimo-
Texto, capite sexto. De Arabico lapide, quemnos
Speculare dicimus, ui de Auicennâ de lapide lunae.
D F C R Y S, T A L L O,
Caput ZVIII.
Rystullus laxis est concretus seluuehemen
tiore exniue glacieq nec reperitur aliubi,
quam ubimaximé hibernae nives rigent. es ela-
ciem esse, certu est, quia impaties est caloris. FLinC
 nomen habet. Mittit illum oriens, india Asta-
CyPruS

## Folio 203 — 805153551:0225
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000225.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
Liber TII.
Exprus, iuga Alpium, teste Pliniolibroz7. Cap. 2.
ubi es citat auctorum sententias de eius patria es
magnitudine: nempe reperiri in terreno, infodinis
es inter cautes, es deportaritorrentibus. Certe
Ruor iste candidus qui in nostris reperitur fodinis,
de quo supra eximus, est per omnia simulis crustat
lo. In cautibus Alpiu inuiis, quo radius solis nunque
Pervenire potest, adhuc mirae maenitudinis nasci-
tur. nec mirum est. illic enim nix non resoluta per
manet, es semper quotannis alia super additur. Pli
nius nasci sexangulis laterib. dicit crostallu per se.
exo crustallos planas e triangulares uidi forsitan
arte ita paratas. num vcluti clectra, ita crestalli ar
te parantur, es abstereuntur. Infestantur vero ery
stallivitiis quam plurimis, scabro, rubigine, macu-
losanube, occultauomica, praeduro fraciliq; cen-
tro, es sale, capillametisrimaru. Ouae vero pura,
nec spumei coloris, limpidae q appellantur à Plinio
Acenteta. Ex his optimavasa es pocula parantur
nunc quoqu. adeoumat hoc. es gloria est luxuria
habere quodstatim percat. fraementa sorciri nullo
modo qucunt. Caeterum erystallus habetusum me-
dicum in cremandis corporibus. Posita sub linsua-
dicitur restinguere sicim. trita, ac melle mixta, mu
lierib. auert lac. habet e aliasvires es usus. C On
sule de crostallo es solinu in Polyhistore, cap. 20-
Veteres astrolosi crustallum solidicarunt.

## Folio 204 — 805153551:0226
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000226.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
104
Delapidibus e gemmis
DE G A L A C TITF,
Caput X IZ.
apis calactites dicitur, quia lacteum sucum
resudat, coloris cinerei, sustu dulcis, praeci-
pue in aqua. Apudnos in Saxonianascitur terra,
Cs incrementu habet, ut observaui. verum Germa
nicum eius nomen nondû expiscari potui. Dchoc
consule Dioscoridem L. C. C Plinium libr. 37. ca-
Pite 10. qui galaxiam siue galactiten similem dicit
epimeli, sed intercurrentibus sanouineis aut candi-
disvenis. Galactites autem inquit ex uno colo-
relactis est, es eundem vocat leucosapcam, es leu
ceraphiam, e synephiten, suao lactis ac sapore
notabilem, in educatione nutricibus lactis faecun-
ditate, infancium alligatus collo, saliuam facere di-
citur. Ferunt es illum ore liquescere, es memoria.
adimere. Mittit hunc lapidem amnis Achelous, 5
etiam Nilus. Sunt et qui smarae dum albis venis cix
cumligatum, calactiten vocent. Deillo consule es
Albertum, qui nescio quas macicas vires illi tri-
buit. Item Solinum in Polyhistore capite 13. qui a-
trum scrupulum dicit esse suca albi.
DF M F LI XIX F,
Caput Z X.
Elitites lapis iam plane est incoenitus.
Lecipue im officinis. Dioscerides similem
Suucms dudem esse effectus, praeter quod
habea

## Folio 205 — 805153551:0227
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000227.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Liber PTI.
205
habeat dulciorem suarum. Plinius libro 36. Cap. 10.
melititem tusum suarum remittere dicit dulcem, mel
litum q:. e mederi mixtum cera cruptionibuspi-
tiutae maculis corporis, faucium exulcerationi, uul
uarum doloribus.
DE LAPIDE MOROCHTHO,
Caput ZZI.
Orochthus est lapis, qui es calaxia et leu
Lceraphis dicitur a Dioscoride. InAesy
Ptonascitur mollis, ita ut eo lineae ducatur, candi-
dißimus facile lique scens. utilis vestibus dealban-
dis. similis calactiti. Frincuides Plinium L. C. de ea
lactisc, omnino miscere hunc morochthum, cala-
xiam leuceraphin, cum salactite: cum tame Dio
Scorides aliam facit galactiten, aliam leucograptiin
Seu galaxiam. ex alias Plinius, quoad exoscio, ni-
hil habet de morochtho: nisi lib. 37. Cap. 10. legere
mauis promeroctu, Morochthus porracea lacte su
dat. Neq; hic iam habetur in officinis. nascitur ta-
men pulcherrime hinc inde in saxonia, praecipue
Trildeshermii. Caeterum quae eius uis sit modica,
cnsule Dioscoridem libro 5. Cap. 93.
DE LAPIDE AL ABASTRITE,
Caput ZZII.
Labastrites, alabaster steyn, a patria Ala-
bastriarecrone, ubicrescit in Recypto e
Sgriae Dmasco. F.Aq. lapis ex speciebusmarmo
risno

## Folio 206 — 805153551:0228
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000228.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
206
Delapidib. d gemmis
risnotus venetiis. Eius eres sunt species. Prima can
dicat, quae a Crermanis dicitur Zveiß alabasterstein.
de quo olim fuebant imdones sanctorum, es monu
menca sepultorum. Sccunda cius species habetni-
erus maculas bundscharis alabasterstenn. Tertia
inrusso interdum candicat, propterea onx dici
tur Crothlecht alabastersteyn) quia unouis hu-
manialorem repraesentat. Et hancproprie intelli
et speciem Dioscorides, cum inquit: Alabastri-
tes, qui es onyx dicitur, crematus, duritias cum pe
ce autresina discutit. Caterum de onnche, id est
testa conchylii, es unouc odorato, in secundoli-
bro Dioscoridis aliquando dicemus. Postremae
duae secies etiam apudnos in Cermania reperium
tur. ut in Cheruscisnon procul a Northusia,  in
Saxonis circa Pildesheimium. Plinius libro trice
simosexto, capite 7. es 8. alabastriten aptum ad ua
Caunouentaria dicit, es exustum emplastris conue
rrc. patriam eius esse circa Thebas Regyptias, 
Damascum Syriae, ex illum caeteris candidiorem.
probatisimum tamen in Carmania, mox india, ex
iam in Syria, Asia:: uilisimum ccontra in C ap-
padocia. Consule es eundem libro decimotertio
capite secundo.
DE A LFE CT OR IO.
Caput Z XIII.
ecuria est remma, teste etiam Plinio li-
brotri-

## Folio 207 — 805153551:0229
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000229.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber ITI.
Brotrucnosnio. capite decimo, crystallo si-
milis, vel aquae limpidae. Ft in summa, Prae se fert
erystallinam speciemmagnitudine fabae, in ventri
culis gallinaceorum, seu ut Albertus wult, galli ca-
strati, Post quartum annum reperitur. Reddere di
citur fortes es bellioo sos se portantes. Et Milonem
Crotoniensem hunc propter ferunt in certuminib.
nuictum suisse. Conciliat eratiam puellis, restin-
Duic sicim. Vide es Solinum capite quarto.
DE I RID E G F M M A.
Caput XXTIII.
Ris cemma crystallo similis, ex secundum non
nullos radix crystalli frequenter hexaoonus re
Peritur in Arahia, e secundum Plinium librotri
cesimo septimo, capite nono, in insula quadam ru-
brimaris. Sic etiam apud nos inuenitur in moncib.
ex rivulis vuestphaliae inter Rhenum es Treue-
rensem civitatem, es hunc volunt cadmiam esse na
tinam ipsius Galeni, ut in primo libro docuimus ca
Dite nicesimoprimo de caamia natiua. Volunt au-
tem illum hexaoonum fieri, cum in aliis lapidibus
nonnuquam reperiatur rotundus, Sicuti foramina
apum in medio posita, hexacona efficiuntur, cum
illa quae sunt in extremis sunt rotunda. Estq; lapis
SicciBimus, idq; sua maxima subtilitate indicat: Uo-
lumq; eum nasci ex aqueo suco, qui labitur de ma
teria lapidis, qui generatur in lutorubeo. Dicitur
HerO

## Folio 208 — 805153551:0230
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000230.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
208
Delapidib. _ gemmis
veroiris, quia in medio eius repraesentat irin me-
ccoron distinctis venulis: vel quia sub tecto reper-
cussus lapis issole, species e colores arcus ccelestis
in proximos parietes eiaculatur. teste Dlinio L. C.
Etaddit idem Plinius aliquas esse scabris laterib. et
ansulis inaequalibus, quae cum in sole aperto proii
ciantur radios faciam in se recadentes discurrere,
aliquas etiam ante se proiectonitore adiacencia il
lustrare. Postremo addit es aliam irim similem ce
rae praeduram, quae in Persidenascatur, es huic si-
milem aspectu, sed non eiusdem effectus cemmami
quae Zeros nomen habeat, albam, nieraqe intrans-
versum distinguentem crystallum. Sivis, hucre-
ferre Poteris lapidem demonis Alberti, qui bico-
loretiam ut iris qui confere febricitantibus, es pel-
lit venenata. Deiridenide es solinum in Polyhi-
storc cap. 36.
 DE R A V N I A,
Caput ZLZEV.
Ncet semmas canalcantes referutur hae sequen-
tes. Asteria primum cemma à Plinio libro trice
simoseptimo, capite nono. Fst autem asteria rem-
ma, quae inclusam lucem pupillae modo comtinet, ac
transfundit cum inclinatione, quae nascitur in In-
dia es Carmania. Alia est astrios crestallo similis.
in Indianascens, ex in Pallenes litorib. intus à cen
trostella quasi lucet fulrore lunae plenae. Opposita
astri

## Folio 209 — 805153551:0231
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000231.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
LIber IT et
asim suloorem rapil ac regerit. optima in Carma-
nianasCitur. Huius secties que deterior est, à non
nullisdicitur ceraumas. Pessima est, quae similis Iu
minilucernarum. Est ex alia astroitis, similispi-
Scium oculis. radiat candore ut sol. Est es inter
candidas quae ceraunia vocatur, rapiens suloorene
Siderum: Cs ipsa est erystallina splendoris carulei
in Carmania nascens. Zenothemis, teste Plinio lo-
cocitato albam esse dicit, sed intus stellam habere
concursantem. Sotacus es alias species Ceranniae
addit. scilicetnieras, rubentes q;. te no aliubimuene
ri q in loco fulmine icto. Tae ceranniae lapides sunt
quos Germanivocant donnerstenne. cadunt de nu
bibus cum tonitruo. Reperiuntur in Grania, item
in Hrispania candemi colore ut fermé ienis. Inve-
niumur etiam hinc inde in Germania, praecipue ad
Rumina, ut ad Albim. ubiceraunias cemmas cru-
stallo similes insecto colore caeruleo inveni, diversae
formae: nonnunquam sicuti clauas, nonnun quam
tanquam pramidem, ut reprae sentarem caput ZUC
carinum, ut vocant eyn sucherhut. inteeras tamen
nunquam inuenire potui. forsitan propter uin sul-
minis qua excutiuntur nubibus, es resultationem
interram. Parum uim esse praedicant, provocare
dulces somnos, er valere concra fuimina, item face
readpraeliaes causas vincendas. Vide es soli-
num capitenicesimotertio de ceranniis.
00

## Folio 210 — 805153551:0232
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000232.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
a
Delapidib. Ex gemmis
D E Y I X IY E
CaDUE ZZEVI.
Fiites lapis a mortariis nome habet. WCt Um
qui sit, iam ignoratur. Dioscorides eum et-
eniim Acchiopia mult subuiridis coloris, veluli ia-
sis: qui cum diluatur, lacteum reddat suc cum, ue
hementer mordens. De illo parum alias constat a-
pudreliquos auctores. Sunt qui lapidem lyncis esse
volunt. Verum quid lapis luncis, mox dicemus.
DE LAPIDE LXNCVRIO.
Caput Z ZVII.
Incurius, vel lapislyncis, fit ex urina lupi
ceruarii, scilicet lyneis, in syluis ex momib.
conculata in terra. emaribus sulvus es igneus fit,
efceminis candidus ac lansuidior. Pgeritur autem
terra, quiabestia operit suamurina, quasi camin-
uideat usui hominum, aut pudoris innati causa. sic
uti uidemus alia animalia facere, IupO5, canes, ca-
tosG, ex qua coasulatur calore lyncurius, teste Pli
niolibro 37. Capite 2.  3. C5 libro 5. cap. 38. XIOn
est autem electrum, vel succinum pierysophoron.
pennas es Roccos ad se trahens, ut quidam volue-
re quialoncurius gemma coloris fulul, ut sagales,
es ienci reperitur: es non altrahit pennas aut
Roccos, quamuis attrita. Truius cemmae Ouidius
quoque libro decimoquinto Metamor. egresie me-
minit, cum inquila
ricta

## Folio 211 — 805153551:0233
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000233.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
Liber TTI.
Victa racemitero lyncas dedit india Baccho.
F quibus ut memorant, quic quid vesicaremisit.
vertitur in lapides, es cngelat aeretacto.
Caeterum consule es Solinum capire 5. Albertum
es Euacem in Lapidariis suis. Prodest contra cal
culos, ictericiam, suxus veneris, doloremstoma-
chi. Volunt super illam nasci saluberrimos funsos.
Sunt qui lapides loncis hodie putant esse dactylos
Idaeos, vel ut vocant dactylos illos lapideos. Caete-
rum notandum es hoc, quod lonx animal, solum
animalium in calce binos habet digitulos, unde col
lieuntur ungues, magnimomenti in medicina, die
luchs claren. Appenduntur pueris contra comi-
tialem, es alia. Postremo fuerunt es quithriten
crediderunt esse, sed falso. loncurium. Veru quod
Sit credibile urinam loncis coire in lapidem, prae-
cipue calore terrae, tibi simile dicam, idq: experien
tia habeo. In exituvesicae siluestris porci, aprisci-
licet. nonnunquam etiam porci domestici castratis
reperitur laxis coagulatus ex urina, calore anima-
Us, sanus es subpallidus nonnunquam, sicutimi-
hi aliquando venator, es idem c quus principis de
monstrauit, maenitudine nonnunquam fabae, qui
praesentißimum est remedium contravesicae calcu
lum. id; expertus loquor. Cur ergonon fieret, ut
urinae loncis, imo aliorum animalium saepe virent
culoreterrae.

## Folio 212 — 805153551:0234
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000234.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Clapidib. e gemmis
DE LAPIDE IVDATCO
Caput Z ZVIII.
TFrecolithos lapis ludareus dicitur, quia in
Palastina es terra ludaorum reperitur. ha
Deturiam in officinis. FstG: duplex. scilicet, maior
eminor. Maior similis est glandi, es lincis quase
torno ductis, quemadmodum coreere describitur à
Dioscoride. es dicitur phoenicies, quia in Phoeni
ciareperitur: aut quia similisbalano, ut uult Pli-
nius lib. 36. Cap. 10. Porro dicitur es pyrena, quia
Similis nucleo oliuae, ut idem Plnius testatur in co-
dem, cap. 21. habet et alia nomina, ut vocatur The
colithos, quia olea nucleo similis, es quod lingen
tium calculos francat, Pellatq;. Praeterea vocatur
Fureostriata concharum modonon adco candida.
Sed Plinius supra L. C. deceptus horum nominum
appellatione, putat esse plures species, cum non
sunt. Vnum es eundem sienificant haec nomina la
pidem proculdubio ludaicum. Thic reperitur es in
Germania, ut ad Albim propeoscium Tanera. At
minor qui est in forma chilindro similis. Fractusre-
Splendet. Ersihet vic eintileinmiiscem. Fic ieno
tus proculdubio Dioscor:di, reperitur etiam apud
nos in saxonia circa Tlildestreimium, eo in RL
chia antigua ad ostium Panorae, ad littora Albis,
eeregiae pulchritudinis. Ambo difficultatiurinae
calculosisq; mire prosunt. Consule Dioscoridem
y 5er410

## Folio 213 — 805153551:0235
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000235.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Liber III.
9. capite hager alien-
DE LAPIDE AMTANTHO.
Caput ZZIZ.
Mianthus lapis, csle Dioscoride, nascitur
sero mns aluminiscisso, ex quo ut
poterexibilitelae es veu unt spectaculieratia,
Slendidiora exent. Giermanitalem lapide vocant
federeiß, oder erdstachs, es fabulatur cum nasci
ex bilis sal mandrae, quia non oonsumaturiene ut
Salamadra. Veruamianthos proculdubio est alu-
mennostru plumosum, et hinc aeterna candelafieri
Posit. alids amiunthus labis no est magne uirtutis.
caeteru exiccat. Plin. lib. 36. Cap. 20. amianthusimi
lem dicit alumini, nihiles; deperdente isni, qui rest
Stat omnib. veneficiis m. goru priuatim. Prosecto si
acute cosideramus, nos quo q; amianthispecie ha-
bemus, nempe mecallicu hoc quo d reperitur infodi
nis, e micam dicimus, d Germinis slimmer, oder
hazensilber. habet colorem arsenti. selium autem
arsentu dicitur, à similirudine, quo l coru oculina
ctulucettalimodo, sive quod cassum et inmile sit.
nullu enim fructu sere, sed uone vulsi ohinione con
sumitur. sed si acute cosideras. non cosumiiur, i: -
luti amianthi verum. sed tntu pursatur, et alium
assumit colore, res alias nulliusmomenti. Poβ um
FaltibeB
Scrapionem libro
ai. Et Solinum capite quadragesimo.
quae ienibus iniecta ardent: Sed stammis inuncta,

## Folio 214 — 805153551:0236
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000236.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
214
Delapidib. _gemmis
tamen cedere meliora docenti. Fuc referre poteris
propteruirium cgnatione, primum cemmâ qua
asbesto5. dicitur, quae reperitur in motibus Arcadia
tecte Plinio lib. 37. cap. 10. coloris ferrei: vel etiâ m
Arabia, ut nult AIbertus: quae cusemel accenditur
uix aut nunque extinguitur, cum sit unctuosus es hu
midus. Ite huc referas absinthite, semam coloris ui
tri rubeis uirgulis, quae cum acceditur etia permul
tos dies nurit iene: remisior tame est uiribus asbe
Sto. Dicitur prouocare sanguine gestatus, sicutrhae
matites sistit sanguine. Plinius lib. 37. cap. 20. api-
Son illam cemamuocat. Tertio Albertus e lapi-
dis Iscultos mentione facit, qui an ide sit cûamian
thos an eius secies, tuo relinguimus iudicio, cum
inquit ferme in hâcsententia: Iscultos gema croco
similis, in ultimis rrispanoru partibus et iuxta Ca
des reperitur, quae filabilis est propter uiscositatem
in eo arefactâ. si de ea fiat vectis, non comburitur.
Sediene purgatur, es nitet. Fstq. forte illud quod
Rehennam vocant salamandrae: quid haec lanuso,
est sicuti lanuso lapidis humidi.
DE ACHATE, Caput ZZEX
Chates primu reperta in sicilia iuxta Au
meneiusde nomnis, deinde etia aliis locis
teste Plinio lib. 37. Cap. 20. Species cius sunt pha-
Sachates, cerachates, sarduchates, hamachates,
leucachates, dedrachates, ih. uti arbusculainsignis
antacha

## Folio 215 — 805153551:0237
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000237.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
Liber TII.
ontachaus. Quae cuuritur myrrha redolet. corolo
chates sultis aureis distincta saphirimodo quae re-
Peritur in Creta. Prosunt cotra araneoru et scorpio
num ictus. Tiinc aquilae eas imponunt nidis, ut de
fendat pullos corra venenata. sedat sitim, cofortant
uisum. Reliqua invenies apud ipsum Pliniu L. C.
qui es hoc resert, quod in achate variae appareae
impresiones, scilicet cospiciatur in his Rlumina, ne
mora iumeta, hederae, esseda staticula, ornameta
Equoru. ite lib. 37. Cap. 2. Porrhuhabuisse achatem
cemam dicit, in qua Apollo es noue musae cû suis
insieniis spectaretur. Fgo gemmam aliquado uidi
apud principe (veru achates no erat) in quamacu-
lis discurrentibus apparuit rusticus es inteeruara
trum. Inueni es aliquado ad Albim silicem prope
ostium Tangrae, in quo apparuerue vestieia lupi.
vel leonis, circa dimidiarosam ita expresse inscul-
Pta a natura, ut si cemmarius data opera secisset.
Credibilia ereo illa sunt Plinii, quae de impresio-
nibus cemmaeistius scribit.
DE VNTONIBVS SEV MARGA
ritis, Caput ZZ ZI.
Arearitas preciosas mitit occanus indi-
Vcus, item marerubru insinu Persia circa
arabia es nuncmare Britannicu. Estq; mareari
taescuunio nihil aliud, q genitura seu partus con-
chaemarearitiserae. Nam cochae illae certo tempore

## Folio 216 — 805153551:0238
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000238.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
216
Delapidibus d gemmis
anni quando eas genitalis annihorastimulat; sese
Pandut, quada osciratione: sitiutq rore velutima-
ritum, eiusque desiderio hiat, ac roscido coceptu sese
impleri cupiut. mox culunares liquutur aspergi
nes hauriutrore, humore cocupitumatrice quase
Biate es frunt crauidae: de inde pariut margaritas:
proqualitateroris cocepti. Si pururore concepe-
rint, cadore mirabili unio apparet: si vero turbidu
rore coceperint, sordescut et faetus. Palletetiamar
Parita, caelo minate tevestates, si fuerint coceptae:
Si tepestiua hiates cochae satiatur marearitae eran
descut: si tempore citus, sulcurat. coprimutur con
chae, ac pro ieiunii modo pariutuniones. Si tonue-
rit pauidae revete coprimuntur cochae, es deinde
abortus pariut. quos physematavocat. ferut etia. si
Post illaru coceptu crebra audiacurtonitrua, illas
expuere in Ruminauniones, ac sic crebro reperiri
in Ruminibus, ut volunt in Mosella inter harenas.
porrotépore oitus si una cum rore incidit inhian
tem cncharadius solis, uniones rubedinetineutur
sieuti fieri uidemus. Propterea Oriente sole con-
chae sese mereut. sentiutenim sese alias ruffos quasi
deinde procreare. Postremo fit clarius margariton
R cochae excipiut matutim aeris seme, id estrore,
quam vespertini. Adco magna est adfinitas cceli
es cochae in coitucurore qui est seme quasi aeris.
Freciniuria marsaritae Veneri dicantur propter
mirabi-

## Folio 217 — 805153551:0239
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000239.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
Liber TT I.
mirabile oitu. Dicitur aute unio, quia nulli duo
reperiutur. Dos omnis est in cadore, magnitudine.
Podere, orbe, laeuore. Et in aquis omnisuniomollis
est, ut coralliu: exeptus, aere protinus durescit, e
fit lapis. Veru de unionibus, et de natura istarum
concharu, cosule Plin. lib. 9. Cap. 35. Ite lib. 6. Cap.
25. Solin. Cap. 55. Scrap. lib. A3gr. ca8. FIacer AI-
balo. volutq frie. es sic. 2. grad. prosunt cotra (y1B
copees cardiaca. Spiritus cofortat valet cotrastu
xus sancuinis, itè lienteria, diarrhoe a. coferut uisui
retinermeses, abstereut dêtes, clarificat sanguine,
prount melancholicis, cofortat cor. Didicit et iane
arsparare marseritas, ac fallere penes illam.
DE GEMLM A PE RC AE CAp. X ZZII.
DErcapiscis est qui leutonice dicitur ein parse
Oder persick durae carnis. F stq; duplex, scili
cet, maior et minor. Maior propter colore dicitur
cin pars simplicrer, oder punter parß. Saxones Ho
cat ein punte lpar B. Minor d Germanis propterro
tunditate corporis dicitur eintraulpars. Inhuius
capite binae reperiutus cemae, cadidissimae, osea,
maenitudine seminis lini, proportionetame piscis.
Hrac semamhil presentius infragendo calculoue
sicae, propterea etia merito es cauté ab his qui eius
vires sciut collicitur. Eande uim habere dicitur ex
enteratu caput funduli der schmirlein, repraesentas
nultum uirginis ornatie, sed tendamus ad reliqua.

## Folio 218 — 805153551:0240
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000240.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Delapidib. X semmis
DE LA PIDE CARPIOHIS
Caput ZZ =III.
Nreredimur nunc quasi anatomias multorum
animalium. recitabimus enim ordine (ut partim
iam incepimus) cemmas, es aliasres quae in mede
licusum habent, quae ex ipsis animalculis collivun-
tur. Commode autemnunc post cemmam perca,
tractabimus cemmam ipsius carpionis. Piscis est
carpavel carpio dulcis aquae, notus, admodum ui-
Scosus, propterea es uino aequitur, ad tollendam
eiusvisco sitatem. A Germanis dicitur eyn harppe,
Oder carpen. In hucus faucib. seperitur cemma seu
lapis qui dicitur egn harpensteyn, forma trianou-
lari, magnicudine pro proportione piscis, vloris
candidi extra, intus staui. I5 quoq: prod est calcu-
losis. praecipue hanc dynamin habeat, ut aduerse-
tur ebullitioni stauae bilis: Evan ennen der (oth seiit.
Ore contentus. TTabet e aliasvires, quas nuncbre
uitatis causa omitto. Praeseruat cntra co-
licam passionem.
DE LAPTDE EZ CANCRO,
Caput =ZIIII.
Erueniuntur es in ipsis caneris, praecipue fae-
mellis cum syphar exuerunt es deposuerunt la
Pides bini candidi rotundi, quos Germanivocant
Rrebs auren, quod quasi formam habeant oculi, od
hrebssteyn. Visillorum est fransere calculum uest
ca: prO-

## Folio 219 — 805153551:0241
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000241.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
LIber PTI.
cae: proptereactiam collioumur. Sed inis nihil est
praesentius, frangere lapidem his qui de alto decur-
bantur. Arabes, nifallor, lapidem vocant, rostein,
sive reiben, friordae es humidae naturae. alii volunt
siccae.
DE GEMMA EZ ARAHEO.
Caput ZXZV.
O5 Germanispeciem aranei habemus do-
mestici invemtismaenitudinis, quae a cruce
nomen invenit, propter causam nescio qua: siquidé
dicimus cynkreuuspinn. forsitan a texturae forma-
aut a coloribus corporistransuersis. (s piaculum
est quasi tales araneos laederc. dicuntur enim altra
here omnia venena in aedibus. es temporepestisra
ro, vel nunquam conspiciuntur. Inhorum capitu-
lis cemmam serunt reperiri praesentißimam conra
omnia venena, es incantationes. verum illa nun-
quam uidi, nec ausus sui dissecto araneo quaerere.
necmirum est, illam cemmam talem habere uim,
cum uidemus telas ipsas araneorum maeni essemo
menti ad quamplurima.
DF SAVRI PE GEM M A,
Caput XXZ VI.
TAura a Latinislacertus, vel lacerta, a Germa-
nis cydechs, exles, oderheydechs, multarum
speciorum est. inter quas tamen pulcherrimaviri-
discandicante ventre, prope dumeta es sepes. qua
rum in

## Folio 220 — 805153551:0242
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000242.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 31 lines, status machine
220
Delapidibus d gemmis
rum in venire dissecto arundine, teste Plinio etiam
libro tricesimo sextimo, capite decimo, reperitur
emma saurites, quae contra venenata valere dici-
tur. nunc nouo experimeto ossa uiridis lacerti pro
sunt comitialibus. Collier autem ossa talimodo
debeni. Meponas lacertam viridem adhuc uivam,
captam, in aliquod uas clausum. Plenum opti-
mosale, es sal paucis diebus consumit, carnem e-
ius es intestina omnia: es sic facile ossa collivere
Poteris. es tam ad illum morbum prosunt illa ossan
quam ixsa unsula alsines, seu ut ut vocant Brute-
nisi des Plendshla. Ouamuis es haec est masne
momenti.
DE GEMMIS RVBETAREM.
n
Caput Z X Z VII.
su ar urubeta, eru irdischeterot
te, oder pathe, ut vocant Saxones; tam sae
dum animal, degens in antris, non sine cemmis est.
Truius enim species in Crallia es Etispania, quae cor
nuta, maculis croceis es nioris liventibus, nomine
borax in capitibus cemmas fert ciusdem nominis,
die hrottenstemu, coloris interdum in candido fu-
Sci: quemadmodi talem uidi apud quendam nobi-
lem. Interdum etiam in medio caerulcum habet ocu
lim. si uiuae boraci extrahitur adhuc vel palpitan
ei. Inter dum nixer est noculis liventibusnieris, ut no
trae sumtbusones. es talem ex aliquando habui.
forma

## Folio 221 — 805153551:0243
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000243.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber Y TI.
formu at recundus, magnitudine mediocris fabae:
interdum unlaes, interdum versicolores etiam bo-
races reperiuntur. Vulootales lapides cropodi-
nasvocant. Incerdum etiam in hisforma busonum
apparet sparsis pedibus. Gestantur hi annuli à prin
cipibus. nam ubi venena sunt, praesenstalis lapis co
loremmutat, es quasi sudans suttas emittit, es mi
re quoduidi expetumur à nostris boraces lapides
busonibus, ita ut saltu eos rapere nitantur. conere-
eantur etiam circum eum, ubi apponitur in terra.
Caeterum an boraces fiant seu eenantur ex cere-
brobusonis, ut draconites vel echites, tuo relinquo
iudicio. Alii boraces nasci ex uiscositate spumaeuo
lum, quam boraces seubusones in vere congregatae
esstat in caput alicuius eximii quasi resisboracis.
Nostri quoq; busonestales sare lapides dicuntur.
Caeterum de apocimis, von den sachen in den Rrot
ten uide Plinium. Nunc quoq; busones suspendum
tur aere, ut arefiant. es praesemisimo remedio si-
stum omnem suxum sansuinis.
DF E CHIITE,
Caput Z Z Z VIII.
Chis, id estuiperamasculus, echidna id est.
ueta sumina. echiees catuli, seu filii echi-
dis. estq; echis set vens quae a nobis dicitur ennat-
ter oderatter. Cucus patria est circadomos, pro-
prietamen in auimelis ad aquas. Eius formam Ni-
cander

## Folio 222 — 805153551:0244
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000244.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Delapidib. _ gemmis
conder pulcherrime describit in Theriaca. de cum
aero cvituhic pauca addemus. Echis mas tempore
citus inserit caput in os echidnae faeminae, ita se-
men suum illi infundens. Fchidna vero sive future
praesciens periculi, seuvoluptatis dulcedine motas
dum absorbet semen, seu quia scit uirum adulterus
cum muraena saepius coire, impetuosa mordicus in-
Baerens, marito caput dentibus abscindit. at echies
iam concepti in utero (sola enim uipera conceptu
grauatur intra se parat oua, es fovet; ut fiant ani-
malia, cum reliquae passim serpentes oua pariant,
es nido quasi congesto more auium, fimo scilicet
ad sepes es dumeta sovent squameam suam genitu-
ram, ut Nicander dicit) cum vitae primordia ha-
buerint, es tempus appetiuerit partus, parentis sui
interitum ulciscuntur, es crumpunt molli matris
aluo corrosa, es nascuntur orbi e matricida. nec
haecvana sunt. Vidi eoo in patria mea aliquando
talem matrem echidnam corrosam, es catulos cir-
cum insole iacentes uivos ad salam, ubi cequitur
es inmedum lumbricorum. A uipera croo echide
semma echites nomen habet, seu quia similis sit co
lora cchidi, vel forma habens maculas uipereas. de
quo consule Plinium libro tricesimo septimo, capi-
te undecimo, es solinum capite quadragesimo, a
Germanis dicitur eon natterstern. Vis eius contra
venenata valere. F andem uim habent linguae uipe
rin

## Folio 223 — 805153551:0245
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000245.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
LIDET PY I.
rinae crepta surc alpitanti adhuc uipera: item ex
totum eius capul doscisum, es arefactum, quodte-
DE DR A CONIF F,
CapUL ZEZLZIZ.
Raconites, sive dracomias, siue dracha-
tes cemma est, teste Plinio libro tricesimo
Seprmo, capite decimo, es Solino capite 33. quae fit
eccrebro draconum: Sed nisi viventi abscindatur.
nunquam cemmascit, inuidiu animalismorise sen-
tientis. iortur dormiemibus draconibus caput am-
putatur, es ita aufertur. animae enim actus ad mul
ta confert. quae moriis corruptio humoribus alte-
rat. coloris candidi est, fugat omniavenena, es ue-
nenosos morsus curat. Illa gloriantur reges Orien-
tis, ubi etiam sun dracones magni. Nostri quoque
Byari et chelydri, onser eramen wasserschlangen
in capitibus cemmas ferunt nonnun quam ut uidi)
quas dicere pessis draconites à similitudine, forsi-
tanhae quoque ex illorum cerebrisnascuntur: Wel ut
volunt alii. ex spuma quam uerno tempore exci-
tant altritione mutuavel ore sibilanti indurata (0
le Exan sie den schlangenstemblasen, ut de bufe-
nibus diximus. Pales nostras draconiles uidi cola-
ris caerulei autniori in formaprramilis. AlleertuS
sese draconitem vidisse dicit exemprum tali nestro
chelydro, nierum, non perlucidum, in circuitu co-
23
1c
statur etiam Nicander in Theriaca.

## Folio 224 — 805153551:0246
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000246.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
ut
Delapidib. ex seimmis
Torispallidi, pulcherrim a habemem descriptam fer
Dentem in superficie. Fueat es haec venenatu, ut
vera dracontias, es Caluat venenatos mor (us. Fla
Bet es syphar, id est senectus chelydrorum nostro-
rum, dic schlansen haut, suas vireutes in medicina.
sussicuenim sanat mire sedem es uulua prolapsam.
Stellionis quoq: tunicula quae rarihime reperitur.
quiastellio resorbet illam (ut pauo suum stercus in
uidens tale nobis bonum) prodest comitialibus.
DE OPHITE Caput ZL.
Ommodé hic dicemus post draconiten es
sechiten, de ophite quoqs. Est autem ophi-
tes spcciesmarmoris, cuus Dioscoridestres facit
Secies. Prima est ponderosa es niora. Secunda est
cinerei coloris, habes lineas cinereas, distincta pun
ctis, quae reperitur apud nos no procul a monte l0a
chimico seuvalle, ut dicunt. Tertia lineis quibusda
candidis intercincta est. Dicitur autè ophites, quia
colorem habet serpencinum. Non est vero echites
Cgnnattersteyn, de quo supra, qui vipereas habet
maculas: licet is quoq; ophitis species esse posit.
neq; est dracomias pereerinus neq; noster, der dra
chensteru, oder vuser schiansestenn, qui fit ex cere
brodraconum aut serpentum, vel ex spuma ut do-
cuimus coagulata. Insumma, ophites dicitur tan-.
tum propter colorem, cyn schlanvenstern, quia co
lore serpentes reprasentat. Et illa species lineisci
nereis,

## Folio 225 — 805153551:0247
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000247.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 27 lines, status machine
LIDET TII.
nercis es nigricantibus omnino est, tanquam sunt
nostri chelydriincolore, ad ostiu Panerae, ubi fuit
olim regra sedes Caroli Ouarti, in arce templum
estvariis ornatum cemmis, in quo undiqi Parietes
ophite talisplendent, es huius species est echites,
qui vipereas notas habet. Est alia etiam species o-
phitis magis accedens ad formam serpenris, quia
(quamas habet ut serpens. es est crustaceus lavis.
Reperitur in Saxonia multis locis circa Fildeshen
mium. Cordet omnino tanquam cornu. Illa species.
aliquando mihi est a C ordo demonstrata. Est es
tertia ophitis secies a meinuenta ad litora Albis
prope ostiu Tanerae. eratq; lapistenuis, Oblonsus,
in forma omnino tanq serpens, ul si serpens indu-
ruisset in lapide, intus coloris nieri in caruieoni-
temis, foras albicamis. Plinius libr. 36. Cap. 7. Ophi
ten quoq.e nomen accexisse docet a serpentium ma-
culis. ejusque duo facit genera, molle candidum, es
niorum durum. ex albo docet fierivasa es cados:
sic quoqe fierent ex ophite nostravasa, si quis ten-
taret. Prosum ophires letharoo, deloricapitis, es
ictibus serpentium, teste Dioscaoride es etiam eti-
nio. Suntq: ita duplices ophites, quoad notas et
lineas, e quo ad ipsam formam ser pemwt.
Caeterum ophiten veteres astroloe
dicarunt SatuInO.

## Folio 226 — 805153551:0248
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000248.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Delapidib. X gemmis
DE LAPIDE SPONGTARVM.
Caput ZLI.
Vera in fine libri secundi docuimus de spon-
DSI5. tertiam esse sponorrum speciem, quae in
Se concineat lapides quasi natiuos, qui minus calidi
secudum Auicenna, quam ipsae sint sponorae, quos
Plinius libro tricesimo sexto, capite decimonono,
cysteolithos vocat. Hi lapides vino poti, vesicae cal
culos teste Dioscoride, veletiamrenurumpere ad
Trmant.
DE OSTRACITE,
Caput ZLII.
Stracites ab ostreis nomen inuenit, cum ta-
mensit similistestae, crustosus, es fisilis in
laminas. Plinius libro tricesimosexto, capite deci-
monono, unam eius speciem, id quod es Dioscori-
des facit, similem dicutestae, cuiususus sit pro pu
mice. Porro libro tricesimo septimo, capite decimo
ostraciam sive ostraciten testacea hac priorispecie
duriorem dicit, es illinomen es similitudinem o-
Htream dedisse. Alteram ejus speciem similem esse
achatae docet, nisi quod achates politura pinsie-
Scat duriori. Sic ostracitidis sunt tres quasi diver-
sespecies: una quaetestae, altera quae ostrea, tertia
quae achatae similitudinem habet. Prima, quae testae
similis est, reperitur, habens scisiles venas, natu-
raliter incensis montibusin Sexonid. Altera quo
qHe

## Folio 227 — 805153551:0249
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000249.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
L iber PTI
que qua oerca similis reperitur inrupibus in sa
xonia. teste Dioscoride, ostracites pluru lulerau
meses sistendos, instamationes mamarum. nomas.
facu demmae chelonitidis, quast, imuste-
studinibus. in veteri Marchia ad ostium Tangra,
qua Tanora sumen confruit Albi, ubi quondam
sedes recia suit Caroli Ouarei, ad Albim infra op
pidum prope uillam quae à Carolo condita, et eius
nomen habet, es nunc crasse dicitur Calpu, cum
Carolisepem proprié deberet dici, ubi est scaturi-
eocuiusdam sontisirruentis in AIbim, locus est a-
maenisimus, es saecundus variis gemmis, quasha-
ctenus in praecedentibus mihi inuentas ad ostium
Tanerae perstrinximus. In illo quo q:. 10co, chelone
tis cemmamihi est inuenta, variarum tamenspe-
cierum. Primum illic a me inuenta est chelonitis,
quae forma omnino reprae-
sentabat cochleas marinas.
Evic ein lacobs muschel; 0
der meer muschel. nOnnUN
quam chelonitin perfectan
e solam inueni illam, no
nunquam uix inchoatam,
impersectam, in lapidem introrsum alium inseut
Ptam
DE CHELOHITIDE,
Caput ZLIIF.
Einiuslibro 3apite rd. humn 

## Folio 228 — 805153551:0250
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000250.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
228
Delapidibus d gemmis
bram nonnum quu cum miro modo, nonnum
quam perfectam: Sictamen, ut pro parte alteri lapi
di adhaerebat: interdum duo veltres persectae vel
impersectae una erant: interdum maene, magnitu-
dinc fabae: interdum adeo paruae, ut ferme visum fi
serent: interdu suluae, candidae, nitentes in morem
onychis: inter duniorae lineis corceiis cochlea ma
rinae in modum expreßis. Accidit aliquando, cum
Peterem illum locum, cum venerabiliviro eximia
uirtute es doctrina M. Christophoro Lybio ex
Ombrosio Barbato, amicismeis, Lybiusinuenit for
tefortuna labidem coloris pallidi mollem, de quo
cum prospiceret talis chelonitis pro parte corporis
quasi emedio lapide, cum nos illam. fracto lapide,
eruere conaremur, invenimus lapidem illum prae-
enante talibus chelonitibuscribus vel quatuor per
fectis inteoris. ita quae sunt perfectae chelonitides et
sola reperiuntur mihiuidetur sic nasciin aliis lapi
dibustanquam in matrice, ut si lavidestales fran-
eatur praenantes, (veluti actites) excidant chelo-
nitides. es profecto mihiuidentur hilavides prae-
enantes talibus chelonitibus, aliquid arcani habe-
res es incentem uirtutem. Plinius L. C. dicit Fsce-
readtempestates sedandas. Ouomodo vero fiant
impersectae chelonitides istae in lapillis, impressae
ab extra, aut elevatae, tuiud ca. puto eeofiericas
siculireliquae impresiones, es profecto ille locus
nOI

## Folio 229 — 805153551:0251
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000251.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber TTI.
nonsine aliquo sinsalari geniomihi esse muem.
forsican si illic sodina prent. aliquid boni subesse
Sed de chelonicide, qua) imilis cochleae marina, Hu
einmecmuschel, iamsalis est. Porro e in illo loco
nempe obior a reserens aquaticam. coi
chamtornatilem, quae hinc inde reperit
ad sumina, ut ad AIbim. Spero autemi
illic adhuc quam plurima inventurum.
dentur et hae chelonitides mihi habere uin
ostracitis. Plinius etiam ni fallor speciem cheloniti
dis describit esse aureis guttis. Profecto reperitur
illo in loco chelonitis cadicans veluti onvX, suItu-
lisquibusdam. alias chelonitem volum reperiri in
cordetestudinis. Sed Plinius cheionia illumuocal,
 esse oculum dicit indicae restudins.
DE CHELIDONIO
Caput 2EL IIII.
Trelidonius lapis vel cemachelidonia reperi
tur in ventriculis hirundinu, captis pullishi
rundinu, crescete luna, ut nult Diosc. lIb. 2. CaP. 47.
Scilicet his qui primo partu exclusisunt, dessectis il
lorum vetriculis inveniutur duo lapilli, magnitude
dine, ul ipseuidi, seminis lini, es etiâ eiusde forma.
unusniger, alterruffus apparet: vel ut DIoSc. Wult,
unus calore varius, alter purus: vel ut Plinius do-
Eet libro 37. cap. 20. colorehirundiuum; alia parte
PIErPH
ame inventa chelonitis est, alia forma

## Folio 230 — 805153551:0252
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000252.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
236
Delapidib. Xgenimis.
purpurea nieris maculis interpellantibus. Fgoni
eros es ruffostales uidi lapillos. Ruffus seu purpu
reusvalere dicitur contra insaniam, epilepsiam. di
citur es conciliare gratium. Diger sedatiras, es
Facit contrasebres, maloshumores. Coducit oculis.
reliqua magica cmilto.
DE LAPIDE OVANDRO.
Caput ZLV.
Vandros labis est seu semma quae repe-
ritur in cerebro ex capite vulturis, colo
ris candidi: quae replet mamillas lacte, ex contra
nociuos casus valere dicitur.
DE LAPIDE OVIRITES
Caput ZL VI.
Pupa obsccena avis, crista visenda plicatili
contrahens eam, subrisensqe per longitudi
nem capitis, tota auis praestisiosa, es augurialis. in
huiusnido reperitur lapis, nomine quiris, qui di-
citur esse secretorum proditor, es excitator ima-
einum in somno variarum. sednos non tractabi
musmazica. pergemus.
DF AFTITF,
Caput ZLVII.
Etites a Germanis dicitur ein adterstein,
L vel propter colorem, vel propter uirtutem
illam, quod aquila sine illa parcurire nequeat. alle-
viat enim partu. ab aliis dicitur laxis erodialisvel
aquileiu.

## Folio 231 — 805153551:0253
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000253.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
dbet IT
aqulleius. Esq Comma variaru secieru ut cg0 ob
scruaui. Prima eius seccas praeenas est lavide, ut
eam ascribit Diosc. cu quatitur alius lapis inu-
terost. Estq; labis totudus, ut galla cocams a-
lium in se Pradnascaplac cntinens. haec speciesre
Peritur ad Sala, albim, es plurimû in resione quae
iam d nostris dicitur dic Scervermarcti. haec immen
Pashabet uirtutes, praecipue cotinet partus graui-
dis, cum vuluae sint lubricae. Sccudaspecies actitis
est praenas terra sivc arsilla cadida velcrocea, et
haec est geodes cemma cuius Dioscorides in fine ca
Pitiscitatimentione facit. talis quae in se terra sive
areillum conceptam tenet, reperitur Dresden in
Mrisnia, es hinc inde in saxonia. ad Albim loc de
Scripto illam specie croceaareilla praegnante in-
ueni. reperitur ad Salam, candidam in se continens
arsilla. Tertia est praeenas aqua quae posita in loco
calido sudat es enydros dicitur. Vnde es carmen:
perpetui Retus, lachrymis distillat enydros,
Ouiveluti ex pleni fontis scaturigine manat.
elinius lib. 37. Cap. 12. C Solinus cap. 40. huius c-
pregiemetionem faciunt sic enim inquit Plinius:
Fuydros semperrotunditatis est absolutae; in can-
dore est leuis, sed ad motum sluctuat intus in ea ve
lnti in onis liquor. EF Solinus: Fnydros exudat, ut
clausam in eo pules fontanam scaturiginem. Ouar
taspecies est praeeuas arena et lapillis. Quinta est
pra

## Folio 232 — 805153551:0254
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000254.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Delapidib. 8
immis
braegnans escmit denmuschelstettat 
qua in Pracuecapite. Sexta species prasitus est
candido stuce. quam specie etiam inveni ad L. W IB
232
en 10co suora aejeliio. Cuu Matiuem cam ape-
rirem, invene silicem talifor
ma candidu, subrotundu
inlonsum, durisimu, quas
ad caxut aicuius animalis adhaesisset. Et ac; U C-
ius superficie cellulae quasi apum in fauis. cuius sec
ciem alteram aliquando extramatricem inveni so
lam taliforma, quasi ferme
vileus. Plinius lib. 20. cap
3. aetitem, quem aliquies
Pasile dixere, reperiri inquit innidis aquilarum.
praecipue barbatarum: es esse labidem praegnan-
tem, intus cum quatiatur, alio veluti in uteroso-
nate, es qui nihiliene deperdat: es hoc quasi coM.
mune habeat cum sagate, un de forsitan es Pasites
dicatur: praeterea illi maximam uimimedicam qui
enido aquila dirixiatur. Porro libro tricesimose-
xto, capite vicesimo septimo, reperiri actitem inni
dis aquilarum dicit, es binos una marem es fcemi
nam, es sive hisparere aquilas non posse: sicuti
aquila exelusis pullis supponit achatem, qui custo
dit illos a morsu venenatorum. Facit autem aetitis
haec genera, Wel specieshas.
bulls

## Folio 233 — 805153551:0255
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000255.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
LIBCr FF T.
Retites Plinii est quadruplex scilicet:
2. Pusillus, mollis, in Aphricanasces. intra se ac
veluti en aluo habens argillam suavem candidam:
Estq; friabilis. Cs putant esse fceminini sexus. es
haecspecies reperitur apudnos arzilla Raud prae
CMAnS. Ethic est geodes Dioscoridis.
2. Durus simiis gallae nascitur in Arabia, qui
mas esse creditur, subrutilum in aluo habens lapi-
dem acdurum. hicmaxime celebratur a Dioscori-
des es etiam reperitur apudnos, ut in praecedenti-
busdictum est.
3. Hascitur in Cypro, colore similis illi qui in
Aphricanascitur, amplior tamen atq; dilatatus. Cae
teris globosa facies mollis est, es friabilis, habet i
aluo arenam iucundam es lapillos. cuius species
sunt praegnantes cochyluide e silicibus.
4. Nascitur iuxta Leucadem in Taphiussi, un-
de dicitur Taphiusius. nuenitur in ptuminibus cau
didus es rocundus. hinc est in aluo qui vocatur cal
limur, nec quicquam est tenerius.
Retites omnes continent es custodiunt partus,
es valent contra omnes aboriuu insidias, ut idem
Pliniustestatur libro tricesimo, capite quariO. Por.
rolibro tricesimoseptimo, capite undecimo, aeti-
tem a colore aquilae cauda ca licatis esse. Caeterim
nota, quod hunc aetité vocat quidà es echite, quid
echis quae haeres auium sit, habitet iuxta illa littora.
Occan

## Folio 234 — 805153551:0256
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000256.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
234
Delapidib.  gemmis
oceani, ubi actites reperiatur. Verum alia est acti-
tes, cin adlerstein, de quohicasimus. Et alia est ech
ites, cinnaterstein, de quo suprd. Plin. L. C. ∞ spC-
cialiter echitis es actitis meminit, ergonon sunt
idem. Vide de aetite es Solinu cap. 40. Scrap. lb.
ABer. cap. Hager Athamach, es Kasium libro de
proprictatibus, Albertum. Fuacem, et alios.
D F C A LL A IT F.
Caput ZLVIII.
Allaisviridis, Pallensque cemma, nascitur.
teste Plinio, in india, apud incolas C aucasi:
etiam in Germania in rupibus inuiis es gelidis, o-
culificura extuberans, leviterq; adhaerens, nec ut
annata petris se d ut apposita. Sunt qui in Arabia
cam inveniri dicunt, innidis auium quas vocant
melancor phos. Vide Plinium lib. 37. Cap. 5. Ct 10.
ubi eam imitatorem saphirivocat. candidiorem i-
men, ex littoroso mari similem. Vide es solinum
in Polyhistore, capiteuicesimotertio. At quae sint
aues, in quarum nidis inveniatur; quae aniero
capite scu vertice nomen habet, (nam melanaery-
Phos est quasi alricapilla) tuo relinquo iudicio.
Ouidam melanoryehon volunt ipsam alaudam
Scu galeritam esse. A pastoribus nostris in saxonia
reperiurtur lapides in nidis auium, quae à sonauo-
cis dicuntur Rmbich. coloris subpallidi. Estq; ilta
auis proprie silvestris, quasi pica, candidis es
atrio

## Folio 235 — 805153551:0257
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000257.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber TII.
atris cnstans pennis, capiteniero, in quo cristanE
senda conspicitur sonora, pro more picurum, circu
latentes homines stridula, propterea d latronibus
odiohabetur. Hracmihifere uidetur esse melanc-
ruehus, nihil tamen affirmo. pastores talibus lapi-
dibus inuentis utuntur contra incantationes es lat
vasnocturnas. Caterum de melancrrphis con-
sule Aristotelem. Plinius libro decimo, capiteui-
cesimonono, ficedulas melancory phos diciait, prae
ter autumno, cum mutent formam cloremq. Hem
libro eodem, capite sexavesimo, postpicam melan
corrphum tradit, cumq. Parere supra uieinti oua
numero semper impari. es hoc semper facit nostra
illa anis Kubith, nidisicans ad paludes, es in pra-
tis, ad ageeres plerunq;. in superiori Germaniara
rissime conspicitur.
DE LAPIDE BF Z, A AR,
CaP. Z LIZ.
Apisbezdar, teste Serapione, libro ABPrE-
auonum capite Tacer bezaar primum si-
enificat omne medicamentum conveniens alicuive
neno. Secundo in specie significat lupidem qui ve-
neratur in oculis ceruorum (scutileormus totos
oculoshysnae lopidescere. hinc ommae hyaeniae di
cuntur aput elinium) in Oriente. Ccruus enin
verno tempore inuestigat cauernas serventium, na
riumq. spiritu extrabit renttentes, casis; comedit,
it ita

## Folio 236 — 805153551:0258
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000258.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Delapidibus ee gemmis
L
ut ita puruum laucum. Iox perit aquas es
Rumina, quibus sese merort usque ad ipsum ca-
Dut, tam diu quousque senrit superat. m uimve-
neni. interea lachrymas emittit oculis ui We-
meni, que cagulatae penes oculos desiccantur, eo
decidunt. Flae lacrymae congulatae sunt bezaar, con
traomnis venena. es reperiuntur coloris citrini.
pulverulenci subviridis, es candidi. es volunt eas
inveniri in sgria, india es Oriente. Nos in Cier-
mania etium in nostris ceruis videmus aliquid pe-
nes oculos saepe lapidescere. es materia illa coacta
ossea quasi ex lacrunis proculdubio, collicitur à
venatoribus, es est bezaar. id est, aduersatur c-
tiam omnibus venenis, prodest cardiacis, es con-
tra defectus animae, sanat omnes ictus venenatos.
propterca magni aestimari deberet a principibus.
Fandemuim habet, es est bezaar, 05 de corde cer-
ui, Die creit lin dic man findet inn dem hert set
deßbirsen. sicuti sciunt venatores. proforma, ut
sunt serme cruces in capite lupi aquatici: praeter-
quam quod ossa sunt. Porrotalis ossa de corde cer
ua seuhinnulae custodiunt partum, es praeenan-
tibusmire conducunt. P. andem uim habet lapisre-
Pertus in ventriculo es intestinis ceruae. Sed cI
facta est mencio cerui, addemus pauca de reliquis
ciuivirtatibus. Bedulla eius conducit omnibus
instammationibus, praecipue vuluu. Genitale
ciu

## Folio 237 — 805153551:0259
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000259.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
LIdet Y TI.
ciusneruosaa adfactu, sedat alorem coli, potu.
Ramenta cius pudenai incitant venerem. San
ouis clus sisca muum. es prodest calculosis.
Cornu eius acquisitum intra festa, ut Vocant, Ma-
riae Prache Cacema ramorum, mire comitiali-
libus prosunt. Saduersatur hausto ve-
neno. Pulmone eius nihilutilius
Phthisicis.
DE VA RIIS,
Caput L.
Ophus in ventre sccundo iuvencae custodit
Partum, es aere parturienibus summum
est remedium. lecur apri silvestris sistit aluum.
e tophus repertus in eodem, mire prodest cal-
culosis. Dentes crocei castoris. si inde bibi-
tur prosunt itericis, es quartanis febribus.
Tali lexorini. Der hasen sprunek, ut vocant
Germani, item renes eius inveterati, prosunt cal-
culosis. Adeps eius franout abscessus. FXem-
ptus Partus ex utero eius, concrematus; valet
asthmaticis, custodit partum, facit ad conce-
ptionem. Coagulum eius, e hinnuli praecipue
intersecti in utero materno, aduersatur omni-
bus venenis haustis. Eandem uim habet sto-
machus cioonie, inveteratus. Nec nurum, cum
ciconia omnut venena dixerat.
eo

## Folio 238 — 805153551:0260
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000260.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
apidib. d gemmis
Fandem uns habere ferunt cachrin quercinam,
den erchenhopffen. unoula alsines (ut vocant) vel
Drutenici, des eledes, prodest comitialibus, et iuuat
partum. Cochleae terrestresnigre, quae in folije
e pramine reperiuntur reptantes absque domi-
bus, tempore veris es astatis, conquassatae es
impositae ulceribur, omnia emolliunt ulcera, miro
auxilio.
DE VVA QVERCIMA
Caput LI.
Vaguercina isnota fuit veteribus, resma-
nimontenti. Est autem uua quercina a me
primum inuenta fortefortuna tempore veris, cum
ad quercus alias effoderem herbas, insiluula quer
cinca prope ostum Tangera. quam es ut tu can
dide lector noscere discas, ejus descriptionem huc
apponere uolui. Es G; uua quercina concreticium
quiddam, informaulae, ad radices quercuum sub
terra tempore veris, ex humore radicum forsitan
Superstuo. saporis omnino sptici, colore foras pur
pureo, intus candido, es quasi lactifero: E5 sibet
vic egnroter Evciniraub von viele beeren suhauf
getrucht. in aestate, quod obfervaui una perit illa
es qua si fit lionea. Tempore erooveris collier de-
bet adradices quercuum, es debet siccari umbra,
es demde puluerisari. illo puluere est nihil (exper
tus loquor) praesenius in dysenteria, es in omni
Ruxu
2o

## Folio 239 — 805153551:0261
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000261.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber TIF.
Puxu sanouinis. Desperatos dysemericos aliquoe
servaui illa vua querema: merito eroo diena est
omnilaude. FTabet es alias uirtutes, de quibus me-
DE STOMACHO CVIVSDAM
PiCis, Caput L IF.
Iscis est ex anre anouillaru capitosus, C’ er
mani quem aet vocisuocant eyn quappe.
illum pscatores serutro coire cumranis aquati
cis illis Macoribus. Su uidemus saepe animalia di
versae speciei muice coire: Sic uulpes cum mario-
rallo, sic murena cuvivera, sic lubus cum cane, sic
Juscinia cu xanthiuro coit. Caeterum ore aliis coeût
cancri saepiae: item maiores crui, bonosae, es silve
Ares callinae, quae a uitibus, uitice, es agris noua-
Uibusnomen habent, de quib. paulo infra. Et nescio
quidille ipse piscis ranini prae se fertore; deinde
Dinnis inferioribus ad caput, colore tepore vitus.
Poctremo quod omnium maximum est stomacho.
Namstomachuseius quasi ex quinq: vel sex rani
nispedibus conscat es compactus est. HinC SaXO-
nes dicunt proverbio, Ls Erardcyn quapono nie
Poeu sie hestinn sick eon patten futh. Pedes enim
vocant con futh, es ranas Hocant patten. propte-
reaetiam ille piscis ab illis odio habetur. Hic sto-
machus eius raninis constans pedibus, ineen-
des habeat virentes. Mucteratus enim, ut fit in Sa-
xonia
dicis est coeutandumi.

## Folio 240 — 805153551:0262
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000262.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 10 lines, status machine
24C
Selapidib.  gemmis
xonua amacrons, trahit mirabili aunami secundas
herentes aut relictas in partu. Potu datus, es ma-
nimomenti est ad omnia uitia matricis. Ouista-
lia primus invenit? quis perserutatus est E
Simmensd Deibonitas, qui nihil
ociosum, nihil inane
saxit.
lis

## Folio 241 — 805153551:0263
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000263.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 7 lines, status machine
LIber TT T.
4I.
STOMACAVS PISCIS OVEM
nocant quaxpium. Frinc stomachus a Saxonibus
ille dicitur quappen futh, quappen hendicken;
quasi manus seu pes quappii piscis.
OI =O 8 A FO Z.

## Folio 242 — 805153551:0264
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000264.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Delapidib.  gemmis
DE IBCORE EVPTNO
Caput LIII.
rcuti epar hominis quinqs habet pinnulas, es
Dhis ceu divitis amplectitur venriculum: sic e
contra ecx observaul iccur lupinum, vulpinu, eri-
naceum. totpinnulis constare, quot sint anni istius
animalis. NNam pronumero annorum semper his
noua accedit pinnula: ex cum anno labente actrue,
ociduntur talia animalia. impersecta etiam appa-
ret pinnula, quod saepe miratus sum. lecore illo lu-
pino mueterato optime in clibano cu absinthio, ni
hil praesentius in phehisi cumuino, imo conuenit
omnih. uiriis epatis. Strangulatui muluae ide pulmo
facit. Corde lupino indurato nihil preciosius in epi
lepsta. vulpinus pulmo siccatus, tritus, datus aqua
prodestlieni, sistu fluxusalui, prodest asthmaticis.
es Phibisicis. Fandem um habet pulmo es iecur
crinacet.
DE GE MMA GALLISTEVE
stris, Caput LIITI.
Pisces, Saeviae, loliornes linouis, componentes
R inter se brachia, es in contrarium nanles
coeunt, ex pariunt ore. Hem locustae squilla, can-
cri, ore cocunt. Sic multae aues ore concipiunt es
cveunt; ut sunt corui, exosculatione facta. ut fit in
clumbis. licet hoc negat Aristoteles. nec coo ad-
modum adfermo, quia non uidi veurtes. ccunt
eni

## Folio 243 — 805153551:0265
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000265.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 31 lines, status machine
Liber TTT.
enim arui circa aequinoctium uernum (loquore-
e0 de veris coruis von den orosenraben, Eelches
manheist kolck. aben, à sonovocis) es per quadra
gesimam excludunt pullos es souent. Nam ipse a-
liquoties in saxonia circafestum paschatisillorum
pullosuidi et habui. Altera vero speciei corui, quae
dicitur a Saxombus corractien, aestate circa soisti-
ciu excludii pullos, de quibus loquitur hoc carmé:
Cornusmaturis frucibus onaresert.
Et potest fieri, ut coruiistiveri ore veant (divina
sic ordinante mente) in frisore. nam si vulcarimo
do auium coirent, frisus semen und incidens inma
triculem corrumperet. es profecto horum species
quae templaincolit, es a cermanis dicitur ein dole
oder sache, d sonovocis, ore coittempore verno.
Sed haec alio tempore disputabimus. Mirum est u-
nius generis species, diversis ita excludere pullos
temporibus. linquamus sanenieros coruOs, s ac-
cedamus ad rem ipsam. Permé omnes gallinae silue
stres cocunt ore, diversotamen, ut audies modo:
Taespecies gallinarum silvestriu, quae d corylis es
uitibus nomen habet, dicuntur enim einba selbun,
ein rebhun: item quae ab aoris requiecentibusno-
sen inuenere in Mirehia ein brachhun, brachuo-
vel coloris cyanei, optimi saporis, bonichrmi, coc
unt orccirca aequinoctium uernum, osculatione fa
ctaut solent columbae gallus enim istarum specieri
2
rostrum
13

## Folio 244 — 805153551:0266
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000266.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
2A4
Delapidib. _ gemmis
rostrum inserit in os fcemellae, es itaspermain-
fundit, more viperarum, in faemellam. hinc cre-
dibile est quod ferunt aucupei es venatores, sal-
los de filuestribus sallinis, quae a cornlis nomen
invenere (quas alids, nescio an bene bonosasuo-
cant) seruc cotectos ouamore fcemellae ponere, quae
excludant buffones, e ex illisnascibasilisas sil-
vestres, diehase selrirhm: Sicuti ex ouo gal eal
linacei domestici post novuem annos excluditur
basiliscus perrubetum domesticus. id quod testa-
tur experientia. Sunt enim isti serpentes dicha-
selviirtm, vere basilisci silvestres descriptione
Nicandri, qui basiliscum siluestrem describit.
RCque est genus per se, es rarisime reperitur.
In Marchia es in ditione abbatis Zinnensis, pro-
De urbem Luchenaldam contisirmihiuidereta-
lem serpentem intersectum a pastore. es prosecto
maena in siluis ibi est copia talium eollinarum,
der haselhiner. Serpens erat capicis acuminati,
Raui coloris, es ferme crocei, longitudine adtres
Palmas es ulira, immensae crasicudinis, cauda
turbinata in latus, multis notulis candidis aluo
insignitus, tereoretendente ad colorem cxancum,
oris immensi proportione corporis. PastOr qui
cum intersecerat acuminata securi, narrabat mihi
ilum vesci ranis, serpentibus, es omnium se-
nerum

## Folio 245 — 805153551:0267
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000267.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Liber PII.
nerum anunuculis, praeterbonosis, ut de quarum
prosaxia sit genitus. habitationem ejus esse ad
Paludes, praecipue ubi cornlisint. es huncmirum
in modu delectari lacte, propterea interficere eum
uaccas venenato ictu, es propterea eum quoque
eomagis peti a pastoribus, es interfici. Retu-
lit idem mihi pastor, eius vocem esse veluti an-
Peris desendentis pullos. es hanc uocem Nican-
der vocat Vygen. Porro alteraspecies siluestrium
gallinarum, quae nomen invenit ab arboribus, ex
Patria, ubi potisimum versatur, ein birckhan;
dicitur es aurhan: forsitan ab aura, quam facilli-
mesentit propter rarisimum corpus: auturhan,
a senio loncißimo: aut cauda, aut magnitudine,
quia reliquis sallismaior. Eliam coit oremen-
se Maio, at multo aliter, quambonosae. CTalluS hu
ius speciei serma exore, tempore coitus in ue-
re excreat es euomit, es voce maena adviocat
gallinas ipsas, (sicut domesticus pallus aduocat
Palinas, invento aliquo erano) quae cum adue-
nerint, serma clectum, Cs excreatum à calloin
terram, ore legunt, s reclutiunt, es tali mo-
do concipiunt. Ouas deinde ludens salluso-
mnes ordine comprimit, es quasi ratum facit se-
men comestum. Atnon coit, quod uidi: sicuti
semina quorundam piscium tancum asstatumascu-
li, teste Plinio, rata reddumur (ut ita dicam. V
Eas
abula

## Folio 246 — 805153551:0268
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000268.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
246
Delapidib. e cemmis
Nam super quas gallinas non ascendit, ipsae oua
hyoneumia pariunt, ut domesticae eallinae. Ouic-
quiduero, fugatis caminis, casu aliquo remanet in
terra de sermate salli excreato, hoc operante sole
nonnunquam. forsitan rore aut pluuia superveni-
entc, es putrefacta materia, mutatur in uermes es
serpentes quae dicuntur a Ciermanis orhanschlan-
sen, vnabirckschlangen. harum copia est in silua
quae a Tangera Ruvio nomen habet in veteri Mar-
chia. Ouicquide contra remanet interra spermate
de excreato istius galli, pluuia non superveniente.
aut rore coincidente, mutatures coaculatur qua
Si in vesicam translucidam es candidisimam, es
vcluti lapidescit, es fit gemma, quae a pastoribus
es venatoribus collieitur, es reperitur inlocisubi
talimodo cocunt callitales, auff dem palts platze.
tempore verno. wan ytr palts seit ist. Haec illa i-
psa cemma facta es coaculata ex spermate galli
excreato, mirum in modum facit ad conceptum
datum mulierculis sterilibus. incitat ad Venerem.
es auset appetitum prolis. Cemmae tales magnitu
dine, es forma, es candore marsaritarum
apparent. nonnunquam ernaha-
renae una coaculata in his
reperiuntur, aHt
Puliteres.

## Folio 247 — 805153551:0269
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000269.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Liber ITI.
DE LAPIDE MEMPMETIOE
Caput LV.
phites lapis reperitur in Recyptoiu-
a Memphin. habetenimnomen a loco.
calculorum. udine pinguis versicolor, ut eum
describit Dascorides es Plinius libro tricesimo-
sexto, capite sptimo. Verum qualis sit iam isno-
DE SELIMITIDE,
Caput LVI.
E lapide Arabia cum aceremus, indicaui-
mus es hunc seliniten lapidem, pro lapide
secularihahitum: sed lapidem arabicum, diximus
propriè esse lapidem specularem, Potißunum illam
Seciem, quae ebur repraesentat iuxta Pliniu, es quae
ebur maculosum iuxta Dioscoridem. Fst auiem haec
prorsus mea sententia. Si selinites est lapis specula-
ris, proprie est illa cius species, quae candidissima.
undesianc fenestrae, lienis leuigati loco plumbi.
Nam indicanimus supri, species esse specularis la-
pidisvarias. Sic dia candidus lapis specularis est
Selinites: Cs quiebur repraesentat, est Arabicus. Dio
scorides seliniten aphroselinon dici ait, quia noctu
inveniatur luna imaginem reddere. id facit specu-
laris labis candidus. nam aperte in eo luna conspi-
citur splendens, veluti in speculo. Se d an cum luna
altseatur es decrescat, nescio. humorhic lapis con
3
cretuo
ratur.

## Folio 248 — 805153551:0270
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000270.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
248
Delapidib. d gemmis
cretus esse uidetur. Consule Plineum libro tricest-
moseptimo, capite decimo. qui nonnihil variat d
Dioscoride, es more solito recitat fabulas. COn-
fule es Solinum in Polybistore, capite quadra-
resimo. Albercus seliniten cum chelonite miscere
iidetur.
DE CATOCMITE.
Caput LVII.
Elutimagnes ferrum, saeda lienum, saea-
tes es sucinum palcas attrahunt es re-
tinent: sic catochites carnem ex manus retinet, l-
nato summi seu glutino lentißimo. Reperitur in a-
ero Corsicano, teste solino in Polyhistore, capite
nono, e Plinio libro tricesimo septimo, capite
decimo.
DE GEMMA OAXCHE,
Caput LVIII.
Vera de alabastrite onyche eximus, hic de
Doemma nobis agendum ejusdem nominis. Fst
enim onxx semma secundu Plinium lib. tricesimo
septimo, capite sexto, candorem reprae sentans un-
Suis: verum multarum spccierum. nonnunquam
enim chrysolithi es sardae et iaspidis colore refert.
Indica onx nonnunquam ienea, mera, corned
cingentibus candidis venis, oculimodo interuenien
tibus, quarundam oculis obliquis venis. Sunt es in
Arabia onyches candidis Zonis, niorae, quae quomo
do dsse-

## Folio 249 — 805153551:0271
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000271.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
L IDCE ETT.
ao differant adindicis, consule Plinium loco citato.
Trimc anus susdonnx, quasi sarda, quae nomen
cum onyche communicavit, es volunt lardio prae-
sente licari onxchem. Insuper dicunt ony chemex
lachryma arboris lapidescere, es fieri: quiaigne
concrematus, miltit odorem, es variis appareat
impresionibus es formis. Albertus quoq: onychis
Species facitnieras, rubicundas, es albas: quae tame
omnes cum fricentur; soluantur in substantiam re-
praeseneantem uneuishumani similitudinem. Fe-
runt, oniches tristitiam ex timores excitare. mo-
ueme enim melancholias, excitant es lites, es (o-
mnia curbulenta adaurent saliuam pueris. Sarde
vero illi coniucta, id est, sardonsx lenit istamuim,
es reddishomies castos, es pudicos. Deiaspo-
nyche suo loco infra de iaspide agemus.
D F S A R D A,
Caput LIZ.
satadsemma, quae ex sardius lapis dici
tur, es nunc darneolusuocatur, teste Plinio
libro 37. cap. 7. Olim frebant ua sa potorin. (s illa
remmanomen cum sardonschecommunicauit, es
nomen habet a sardibus, ubi primum reperia. lau–
datißima tamen in saxi corde in Babylonia. repc-
ritus es aliis locis, ut in Fpiro es asso. in india
trium generum, rubrum: secundum, demiuim a
4
PM

## Folio 250 — 805153551:0272
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000272.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 31 lines, status machine
25C
Delapidib. e gemmis
pinguedine. 3. argenteis bracteis sublinitum. Indi-
caepraelucent. crasiores sunt Arabicae. Reperum-
tur es in Recypto, quae bracteis aureis sublinun-
tur. Inhismares excitatius fueent. feeminae sunt
binouiores, es crasiusnitent. Damnantur ex illis
mellea es testaceae. Albertus sardam acuere inve-
nium praedicat, et reddere homines laetos, quia pur
sat sanguinem, es spiritusbonos procreat. DeSar
donychealias uide solinum in Polyhistore capite
tricesimo sexto, Plinium libro tricesimo septimo, ca
Pite sexto.
e
DE CARBVHEPLC
CapUt LZE.
 Arbunculi commae preciosisimae ab ienis
ssimilitudine nomen habent, cum ipsi ienem
non sentiant, proptered dicuntur aprrustae, apyro
ti, vel acausti. Et carbunculus proculdubio est pu-
rovus. unde Ouid. finort 2. Met. domum es auiam
Solis factam. Iorum carbunculoru species seu ce-
nera sunt varia. Primum sunt carbunculi indici ex
Garamatici, quos Carchedonios vocat. Indici sunt
fordidi, sulporis retorridi. ex bis qui languidius li-
uidiusque lucent, vocar livicotas, et sunt Carchedo-
niis veris multo maiores. Secundo sunt carbunculi
Rethiopici pinoues, lucem non emittentes, slagrant
convolutoiene. Tertio sunt Alabandici scabrireli
quisnieriores. Cuirtonascuntur es in Thracius
n Or-

## Folio 251 — 805153551:0273
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000273.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
Liber III
Chio nises lnaosum Traezenijuarii in
terveniemibus macuis albis. Sexto sunt corithij.
ex pallido cadidi. Caeterum in omni genere mascu
liappellantur acriores, es stammae liquidioris, ni-
prioris, lucidioris, ac in sole flagramis. At faeminae
refuleentes lanouidius. Optimi carbunculi sunt
amethystizonces, id est, quorum extremus ienicu-
lus in amethrsti exit violam. Proximibis sunt syr
itae pinnato fuleore radiantes. Callistratus (Dli
meo citante) fuleorem carbunculi debere esse can-
didum, posuit extremo visu nubilantem: ( si ita
extollatur, exar descentem. propterea carbunculu
candidum vocari. Postremo Plin. lib. 37. Capite 8.
carbunculi speciem facit anthracitim, fosilem in
Thesprotia carbonisus similem. Docuimus autem
Supra libro 2. de Cinnabari, Graecos multasres an-
thracas vocare: scilicetvenam minii, haematitem
remmam, es ipsum carbunculum: cuius proculdu
biospecies estrubinus, que alias dicere possumus
lychniten, esc. TTuius anthracitidis idem Plinius
Seciem esse dicit praecinctam candidis venis, ex
horum lapidum colorem esse ut superiorum. jacta
tos inignem quasi intermortuos extinsui, contra
persusos aqua exar descere. es his agnatam dem
mam indiacam sandastron, scu garamantiten, quae
ex in arabia nascatur: cuus in trastucido intus ful
in Cendn uu sas Theophrasto, es in

## Folio 252 — 805153551:0274
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000274.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
rent aurea sulla. Losteom Reneris lychru
ten esse docet, quae in Caria es Orchosianasca-
cur, ex probatisima in india. ex esse remissiorem
carbunculum. cuius spccies una radiet purpura,
altera coco. es excalefactas dientorum attritu, aut
fole paleas attrahere. Ichnitisspeciem dico rubi-
num nostrum. Et Albertus ipse testatur, carbunci
lum anthracem dici a Ciraecis. es illum lucere in te
nebristanquam carbonem, superfusa aqua limpi-
da clara, in vase vitreo mundo, polito. cius qe spe-
ciesvarias esse secundum patriam, es ipsum splen
dorem, ipsamq: substantiam. Porro habere cum vir
tutem omnium aliorum lapidum: praecipue contra
venenum er toxica. Nos etiam supra docuimus
de Ruoribus, in nostris fodinis cemmas inveniris
quae tameniene soluuntur in aquas, referentes pro
Demodum carbunculos. Notandum etiam es il
lii: Albertum describere remmam, quam uocat pe
lagam. forsitan d eenere purpurarum. cuius Pli-
niuslibro nono memionem facit. Tranc dicit esse
rubei coloris transparentis, es esse foeminam car-
bunculi, seu eius palacium, quia in matrice eius
mmae crebro reperiri carbunculum. Et repe-
riri etiam lapides qui pro parte sint pelazii. Pro
parte carbunculi. Quae restant de carbunculo.
consule Plin. (s alios. Vide es de anthracitide es
bichrice solinum in Polyhist. cap. 40. r 55.
Delapidib. _ gemmis

## Folio 253 — 805153551:0275
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000275.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
Liber EII.
DE GR A H A XO.
Cap. L = I.
Ranatus, con granallim. Forsitan a Bomo
oranato nomen invenit. Species est procul
dubio carbunculi. Estq; cemma rubea perlucida
Similisbalaustiis, coloris rosacei, obscurior car-
bunculo. Altera eius species, intra ruborem uio
lae sparsum colore habet. propterea granatus vio-
larum vel violaceus dicitur. Similis provemodum
amethystizonti carbunculo. Fius palria est RC-
thiopia. e arenamaris. Cranatus laetificat cor
es pellit tristitiam. Ttuius vero faeminam dicunt
eße paeaniten semmam, quae granalus de Miche-
don alias dicitur. es volunt illam certo tempore
concipere es parere lapidem sibi similem, es mire
praegnantibus conducere. Plinius libro tricesimo-
Septimo, capite decimo, es Solinus capite decimo-
quinto, non paaniten, sed paeantidem vocat. Est 
Paeantides semma illa quae a nostris dicitur gemma
huides, con gemmahu. Plinius eam es cemmoni-
dam diciait. es testatur fieri praegnantem, es pa-
rere, mederiq; concipientibus es parturientibus
reperiri in macedonia iuxtamonumentum
Tiresiae: (s ex aqua glaciata orta-
rum gemmarit esse speciem,
uia etiam sit can
dida.

## Folio 254 — 805153551:0276
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000276.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Delapidib. Xgemmis
OI AMETUTSIe,
Cap. LZ II.
MEdusO, amethystus, eyn amethyst, cloris
L uiolacei cemma est. Plinius lib. 37. Cap. 9.
accedere ad colorem uini amethystum dicit. verum
priusquam eum desustet, in violam desinere fuleo
rem in illa purpurae non ex toto igneum, sed in uni
elorem deficientem. Patria amethysti, teste eodes
indiu est: es que inde veniunt, optimi sunt, et ab-
Solutum purpurae colorem habet. ad hanc diriount
officinae tincentium vota. Porro altera eius species
est quae descendit adhyacinthos, quem colore indi
facron vocant, e semmam illam dicunt sacodion.
Tertia es est spccies, quae est dilutior, es dicitur
sapinos. es paranites. Ouarta species colorevini
habet. Ouinta aduiciniam crystalli descendit, albi
cante purpurae deiectu, es tales aliqui paederotas,
alii anterotas vocant. Multi etiam vocant cemma
Veneris. Fst es amethysti patria arabia Petrea,
Armenia, Aceypcus, Calatia, Parsus e Cyprus.
Verumhae sordidisinae acq; uilisimae. Macorum
uarutas amethystos resistere dicitebrietati, es ma
lis eertationibus: resistere item veneficiis, adesse
reces adituris, auertere grandinem. Caeterum de
amethrstiz onte in praecedentibus earmus. At quis
color sit amethystus, consule cundem Plinium lib.
22. CaB. 5. C3 lib. 9. Cap. 36. 05 41. Amethostui-
liores
s

## Folio 255 — 805153551:0277
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000277.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
LDer ITI.
s
liores reperuntur multis locis in Bohemia. sunt l
in fodinis sureshis similes.
DE HX ACIAXAO
Cap. LZIII.
cinthus cnhyacinth. Cremma est disse-
ab amethysto, quod sulvor violaceus
emcnns uthsto; dilutus est hracimho, gra-
tus premo aspectu, euanescit ance quam satiat una
cescens celereus nominis sui fore, ut inquit Piius
lib. 37. Cap. 9. C Solinus cap. 23. Mittit auiemhyae
cinthos es chrysolithos Rethiopia, india, Arabia
Arabes tres eius faciunt species: Scilicet colerisru
beis citrini, es antimonij. AIbertus eius duo venerae
faci: Scilicet aquaticu, quod instauo albescat, Hed
in rubeo aquescat. Dem de Saphirinum, quod pes-
lucidum es stauum valde. Tinc accimus hracin
thumsaphirinum, cuius patria in dethiovia. Vis
esthyacinihi provocare somnum, valere conrato
Xica, exhilarare hominem, confortare cor. Reli-
qua quae plus quam maerca mihiuidentur, omitto.
Dehyacinthizonte paulo post dicemus, in capite
Perylli. Caterum hyacinthuveteres astroloor di-
carunt Inui.
DE CARZSOLITHC
Cap. L=CTTII.
ocua demntam lita cumB) actis
mistit Rethiopia, et c. aureo coloretransti
cemen

## Folio 256 — 805153551:0278
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000278.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
256.
Delapidib. de gemmis
centem. unde es nomen habet, teste PIm. lib. 33. Ca
Pite 9. C5 12. Solinus in Polyhistore eandem cap.
35. chrysolampinuocare videlur, quam Pln. cod.
lib. cap. 10. in Acthiopia nasci dicit. Pallidi oloris
dic, es noctu ienei. Sic Albertus chrysoliihum au
rei coloris semmamhoris matutinis dicit pulcher-
rimam apparere: in aliis horis no adeo formosam,
e sibi disimilem. corrumpiq; eam, es fueari ab
igne, quia ab illo instammetur. Facit autem iuem
cius species esse marchasitam auream quam uo-
cat. e alium lapidem coloris caerulei, es rubei.
Vis chrysolithi est, bonos excitare spiritus, melan-
choliae aduersari lemuribus nocturnis, curare sca-
biem es ulcera, mitieare calorem febris. Ouidius
2. Metamor. ex chrysolitho finot curru solis pul
cherrime factum, cum inquit.
Rureus axis erat, temo aureus, aurea summae
Curuaturarotae, radiorum arventeus ordo,
Periusa chrysolichi, positae q; ex ordine cemma,
Clara repercusso reddeban lumina Phoebo.
DE SM A RI A GD O.
Caput LXV.
Elter remmas habet tertias smaraedus miilus
de causis. es quia nullius coloris aspectus est ilb
cundior. Namirrisua Cromiiia, es herbas anii-
Cas frondes q amnes q virore superat. Deinde quid
soli

## Folio 257 — 805153551:0279
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000279.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber PTL
solus cemmaru contuitu oculos implet, nec satiat:
imorecreat obscuratos aliarum rerui aspectu. C ob
liertq: nisum. Caeterum ejus Plinius lib. 37. Cap. 5.
es Solin. cap. 20. duodecim facit species. Scilicet
est smaragdus, qui es alias à Plinio dicitur in eo-
demlib. Cap. 20. limoniates.
I. Sexthicus, isqse nobilisimus, et nulli estmaior aI
Steritas, nec minus vitii. is etiam nequit vulnerario
tanta illi est durities. licet nec relequi poliuntur.
Trunccryphes custodire ferunt.
II. Bactrianus, qui leortur in commissuris saxo-
rum etesiis stancibus. tunc enim tellure internitent.
etesiis flantibus monentur harenae, es solum de-
tegrtur.
ITI. Regyptiacus, qui cruitur circa oppidum The
baidis, in collibus es cautibus.
TITI. Cypriacusvarius e elauCuS.
V. alticus, minus pinouis, eloonquo speciosior.
isq reperitur es in aroentariis fodinis.
VI. Rethiopicus. cuius species sunt hermiones ex-
tumescentes, es persici iucunditenoris.
V TI. Medicus plurimae viriditatis, interdum es c
Caphiro.
VTII. Carchedonius, qui es Chalcedonius, es
maraslites dicitur.
IX. TanOS e Persis veniBNS.
Z. SiciliCHs.
3L I. LaaM

## Folio 258 — 805153551:0280
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000280.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
256
Decurtu. a semmis
EIl. Chauoscarasaut C Crpro aereis venis.
Suntes pseudosmarasdi.
Reperiuntur es pro parte dimidia smarasdi
es altera parte adhuc iaspide existente, nonaum
humore in totum trassiourato. Finsuntur es sma
raedi ex erystallo. lavam ur austero mero, delectan
curviridi olco. Postrema eius genera reperiutur in
fodinis aerariis, etiam apud nos. Blbertus es in Sc0
tia e Dritannia re periritestatur. e nasciimve-
nis aeris, nonnunquam in scopulis sub aqua maris.
Caeterum smaraedi alii sunt obscuri, quos cecos di
cunt. alii sunt densi, nec transtucidi. alii scatent
nubeculis. in aliis sunt capillamenta, ; ales. plum-
baco, es alia vitia. Optima in his fioura est plani
cies, ubi una pars non coumbrat alteram. es opti-
mus, quinec umbranec lumine variatur. Ad ostiu
Fansrae in teplo arcis smaragdi cospiciutur ineen
tes et preciosi. Vis smaraedi est, aduersari veneno,
et venenatis. Ferunt si oculus venenati alicuius ani
malisrecto aspexerit illu, obcaecari. Praeseruat por
roxemmailla ab epilepsia. sanat lepram; confor-
tat uisum memoriam, retinet coitum, es rumpiter
tur in coitu diorto gestatus. Nota es quod d vete-
rib. astroloeis dedicatus est smaraedus Mercurio.
Postremo notandum est ex hoc, quod prasinum la
eidem, sen erminam, quae inter du ribeis, interdum
albis
==I. Laconicus, similis medico.

## Folio 259 — 805153551:0281
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000281.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Liber TTT.
albis sultis recerlatur, matrem seu palacium esse
smaras divolu calus species sit chrysoprassus, eut
tis aucis existe. Sed chrysoprassum berulli inter
Pecies cnumerant Plimus es Solinus. Caeterum
de prasio consule cundem Plinium libro codem,
capite octavo. Pro smarazdo ium adfertur lapis ar
menius. de quo supra libro 2. mentionem fecimus.
D F BF R X L L O,
Caput LZVI.
andem aut similem naturam cum smarae
disberyllihabent, in india orisinem haben-
tes, e raro alibireperti. Poliuntur omnes sexan-
eula fieura, ne color sordescat, sed repercussu an-
sulorum excitetur. Sunt autem berrllivariaespe-
cies, scilicet:
2. Probatißimi sunt, qui imitantur viriditatem
purimaris, interuirente slauci es carulci tem
peramento.
2. Proximihis chrysoberylli, paulo pallidiores,
in aureum colorem exeunte fulsore. lansuidius
micant, es aurea nube circumfunduntur.
3. Chrysoprasus, hispraecedenibus pallidior.
trahit mixtum lucem ex auro es porraceo. hunc
propier sultas aureas in coaculato quasi sueo por
ri specie prasiifecere, ut in praecedemibus dictum.
4. Dyacinthizontes, qui referunt propehya-
cinthos, es ipsosprobant.
25C
116.

## Folio 260 — 805153551:0282
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000282.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
26c
Delapidib. X gemmis
5. Heroides.
5. Cerini.
7.
Oleagini, coloris olei.
5. Cristallis similes. hihabent sordes, pterysid,
Tales, capillamentL.
Derilli es circa Pontum reperiutur. e indi.
qui praecipue delectantur beryllis, eos adulterat, im
buendo crystallos. Caeterum berullus facere dicitur
ad anorem, curare oculos es epar, es ructus, ex-
tenuare spiritus: soli expositus, incendere ignem.
Consule de berillo Plinium lib. 37. cap. 5. Solinum
in Polyhistore, cap. 55. Albertu insuo Lapidario.
DE HELIOTROPIO.
Caput LZVII.
Luotropium cema, nascitur in Rethiopiu
AChricas spro, Porracei coloris, maras-
do similis, san suincis tamen distincta est gultis. HIC
liotropium vero dicunt, quia deiecta in vas aqua
fuleorem solis accedentem, percussu sanguineo mu-
tat, maxime Rethiopica. eadem extra aquam spc-
culi modo solem accipit, deprehendit; defectus, sub
euntem lunam ostendens. Maeorum impudentia
heliotropiunalere dicit, unctum suav herbae eius-
demnominis, ne cerens illam conspiciatur. YIanc et
reddere diuites, es homines bonae famae, valere con
travenena es Auxus sanguinis. uide Plin. lib. 37.
cap. 20. es Albertum in suo Lapidario.

## Folio 261 — 805153551:0283
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000283.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
at
Liber TII
D E OP A L O,
Caput LXVITI.
limater proprie est india. Fstg; cemma
preciosa. utxote in qua carbunculi tenvior
rea  et amethystifuisens purpura smu.
rativiren lare. Habet es hec quoq; certas spe
ciesalii odaoru aequant colores piementoru, alii
Sulphuris aaecem sammam, alii ionis olei accenst.
Maenitudo ejus nucis auellana. Sunt es opali
certavitia, si color eius exeat in crystalli vel gran-
dinem, aut inheliotropii herbefiorem, si fal aut sca
bricia, aut alia oculis occursantia illi insint. Illam
ibsam semmum propter gratiam eximiam Voca
runt paederotam, et privacum eius genus sancenon
Indi dicunt. Fradutur es opalinasci in Acgypto.
arabia, et in Ponto, Sedh: mlisimi: Ealatia, Tha
Po. Cypro, sed himolliusnitent es sunt scabri. uide
Elinum lib. 37. Cap. 6.
DE MOLOCHEEE
Caput L XI Z.
Olochites cemma est non translucets,
Lspissius virens quam smarasdus, à colore
maluae nomine accepto. contra omniu infantiu pe-
ricula sineulari dynamivalet. mietit eam arabia.
inteplo ad ostiu Tancrae, in arce, molochites cospi
cintus medioerismagnitudinis. Vide de molochite
Plinium

## Folio 262 — 805153551:0284
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000284.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
262
Delapidib. e gemmis
Plinium lib. 37. cap. 5. Solin. in Polyhist. Cap. 36.
Albertum es Fuacem in Lapidariis.
DE XO P A Z 1O.
Caput LZX.
Opazion semma inuenta primum est in in
sula Chiti arabiae, cum praedones presci diu-
tius famc es tempestate, berbas radicesque effode-
rent. Aut topazion dicitur, ab insula rubrimaris
nebulosa, quam cum saepiusnauisames quarerent,
dixere cam propterea topazion. (Topaz in enim
lineua Treglodytarum sienificat quaerere) ex hac
enim insula, teste Plinio libro tricesimo septimo,
capite octauo, cemmahaec primum allata est Bere
nicae reginae Recypti. Sunt tamen qui topazion
es in Thebaide nasci dicant. Sicut in Fruncaria
Secies cius pallens reperitur. Innoseris fodinis in-
veniuntur es Ruores, coloris lutei, haud disimiles
topazijs. Plinius topazii duo facit oenera, scilicet
prasoines chrysepteron, similem chrxsoprasio.
cucus tota similitudo ad surum porri dirigatur.
Albertas es Fuax item e alii. unam cius speciem
similem dicunt auro: alteram croceo aelore supe-
rareaurum. Di cun uim illisinesse contra libidi-
nes, reddere costromines castos es ammatos.
DE IASPIDE, Caput LZL ZLI.
Aspis a Germanis ein iasp, lapis seu cemma est
multarum sccierum. Nam Diosaerides eius
septem

## Folio 263 — 805153551:0285
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000285.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Liber lIT
septem enumerat species, scilicet: est iaspis viriaus
smaras lo similis. Secundo iaspis est similis crestal-
lo, colore pituitam imitans. Terrio est iaspis non
dißsimilis aeri. unde dicitur aerizusa. Quarto est
iaspis quasi fumo infecta, quae dicitur capnias.
Ouimso iaspis est lineis albis ex resplendentbus
praecincta appellata aβgrios. Sexto, est caspissimi-
listerebinthinae, quae dicitur terebinthizusa. Se-
Ptin:o, est iaspis aemula cemmae calluidis. de qua
supra capite quadrasesimooctauo. Sunt omnes
amuleca, es accelerant partum appensae femoribus,
secundum Dioscridem. Plinius libro tricesimo-
septimo, capite octavo, e nono, plurimas secies,
propter alores, potriam, es bonitatem iasprdise-
numerat, quarum nonnullas hoc loco addemus.
Primum, secundum Pliniu, est iaspisviridistrans-
lucens, similissmaraz do indicae, quam genies plu-
rimeserunt. Fanc totus Oriens pro amuleto ha-
bet, es épetra cum per transuersum linca albaprae
cinsitur, dicitur erammatias, es polygrammos a
pluribus. Sccundo caspis est Plinio glauca pineuis
in Cypro. Tertio estiaspis aeri similis in Persia,
proptereatalis dicitur aerizusa: es d Graecisbo-
ria quiaccelo autumnalimatutino similis. C uar-
toraspis est carulea, circa amnem Thermodoon-
tem. Cuimto est iaspis purpurca in PhryorL. SexIo
est expurpureo, carulea non refulsens, n Cappa-
docta.

## Folio 264 — 805153551:0286
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000286.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
264
Delapidibus e gemmis
docia. Septimo est iaspis similis indicae in Thra-
cia. Octauo est iasisturbida in Chaicide. Nono
estuiolacea in sardis. Decumo est similis crustallo,
autphlesmati. Optima auten iaspis sccundum
eundem Plinium, est quae purpurea, aut rosae si-
miiis, vel sinaroedo. Neminit autem Plinius L. C.
es onychipunciae cemme, quamvocant iaspho-
nchem: quae quasi nubem complexa, imitando
nivem, Stellata rucilis punctis, similis sali Megari-
cest: es veluci fumo infecta, capnias dicitur.
Tranc vero onschipunctam Diosarides simpli-
citer enumerat inter iaspides. (s Plinius L. C.
es a Theophrasto, es a Dioscride discrepare
nonnihil uidetur. Sed haecrelinquamus melonge
doctioribus excutienda.
laspidis proculdubio es est species cemma illa
tanti precii iam apud nos, quae dicitur turchus,
vel, ut volunt; turchons, cynturckes. coloris ad
caeruleum tendentis: nonnunquam staui, nitidi,
candiui, ac si lac penetraret in colorem Rauum.
cius uim volunt esse, quod confortet uisum es
praeseruet duariis casibus. Nlos quo que in Cer-
mania iaspidis speciem pulcherrimam habemus,
Sadicei cnloris, castancen brautm, immensi este-
ctus. es reperitur circa lenam in Thuringis, Al-
denburgi in Mrisnia es aliis locis. Scio cgourbem
Misuiae, ubitali caspide preciosouunturprosilice
ad iBnCM

## Folio 265 — 805153551:0287
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000287.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 30 lines, status machine
Liber TI I.
adienem excutiendum. Osancta simplicitas Cer
manorum. Lranc enim iaspidem contra sancuinem
ex Ruxum menstruorum praesentis. mevalere ex-
pertus sum. Idem ivuat es partum, ex tegit con-
ceptum. Caetera quae Ribertuses aliiscribunt
de iaspide, quomodo faciat ad gratiam es amo-
rem, masica esse credo, quae tuipse legere poteris.
e
DF SA P AIR O,
Caput LZZ II.
YAphirus lavis a Cermanis dicitur ein saptryr
Duicina species iospidis, de quaconsule Diosco
ridem L. C. e elinium libro tricesimo sexrimo,
capitenono. Fstq lapis aureis punctiscollucens,
cuius aliae species sunt caeruleae, aliae mixta purpu-
ra. Optimae apud Medos, nusquam perlucidae: aliae
inutiles scalpturae, intervenientibus crystallinis cen
tris. alia coloris cranci, quae mares saphiri aesti-
mantur esse. Albertus saphirum dici aites la-
pidem Priten, quia in littoribus, ubi sirtes, inve-
niatur. Orientalem tamen es indiacam esse opti-
mam predicat, ex huius speciem aliam esse coloris
perspicui, coeli serenati, in qua vincat qua si flauus
color. aliam vero habere nubes obscuras, ad rube
dinem declinates. Bliam nubeculas habere ccontra
albus. Caeterum saphiri uirtute volunt esse reddere
hominem castum, pium, scabilem. utemur hodie
R
ex saphire

## Folio 266 — 805153551:0288
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000288.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
266.
Delapidib. _ remmis
e saphiro in corde confortando, et in corpore in-
teriorirefrieerando. Vnde velus hoc carmen lo-
quitur: Corporis ardorem refrigerat interiorem
Saphirus, es C)priae lansuida vota facit. Vete-
res astroloer saphirum dicarunt Veneri.
DE L APIDE CORAEOLO,
Caput P Z ZTII.
NOrnelius, vel corneolus potius, cemma seu
lapis, cuius patria Italia litoralis, e nunc
Germania. Reperitur enim, teste AIberto, ad RC-
num. nota est remma a Germanis propter sivilla
annulorum, quae crebro funt ex illa. diciturq: CVn
corneol. mihi provemodum specues iaspidis esse ui-
detur. Sed oornelius lapis alcus est insionis rubedi-
ne, alius remisior, coloris carnis. unde a nonnullis
dici eum volunt corneolum. alcus insienitus candi-
dis pinnulis, alius candidis lincis. alius omnino ob-
scurus in rubedine, alius multuni et sicuti minium.
Caecerum corneoliuis est, strinoere sanguinem, si-
sceremenses haemorrhoidas. Fertur es mitigarei-
ras, absteret in demisricio dentes.
DE AA AEIDTNO LAPIDE,
Caput LZZLITII
Apis seu oemma amandina coloris est varii.
extinsuit haec omni suenena, es reprimit.
quare non est semms cmemnenda. de qua consu-
le Albertum.

## Folio 267 — 805153551:0289
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000289.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 28 lines, status machine
Liber TTI.
DE LAPTDE DIOMZSIO
CapUt LZ ZV.
lony sius lapis, seudiony sias cemma, a BaC
chonomehabes, est gemaniera, seufusca
dura mixcaseu sparsa rubentib. maculis, sultulis.
seu notis, qua trita ex aqua saporem uini es odo-
rem facu. unde resistere fertur ebrietati, quia resol
uit es expellit vapores a quibus fit ebrietas. GCM
mapreciosa. de qua consule ex Plin. lib. 37. Cap. 10.
Solmum in Polyhist. cap. 40. Albertum in suo lu-
pidurio,  alios.
DE AEDEAE GEMMA,
Caput L Z Z VI.
E lapide medo, qui adfertur a recione Me-
dorum, niero, suci cumteritur crocei, su-
pra cormus de haematite. hocautem loco acendum
nohis est de lapide Medeae, seu cemma Medea. E SF
aut cemma media seu medea sic dicta, quiareperta
primum est à Medea venefica. est q; nigra, habesue
nus aurei cloris, reddens sucum croceu, et sapore
uini immesi effectus contra ebrictate, es ad amore
concilisn. u, ut ferunt magi. Haec proculdubiospc
cies est lapidis Medi ethamatitisnieri, qui reddit
succucrOceu. Reperitur et apudnos in Cheruscis.
ubr ipse etiam haematites niver: lcet venae eius nOn
adco sintcoloris aurei, sed pallent. Caeterum con-
sule de Medea gemmactia Plin. lIb. 37. Cap. 10.

## Folio 268 — 805153551:0290
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000290.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
268
Delapidib. d gemmis
DE SILICE, CaP. LZZVII.
ilex lapis, a Cermanis eyn hyßling, oder ky-
selstenn. uuloo notus est, qaco utimur iniene
excitando. unde es nomen habet. es silex dicitur,
quasi ex eo saliatienis. hinc es cyn feurste in com
muninomine etiâ d Germanis dicitur: quamuis hoc
nomen conuenit et poriti, ut supra docuimus. es cu
Elinio prrites genus est, es no species, imo omnis
lapis unde excitatur ienis, silex cidem erit porites
ab effectib. ESt autem silex primum duplicis spe-
ciei scilicet:
J. Calculus seu scrupulus, qui vere sil ex à Cerma-
nisernkysel oderhyselsten dicitur. Reperitur ad
Rumina, es interarenas, ad torrentes interdû colo
ris candidi: cuius usus etia est ad alia quam ad isne
excitandum. Interdu colorisstaui, impuri, nonnum
quam crocei. Interdum colorisnieri, nonun quam
lincis candidis pulcherrime insignitus.
II. Saxum, quod cornutu dicunt, a Germanis eyn
hornsteyn. quiahabet alorè cornu, vel refert quod
dam cornei durisimum. cuius partes interdû sunt
continuatae, ut una ab altera ulsus discernere ne-
queat. Interdum partes eius sunt conspicuae aliqua
intersectione. es dicitur a Germanis vuloo cyn
feirstern. quia illo potissimuignis excutitur. Re-
Peritur in fcdinis, item ad Rumina: ut ad Albim, in
oeris in Saxonia, in cuniculis calculorum.

## Folio 269 — 805153551:0291
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000291.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 32 lines, status machine
Liber YII.
Fst uer ouariarum specieru: Scilicet 2. coloris cat
didi. 2. colorisnieri. 3. caerulei. 4. ruffl. 5. pur-
purei. 6. referens colorem cornu. 7. Alaui. S. cro
cei. 0. lividi. 10. foris candidi, intusnieri. Varia-
rum proportionum: lonor, lati magni, parui ra-
mosi in modum coralliorum. Reperiuntur es in
modum cornu. F00 ad Albim, loco suprd descripto.
silicem talem inueni, tanquam serpemtis caput fuis
set insieutum ore, dentibus, oculis, coronula. Item
es qui reserebat turribus arcem munitam: item a-
lium, qui inteerum montem. Fxercet et natura in
tam durissimo lapide suas impresiones. Silicem e-
nim eodem in loco inveni, in quo vestiora lupivel
Uconis circa dimidiam rosam in superficie lapidis
exaltatam, apparuere, qua si data opera ab artifice
docto insculpta essent. interdum aliarum rerum
membra, es vultus. Inerdum stellae, literae in
illis apharent: adeo natura non est ociosa. De
actite praegnante, cum silice a me reperto, supra di
ctum est.
D F
C
Cap. LZ ZVIII.
2
Ecr: cos, hinc acontum herba quae cauti-
busnascitur, nomen habet. Est autem cos
lapis, quo cultri acuuntur, aliuq; instrumenta. Crer
maniuocam veustern, oder schlyff. Fuius apud
nosuariae sunt species: colorisnieri, candidi, paui,
niverrimi.
265

## Folio 270 — 805153551:0292
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000292.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 29 lines, status machine
Delapidib. X geminis
niserrimi. Dioscrides li 5. cap. 93. cotem Naxiam
praedicat, ex recitat uires materiae, quae deteritur
exacuendo ferro, deß schlyff5. Sic species cotis est,
quam alias uocant lapidem herucleum, s lydiu,
Probierstenn: qui notus aurifabris, es dicitur coti-
cula. cuius Plincus mentionem facit lib. 33. Cap. 8.
EsF et species cotis lipis ille qui cruitur in misnii,
quo utuntur nunc compactores librorum. Sic cotis
est alia spccies viridis, quae dicitur cos ocularis,
quiam ea fricantur sicff oculorum: vel as oleariu
sel olcarola, quia oleo insperso acuuntur in cain-
Strumenta ferrea. Sunt e aliae eius species, quae tu
ipsehucreserre poteris.
DF S M Z R I F F,
CaP. LZ ZEIZ.
Mris lapis est durisimus, ex asperrimus.
Cermani vocant schmerex l. Aunularii scal-
ptores, es alii artifices eo lapides expureant, 
nunc scindunt certo artificio cum illo ipsi alios la
Pides. Hunc Dioscorides uilem dicit ad erodendut
es urendum: es convenere gineruis ulceratis, es
demifricio.
DE VMBTLILD VEHENI
Caput LZ Z ZL.
Mbilicus Venerishocinloc est lapis, eu
semma, coloris interdurubei aut candidis
nPutet. Dectur aut umbilicus Veneris, quia
a

## Folio 271 — 805153551:0293
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000293.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 16 lines, status machine
Lber ITT.
ab altero ejus latere cû sit plana, ab altero quo cle
vatur ductis lineis (veluti in domunculis cochlea-
rum) ventrem rotundum quas. Bomum, es unibi-
licu puelle formosae pro parte resert. Verum Cier-
manimasisres picientes ai formam eius quam re-
fert dlatere elevato, provemodum fabae magna,
deinde au patriam eius ubi reperiatur, WOCAnt CyIB
meerbonen, quasi fabamaris. Reperitur enim in-
ter cochleas ad mure inliltoribus. Tlicumbilicus
Veneris dicitur conciliore eratium puellis, ex plu
rimum facere ad formam ex amore, deinde ad mor
bospuellarum. Nostrae matronae tales fabasmari-
nas, es Veneris umbilicos iam pueris suis pro a-
muleio caelatos arsento es auro, appen-
dunt, es maeniestimant.

## Folio  -  — 805153551:0294
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000294.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 3 lines, status machine
 t      
atur: Leibr. Mar9. 57, (2
eeeeeeeeeee

## Folio  -  — 805153551:0295
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000295.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 5 lines, status machine
Mf
1III
III
IIIMIMMIIIIIIIIIIIIIIII
e

## Folio  -  — 805153551:0296
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000296.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 7 lines, status machine
tet
sit
AIIIIIIPIVIIIIIBIIIIIIIIIIMMIIIMMISISEMIMIIIIIIIIIIIII
verer
tur: Leiton. Mar9. 57.
e
2.

## Folio  -  — 805153551:0297
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000297.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 1 line, status machine
 

## Folio  -  — 805153551:0298
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000298.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 9 lines, status machine
1
IIl
1
IIISIIIIIIMIIIIIBIMIIIIMIIIIIIIIIIIIIIIIIIII
IIIIIMIII
em
ene ravores
natur: LCiBn. Mar9. 57, (298
eeeeeeee eeeee

## Folio  -  — 805153551:0299
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000299.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 2 lines, status machine
sititi
lale

## Folio  -  — 805153551:0300
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000300.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 6 lines, status machine
s
HIIIII
XF
ene roe
patur: Leibr. Mar9. 57, (300)
eeeee ea

## Folio  -  — 805153551:0301
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000301.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 3 lines, status machine
IIIII
Mss ss s Al
 tt

## Folio  -  — 805153551:0302
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000302.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 5 lines, status machine
ddt
e t   
ountaini ccune
atur: Leion. Mar9. 57, (30E
eeeeee eea

## Folio  -  — 805153551:0303
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000303.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 2 lines, status machine
MtMttttstttippptis
tur: Loiton. Mar9. 5.

## Folio  -  — 805153551:0304
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000304.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 6 lines, status machine
Hi
M1IIII
11IIIII
Bunirimicont oret
atur: Leitn. Mar9. 57, (304
ea

## Folio  -  — 805153551:0305
# Source image: https://digitale-sammlungen.gwlb.de/content/805153551/jpgs/default/00000305.jpg
# Model: FoNDUE-GD_v2_ft_Leibniz, run 74, 2026-09-06T16:05:13Z — 4 lines, status machine
a
e
c
V